Повышение доверия к краудфандинговым платформам – гарантия финансирования бизнес-проектов

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Increasing trust in crowdfunding platforms

–

guarantee of

funding of business projects

Aminjon KALANDAROV

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received December 2022

Received in revised form

15 December 2022
Accepted 20 January 2023

Available online

15 February 2023

Crowdfunding can be an important alternative financing

method for small businesses, start-ups, and non-profit

organizations. But trust in these platforms needs to be built

before potential users decide to use crowdfunding, and so far,

there has been no detailed analysis of how crowdfunding
platforms build trust among users. A comparative analysis of

crowdfunding platforms reveals a diversity of organizational

practices aimed at ensuring four levels of trust: trust in the

platform, the project, the users, and the concept of
crowdfunding as a whole.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss1/S-pp136-141

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

crowdfunding,

platform,

alternative financing,

trust of potential investors.

Kraudfanding platformalariga ishonchni oshirish

–

tadbirkorlik loyihalarini moliyalash kafolati

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

kraudfanding,

platforma,

alternative moliyalashtirish,
potensial investorlar
ishonchi.

Kraudfanding kichik tadbirkorlik, startaplar va notijorat

tashkilotlar uchun muhim alternativ moliyalashtirish usuli

bo‘lishi

mumkin.

Ammo

potensial

foydalanuvchilar

kraudfandingdan foydalanishga qaror qilishdan oldin ushbu

platformalarga ishonchni mustahkamlash kerak va hanuzgacha
kraudfanding platformalari foydalanuvchilarda ishonchni

qanday oshirishi batafsil tahlil qilinmagan. Kraudfanding

platformalarning qiyosiy tahlili to‘rt darajada ishonch hosil

qilishga qaratilgan tashkiliy amaliyotlarning xilma-xilligini
ochib beradi: platformaga, loyihaga, foydalanuvchilarga va

umuman olganda kraudfanding tushunchasiga ishonch.

1

Teacher, Business Law Department, Tashkent State University of Law.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2023) / ISSN 2181-1415

137

Повышение доверия к краудфандинговым платформам –

гарантия финансирования бизнес

-

проектов

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

краудфандинг,

платформа,
альтернативное

финансирование,

доверие потенциальных
инвесторов.

Краудфандинг может быть важным альтернативным

методом финансирования для малого бизнеса, стартапов и

некоммерческих организаций. Но доверие к этим
платформам

необходимо

завоевать,

прежде

чем

потенциальные

пользователи

решат

использовать

краудфандинг, и до сих пор не проводилось подробного

анализа того, как платформы краудфандинга вызывают
доверие среди пользователей. Сравнительный анализ

краудфандинговых платформ выявляет разнообразие

организационных практик, направленных на обеспечение

четырех уровней доверия: доверия к платформе, проекту,

пользователям и концепции краудфандинга в целом.

Kraudfanding (crowdfunding)

–

bu Internetdagi maxsus platformalarda katta

auditoriya (omma)dan mablag‘ to‘plash imkonini beruvchi onlayn moliyalashtirish

manbai. Kraudfanding platformasi innovatsion jarayonlarni xalq tomonidan

moliyalashtirishdagi zamonaviy mexanizm sifatida namoyon boʻladi. U nega aynan

innovatsion jarayonlarni

moliyalashtirishda qoʻl kelishi mumkin? Sababi, u jismoniy

shaxs tomonidan mavjud boʻlmagan mahsulot yoki xizmatni moliyalashtirishda yuqori
tavakkalchilikka qoʻl uradi. Natijada, yaratilishi mumkin boʻlgan mahsulotni ishlab

chiqarish va amaliyotga tatbiq

etish ehtimolligi koʻp hollarda isteʼmolchi (xalq)ga bogʻliq

boʻlib qoladi [1].

Kraudfanding ortidagi asosiy g‘oya foydalanuvchilarni, ya’ni mablag‘ga muhtoj

bo‘lganlarni, o‘z loyihalarini onlayn kraudfanding platformalari orqali taqdim etish orqali

hissa

qo‘shmoqchi bo‘lganlar bilan birlashtirishdir. Kraudfanding platformalarida ikki

tomon ishtirok etadi: moliyalashtirishni so‘ragan kampaniya tashkilotchilari yoki

tashabbuskorlar (masalan, tadbirkorlar, nodavlat tashkilotlar, notijorat tashkilotlar) va
loyihalarni moliyalashtiruvchi tarafdorlar yoki donorlar.

Kraudfanding va muqobil moliyalashtirishning boshqa turlari “keyingi katta

investitsiya tendensiyasi” hisoblanadi, bu oxir

-

oqibat moliyalashtirishning an’anaviy

shakllarini siqib chiqaradi [2]. Ammo kraudfanding potentsialiga qaramay, uning

mashhurligi va qo‘llanilishi har xil. Kraudfanding hali ham ba’zida xavfli moliyalashtirish
varianti sifatida qaraladi. Ko‘plab kraudfanding kampaniyalari (crowdfunding campaign)

potentsial investorlarni ishontira o

lmaydi va tadbirkorlar mablag‘ yo‘qotishdan qo‘rqib

kraudfandingdan qochishlari mumkin [3]. Zero, kraudfanding texnologik platforma orqali

begonalar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarga asoslanadi, shuning uchun ishonch ham

potentsial investorlarni, ham tashabbuskorlarini jalb qilishning asosiy asosidir.
Kraudfanding kampaniyasi aslida platformada joylashgan minglab odamlar uchun
taqdimotdir.

Ishonch kraudfanding jarayonida hal qiluvchi omil hisoblanadi. Gómes

-Herrera va

Martinez-

Jiménez (2017) fikriga ko‘ra, ishonch investorlarning loyihaga hissa qo‘shish

istagiga ta’sir qiladi va kraudfanding kampaniyasining muvaffaqiyati yoki

muvaffaqiyatsizligida hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin [4]. Ishonch bo‘lmasa, potentsial

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2023) / ISSN 2181-1415

138

investorlar o‘z mablag‘larini loyihaga invest

itsiya qilish ehtimoli kamroq, bu esa

kapitalning kamayishiga olib kelishi mumkin. Investorlarning platformaga bo‘lgan

ishonch darajasiga platformaning obro‘si, tajribasi va investorlar mablag‘larini himoya

qilish uchun xavfsizlik choralari kabi bir qancha

omillar ta’sir qiladi.

Ishonch hosil qilishda ba’zi elementlar muhim ahamiyatga ega, jumladan, loyiha

turi, kraudfanding platformasining turli qoidalari, akkreditatsiyalari va uchinchi tomon

muhrlari, kampaniya tashkilotchisining obro‘si va tajribasi va t

arafdorlarning ishonchga

moyilligi [5]. Ammo kraudfanding platformalari o‘z foydalanuvchilarida ishonch hosil

qilish uchun nima qiladi? Ular qanday qilib strategik ishlab chiqilgan va ular qanday

tashkiliy amaliyotlardan foydalanadilar? Ko‘proq va kamroq k

onsolidatsiyalangan

kraudfanding platformalari o‘rtasida farqlar bormi? Bizda hali ham bu jihatlar bo‘yicha

aniq tushuncha yo‘q.

Ishonch boshqa tomonning qobiliyati, halolligi va xayrixohligiga ishonish va unga

bog‘liq bo‘lishga tayyorlik sifatida aniqlan

adi [6]. Marketing va menejmentda ishonch

an’anaviy ravishda iste’molchining sodiqligidan oldingi eng muhim tuzilma sifatida qabul

qilinadi. Elektron tijorat platformalari va onlayn bozorlarning o‘sishi bilan, amalga

oshirilgan tranzaksiyalarda katta xavf

mavjudligi sababli ishonch masalasi ko‘proq

intensivlik bilan ko‘tarildi.

Strohmaier va boshqalar. (2019) Kraudfanding platformalari qoidalari,

monitoringi va xavfsizligiga nisbatan ishonchning institutsional mexanizmlarini joriy

etish muhimligini ta’kidla

ydi [7]. Aslida, platformalarning asosiy tashvishlaridan biri bu

shaxslarning ma’lumotlarini (masalan, shaxsiy yoki to‘lov ma’lumotlari) himoya qilish

uchun kiberxavfsizlik bilan bog‘liq xavflarning oldini olishni ta’minlashdir.

Boshqalar esa, kraudfanding platformalarining zaruriy tekshiruvi va investitsiya

davrida foydalanuvchini qo‘llab

-quvvatlash uchun taqdim etiladigan xizmatlarning

ahamiyatini ta’kidlaydilar [8]. Yuqorida aytib o‘tilganidek, kraudfanding onlayn muhitda

amalga oshiriladi va foydalanuvc

hilar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga axborot nosimmetrikligi

ta’sir qiladi. Bu shuni anglatadiki, ishonchni shakllantirish platformalar tomonidan

ma’lumotlarni tekshirish jarayonini ham o‘z ichiga oladi. Aslida, platformalardagi

ma’lumotlarning qabul qilingan

sifati ishonchni mustahkamlashga yordam beradi.

Firibgarlik, tarafdorlarni chalg‘itish va mablag‘larni noto‘g‘ri ishlatish xavfi kraudfanding

foydalanishga qarshi sabablar orasida yuqori o‘rinni egallagan [9].

Kraudfanding platformalariga ishonchni mustahkamlash

Kraudfanding platformalari o‘z foydalanuvchilari bilan ishonchni mustahkamlashning

usullaridan biri bu nufuzli tashkilotlar va muassasalar bilan hamkorlik qilishdir. Misol

uchun, platformalar investorlarga qo‘shimcha xavfsizlik va shaffoflikni ta’m

inlash uchun

banklar, buxgalteriya firmalari va boshqa moliya institutlari bilan hamkorlik qilishi mumkin.

Bu platformaga ishonchni mustahkamlashga yordam beradi va loyihalar uchun mablag‘

yig‘ish ehtimolini oshiradi.

Kraudfanding

platformalariga ishonchni oshirishning yana bir yo‘li

–

loyihalarni

ekspertizadan o‘tkazish jarayonlarini amalga oshirishdir. Bu platformada faqat yuqori

sifatli loyihalar roʻyxatga olinishini taʼminlashga yordam beradi va investorlar uchun

investitsiya xavfini kamaytiradi. Bundan tashqari, platformalar investorlarga biznes

rejalar, bozor tadqiqotlari va moliyaviy prognozlar kabi tegishli ma’lumotlar va

resurslarga kirishni ta’minlashi mumkin, bu ularga asoslangan investitsiya qarorlarini

qabul qilishda yor

dam beradi. Ushbu ma’lumot va resurslarning mavjudligi platformaga

va moliyalashtirilayotgan loyihalarga ishonchni mustahkamlashda muhim rol o‘ynashi

mumkin [10].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2023) / ISSN 2181-1415

139

Bundan tashqari, kraudfandingda blokcheyn texnologiyasidan foydalanish ham

platformaga ishonchni oshirishga yordam beradi. Blokcheyn

–

bu tranzaksiyalarni

kuzatish va markazlashtirilmagan tarzda ma’lumotlarni saqlash imkonini beruvchi

xavfsiz va shaffof texnologiya. Bu tranzaksiyalar xavfsiz va shaffof bo‘lishini ta’minlashga

yordam beradi va investorlar platforma va ular investitsiya qilayotgan loyihalarga

ishonishlari mumkin. Gómez

-Herrera va Martinez-

Jiménez (2017) ga ko‘ra, blokcheyn

texnologiyasidan foydalanish shaffoflikni oshirishga yordam beradi. va tranzaksiyalar

xavfsizligi, bu platforma

ga ishonchni mustahkamlashda muhim rol o‘ynashi mumkin [4].

Ishonchning moliyalashtirishga ta’siri Kraudfanding platformasiga ishonchning

ortishi loyihalarga hissa qo‘shishga tayyor bo‘lgan investorlar sonining ko‘payishiga olib

keladi. Ko‘proq investorlar

platformaga ishonganlarida, ular ko‘proq pul mablag‘larini

investitsiya qilish ehtimoli ko‘proq bo‘ladi, bu esa jalb qilingan kapital miqdorining

oshishiga olib keladi. Bu, o‘z navbatida, loyihaning to‘liq moliyalashtirilishi ehtimolini

oshiradi va kraudf

anding kampaniyasining muvaffaqiyatini ta’minlashga yordam beradi.

Bundan tashqari, platformaga bo‘lgan ishonchning oshishi, shuningdek, kraudfanding

loyihalariga sarmoya kiritish bilan bog‘liq xavfning kamayishiga olib kelishi mumkin. Gómez

-

Herrera va Martinez-

Jiménez (2017) ma’lumotlariga ko‘ra, investorlar ishonchli platforma

tomonidan qo‘llab

-

quvvatlanadigan loyihalarga sarmoya kiritish ehtimoli ko‘proq, bu esa

investitsiyalarini yo‘qotish xavfini kamaytiradi. Bu tadbirkorlar uchun k

apital narxini

pasaytiradi va ularning loyihalarini moliyalashtirishni osonlashtiradi. Bundan tashqari,

investorlar platformaga ishonganlarida, ular tadbirkorlar uchun investitsiya imkoniyatlari

xilma-xilligini oshiradi.

Kraudfanding platformalari duch ke

lishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklar

1.

Tartibga solish.

Kraudfanding platformalari doimiy ravishda rivojlanib

borayotgan tartibga soluvchi muhitda ishlaydi. Bu investorlar uchun ham, tadbirkorlar

uchun ham noaniqlikka olib kelishi mumkin, chunki kraudfanding uchun qaysi qoidalar

ishlashi har doim ham aniq emas. Bundan tashqari, mamlakatlarda yagona qoidalarning

yo‘qligi chalkashliklarni keltirib chiqarishi va firibgarlik va xavfsizlikni buzish xavfini

oshirishi mumkin.

2.

Firibgarlik.

Kraudfanding kam sonli investorlarning katta investitsiyalariga

emas, balki ko‘plab investorlarning kichik investitsiyalariga tayanishi sababli, har bir

investorning kichik miqdori tufayli firibgarlikni tekshirish va hisobot berish uchun yetarli

imkoniyat bo‘lmasligi mumkin. Na

tijada, huquqiy tatbiq etish ham muvaffaqiyatsiz

bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, piramida sxemalari va firibgarlik kraudfanding

platformalari orqali investorlarni nishonga olishi mumkin [11].

Internetda anonimlik va tartibga solishning yo‘qligi kraudfandin

g platformalarini

firibgarlikning oldini olish va aniqlashni qiyinlashtirishi mumkin. Bu investorlarning

platformaga bo‘lgan ishonchini kamaytirishi mumkin, chunki ular investitsiyalari

noto‘g‘ri ishlatilishi yoki loyiha noqonuniy ekanligidan xavotirlanish

lari mumkin.

3.

Xavfsizlik.

Xavfsizlik kraudfanding platformalari uchun katta tashvishdir, chunki

ularda shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlar, jumladan, katta miqdordagi nozik ma’lumotlar

mavjud. Ushbu ma’lumotlar kiberhujumlar va o‘g‘irlik uchun zaifdir, bu

esa investorlar uchun

moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi va platformaning obro‘siga putur etkazishi mumkin.

4.

Tegishli tekshiruv (ekspertiza).

Kraudfanding platformalari o‘zlari mezbonlik

qilayotgan loyihalarning qonuniyligini va tadbirkorlar o‘z va’da

larini bajarishga

qodirligini ta’minlashi kerak. Bu vaqt va xarajatlarni talab qiladigan keng qamrovli

tekshiruv jarayonini talab qiladi. Bundan tashqari, tegishli tekshiruv jarayonida

shaffoflikning yo‘qligi investorlarning platformaga ishonchini kamaytir

ishi mumkin.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2023) / ISSN 2181-1415

140

5.

Raqobat.

Bugungi kunda iqtisodiyot erkinlashuvi, bozorlarning ochilishi va

tovarlar hamda xizmatlarni tarqatish va taqsimlashda koʻpchilik rivojlangan mamlakatlar

davlat boshqaruviga emas, balki bozor kuchlariga suyana

boshlashiga guvoh boʻlmoqdamiz

[12]. Raqobat siyosati iqtisodiy erkinlikni ragʻbatlantirish, ba’zida esa mustaqil xaridorlar va

sotuvchilar oʻrtasida raqobatni talab qilish yoʻli bilan qoʻllab quvvatlanmoqda. Kraudfanding

platformalari bir-biridan, shuningdek, venchur kapitali va farishta investitsiyalari (angel

investments) kabi an’anaviy moliyalashtirish shakllaridan qattiq raqobatga duch kelishadi.

Ushbu raqobat platformalar uchun investorlarni, shuningdek tadbirkorlarni jalb qilish va

ushlab turishni qiyinlashtirishi mumkin.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, kraudfanding platformalariga bo‘lgan ishonchning

oshishi biznes loyihalarini moliyalashtirish muvaffaqiyatining hal qiluvchi omilidir.

Ishonch investorlarning loyihaga hissa qo‘shish istagiga ta’sir qi

ladi va jalb qilingan

kapital miqdorida hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin. Kraudfanding platformalari nufuzli

tashkilotlar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, jiddiy tekshirish jarayonlarini amalga

oshirish, tegishli ma’lumotlar va resurslarga kirishni ta’min

lash va blokcheyn

texnologiyasidan

foydalanish

orqali

o‘z

foydalanuvchilari

bilan

ishonchni

mustahkamlashi mumkin. Ishonchning oshishi loyihalarga hissa qo‘shishga tayyor

bo‘lgan investorlar sonining ko‘payishiga olib keladi va kraudfanding loyihalariga

sa

rmoya kiritish bilan bog‘liq xavfni kamaytiradi.

2025-yilga kelib kraudfanding orqali tranzaksiyalar hajmi 300 milliard AQSh

dollaridan oshishi mumkin [13]. Ammo vaqt o‘tishi bilan turli xil kraudfanding

platformalari

qanday

rivojlanishini

ko‘rish

kerak.

K

raudfanding

qoidalari

kraudfandingning rivojlanishi, funksiyasini va platforma xususiyatlarini belgilaydi. Misol

uchun, Ispaniya yoki AQSh kabi mamlakatlarda platformalar ro‘yxatdan o‘tishi va o‘z

tarafdorlarini akkreditatsiyalangan yoki akkreditatsiyalanmagan deb tasniflashi kerak,

garchi tasniflash mezonlari mamlakatdan mamlakatga farq qiladi. Shuningdek,

Yevropada va AQShda kraudfandingni avtorizatsiya qilish, ro‘yxatdan o‘tkazish, o‘zini

tutish qoidalari, nazorat qilish, tekshirish va sanktsiyalash bila

n bog‘liq muammolar

haqida ko‘p bahs

-munozaralar mavjud [14]. Bu, ayniqsa, kraudfandingning kreditlash va

aktsiyadorlik modellariga taalluqlidir, chunki mukofot va xayriya modellari savdo

bo‘yicha mavjud qoidalarga mos kelishi kerak.

Kraudfanding orqali mo

liyalashtiriladigan loyiha bo‘yicha hisob

-kitoblarning

taqdim etilishi kraudfanding platformalarida ishonchni shakllantirishda muhim rol

o‘ynaydi. Ammo ishonch tushunchasini va uni qanday rivojlantirishni tushunish uchun

uning ko‘p qirraliligini o‘rganish

muhimdir. Ishonch bir nechta asos va darajalarga ega

bo‘lgan murakkab tuzilmadir. Kraudfandingda ishonch uch xil darajada yaratilishi kerak:

foydalanuvchilar (tashabbuskor va donor), vositachi/kraudfanding platformasi va

kraudfanding. Bu darajalarning barc

hasi o‘zaro bog‘liq. Shubhasiz, kraudfandingga

ishonchsizlik kraudfanding platformalariga ta’sir qiladi va bo‘lajak foydalanuvchilar

uchun ta’sir qiladi. Shu bilan birga, vositachiga ishonchning yetishmasligi onlayn

sotuvchilarga yoki loyihaga bo‘lgan isho

nchni pasaytiradi, chunki kraudfanding

platformalari ishonchni shakllantirish uchun yordamchi sifatida ko‘riladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

A. Kalandarov. Kraudfanding tushunchasi va uni huquqiy tartibga solishning

dolzarbligi //

Общество и инновации. –

2022.

–

Т. 3. –

№. 5/S. –

С. 229–

234.

2.

Kang M., Gao Y., Wang T., & Zheng H. (2016). Understanding the determinants of

funders’ investment intentions on crowdfunding platforms: A trust

-based perspective.

Indus- trial Management and Data Systems, 116(8), 1800e1819.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

01 (2023) / ISSN 2181-1415

141

3.

Cowden B.J., & Young S.L. (2020). The copycat conundrum: The double-edged

sword of crowdfunding. Business Hori- zons, 63(4), 541e551.

4.

Gómez

-Herrera

A., & Martínez

-

Jiménez

D. (2017). The role of trust in

crowdfunding: An exploratory study. Journal of Business Economics and Management,
18(3), 546

–

556.

5.

Liang T., Wu S., & Huang C. (2019). Why funders invest in crowdfunding

projects: Role of trust from the dual-process perspective. Information and Management,
56(1), 70e84.

6.

Mayer R., Davis J., & Schoorman F. (1995). An integrative model of

organizational trust. Academy of Management Review, 20(3), 709e734.

7.

Strohmaier D., Zeng J., & Hafeez M. (2019). Trust, distrust, and crowdfunding: A

study on perceptions of institutional mechanisms. Telematics and Informatics, 43, 101252.

8.

Rossi A., & Vismara S. (2018). What do crowdfunding platforms do?

A comparison between investment-based platforms in Europe. Eurasian Business
Review, 8(1), 93e118.

9.

Baucus M.S., & Mitteness C.R. (2016). Crowdfrauding: Avoiding Ponzi

entrepreneurs when investing in new ventures. Business Horizons, 59(1), 37e50.

10.

Kuppuswamy V., & Bala R. (2015). Crowdfunding: A review of literature.

International Journal of Information and Education Technology, 5(8), 645

–

649.

11.

Amondullayevich K.A. Crowdfunding models and investor risks associated with

crowdfunding //World Bulletin of Social Sciences.

–

2022.

–

Т

. 12.

–

С

. 76

–

78.

12.

Qizi A.S.A. Raqobat huquqi: ustun mavqe tushunchasi va uni tartibga solishning

ahamiyati //

Ta’lim fidoyilari. –

2022.

–

Т

. 14.

–

№.

1.

–

С. 19–

27.

13.

Meyskens M., & Bird L. (2015). Crowdfunding and value creation.

Entrepreneurship Research Journal, 5(2), 155e166.

14.

Stemler A.R. (2013). The JOBS Act and crowdfunding: Har-nessing the

powerdand moneydof the masses. Business Horizons, 56(3), 271e275.