Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Features of the technological organization of the learning
process
Mukaddas KARIMOVA
1
, Hakimjon TODJIEV
2
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2021
Received in revised form
20 July 2021
Accepted 15 August 2021
Available online
15 September 2021
The article describes the concept of educational technology,
problems of teacher training, tools for innovative teaching and
information and communication technologies, increasing the
creative activity of students, technological approach, features of
the technological organization of the educational process.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
educational technologies,
innovative educational
technologies,
technological approach.
Ўқув жараёнини технологик ташкил этиш хусусиятлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
таълим технологияси,
инновацион таълим
технологиялари,
технологик ёндашув.
Ушбу мақолада таълим технологияси тушунчаси,
ўқитувчиларни тайёрлаш муаммолари, инновацион таълим
ва ахборот-коммуникация технологиялари воситалари,
талабаларнинг ижодий фаоллигини ошириш, технологик
ёндашув, ўқув жараёнининг технологик ташкил этиш
хусусиятлари баён этилган.
Особенности технологической организации процесса обучения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образовательные
технологии,
инновационные
образовательные
технологии,
технологический подход.
В статье описаны понятие образовательной технологии,
проблемы
подготовки
учителей,
инструменты
инновационного
обучения
и
информационно-
коммуникационные технологии, повышение творческой
активности студентов, технологический подход, особенности
технологической организации учебного процесса.
1
Associate Professor of the Fergana State University, Fergana, Uzbekistan.
2
Independent Researcher (PhD), lecturer at Fergana State University, Fergana, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
228
Мамлакатимизда узлуксиз таълим тизими учун педагог кадрлар тайёрлашни
назарда тутувчи олий таълим тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар
натижасида бўлажак ўқитувчиларни тайёрлашнинг замонавий таълим мазмунини
модернизациялаш, талабалар ички имкониятларини рўёбга чиқаришга имкон
берувчи зарур шарт-шароитлар яратишга йўналтирилган таълим муҳитини яратиш
бўйича тадқиқотлар олиб борилмоқда. Шу билан бирга замон талабларига жавоб
берадиган ўқитувчиларни тайёрлаш зарурияти ошиб бормоқда.
Мамлакатимиз
келажаги
кўп
жиҳатдан
таълим-тарбия
соҳасидаги
инновацион ўзгаришлар, уни замонамизнинг янги илғор талабларига жавоб
берадиган даражага кўтаришга йўналтирилган ишларнинг қай даражада олиб
борилишига боғлиқ бўлади. Бу эса бўлажак мутахассисларни замон талабБуларини
ҳисобга олган ҳолда рақобатдош қилиб тайёрлашни талаб этади. Бундай муҳим
вазифани таълимда инновацион технологияларни қўлламасдан амалга ошириб
бўлмайди. Бунга сабаб инновацион таълим технологияларида таълим берувчи ҳам,
таълим олувчи ҳам ўз фаолиятида манбага бўлган қизиқувчанлигини, уни
ўрганишга бўлган ташаб-бускорлигини, янгиликка бўлган иштиёқини намоён
қилишга ҳаракат қилади ва улар негизида инновацион жараёнга кириб боради. Бу
жараён режалаштирилган натижани қўлга киритгунга қадар давом этади.
Республикамизда ҳарбий кадрларни тайёрлаш сифатини яхшилаш мақсадида
кадрларни ўқитиш жараёнида педагогик технологияларни ҳарбий таълим
жараёнига тадбиқ этилиши ҳозирги кундаги долзарб масалалардан биридир.
Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар
стратегиясида “узлуксиз таълим тизимини янада такомиллаштириш, сифатли
таълим хизматлари имкониятларини ошириш, меҳнат бозорининг замонавий
эҳтиёжларига мос юқори малакали кадрлар тайёрлаш сиёсатини давом эттириш”
устувор вазифалари белгиланиб, бу борада технологик ёндашув асосида бўлажак
ўқитувчиларининг касбий тайёргарлигини ривожлантириш муҳим аҳамият касб
этади.
Таълим технологияси – бу маълум бир шаклда ташкил этилган ва тақдим
этилган ўқув маълумотлари тизими, ўқитиш шакллари ва усуллари, техник ва
интеллектуал воситалар, ўқув жараёнини тегишли алгоритмик ташкил этиш билан
бирлаштирилган ўқув моддий базаси. табиийки, ҳар қандай таълим технологияси
методик асосга, тизимли концепцияга эга бўлиб, у самарали таълим жараёнини
мақсадга мувофиқ режалаштириш, ташкил этиш ва амалга ошириш учун илмий асос
яратадиган қоидалар, ғоялар тўпламидир.
Таълимни технологиялаштириш ғояси янгилик эмас. Бундан 400 йил аввал
чех педагоги Ян Амос Коменский таълимни технологиялаштириш ғоясини илгари
сурган. У таълимни “техникавий” қилишга ундаган, яъни ҳамма нарса нимага
ўқитилса, муваффақиятга эга бўлсин. Натижага олиб келувчи ўқув жараёнини, у
“дидактик машина” деб атаган. Бундай дидактик машина учун аниқ қўйилган
мақсадлар; бу мақсадларга эришиш учун, аниқ мослаштирилган воситалар; бу
воситалар билан қандай фойдаланиш учун, аниқ қоидаларни топиш муҳимлигини
ёзган.
Таълим назарияси ва амалиётида ўқув жараёнига технологик хусусиятни
бериш учун 50-йилларда биринчи уринишлар қилиб кўрилган. Улар ўз ифодасини
анъанавий ўқитиш учун мажмуали техник воситаларни яратишда топган.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
229
Ўқитувчининг касбий тайёргарлигига қўйиладиган талаблар, уларнинг
улуғланиши Шарқ мутафаккирлари Исмоил ал-Бухорий, Юсуф Хос Ҳожиб, Абу Наср
Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Абдурахмон Жомий, Алишер
Навоий, Жалолиддин Давоний, Абдулла Авлоний ва бошқларнинг асарларида ўз
ифодасини топган.
Олий таълим муассасаларида ўқитувчиларни тайёрлаш муаммолари
республикамиз ва чет эллик мутахассислар томонидан бир қатор адабиётларда
ёритилган. Олий таълим жараёнида бўлажак ўқитувчи шахсини шакллантириш, ўз-
ўзини бошқариш асосида ўқувчиларнинг ижтимоий фаоллигини ошириш ва касбий
шаклланганликни
ташхислаш
масалалари
Коменский Я.А,
Беспалько В.П.,
Монахов В.М., Лихачев Б.Т., Махмутов М., Кларин М.В., Селевко Г.К. Ефимов Н.Н. ва
бошқалар томонидан тадқиқ қилинган.
Инновацион таълим ва ахборот-коммуникация технологиялари воситасида
талабаларнинг ижодий фаоллигини ошириш, шахсга йўналтирилган таълим
муҳитини ташкил қилиш масалалари долзарб масалалардан бири бўлиб,
А.А. Абдуқодиров,
Н. Азизходжаева,
У.Ш. Бегимқулов,
Ж.Ғ. Йўлдошев,
Ишмуҳамедов Р., Мажитова Ш. Толипов У.К, каби олимларнинг илмий тадқиқот-
ларида баён этилган. Ж.Ж. Жалолов, К.Ж. Рискулова, Г.М. Махкамова, Ф.Р. Юзликаев,
М. Кадировалар томонидан олий таълим муассасаларида ўқитиш масалалари
тадқиқ қилинган.
Ҳозирги вақтда педагогик технология ўқитишнинг техник воситалари ёки
компьютерлардан фойдаланиш соҳасидаги тадқиқотлардек қаралмайди, балки бу
таълим самарадорлигини оширувчи омилларни таҳлил қилиш, ишлаб чиқиш ҳамда
усул ва материалларни қўллаш, шунингдек қўлланилаётган усулларни баҳолаш
йўли орқали таълим жараёнининг асослари ва уни мақбуллаштириш йўлларини
ишлаб чиқишни аниқлаш мақсадидаги тадқиқотдир.
Бу ҳақда 1989 йилда В.П. Беспалко қуйидагича таъриф беради: Технология
тизимли ва изчил амалга ошириш олдиндан ишлаб чиқилган ўқув жараёни
амалиёти. Технология турли хил ва жуда мураккаб таълим дунёсида йўналтирувчи
муваффақиятларнинг юқори барқарорлигини таъминлашга имкон берадиган
ўқувчиларни ўқитиш ва ривожлантириш жараёнидир.
Таълим технологияси фалсафий, психологик, дидактик ва таълимий
мақсаднинг ижтимоий-педагогик асосланган аниқ илмий ғояларига асосланади.
Таълимни технологиялаштириш бу ўқитиш жараёнига технологик ёндашиш
асосида таълим мақсадларига эришишнинг энг мақбул йўллари ва самарали
воситаларни тадқиқ қилувчи ва қонуниятларни очиб берувчи педагогик
йўналишдир.
Технологик ёндашув камида кафолатланган тақдим этишни ташкил қилиш
асосида деярли барча ўқувчилар томонидан топширилган эталон натижаларга
эришишга, назоратни стандартлаштириш ва жорий ўқув натижаларининг
коррекциясига йўналтирилган таълим технологик моделларини ишлаб чиқиш
орқали амалга оширилади.
Технологик ёндашув янги имкониятларни очиб беради. Турли соҳаларнинг
концептуал ва дизайн ишланмалари ва таълимий, педагогик, ижтимоий
воқеликнинг жиҳатлари қуйидагилардан иборат:
аниқ натижаларни башорат қилиш ва бошқариш, педагогик жараёнлар;
мавжуд илмий асосда таҳлил қилиш ва тизимлаштириш орқали амалий
тажриба ва ундан фойдаланиш;
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
230
тарбиявий ва ижтимоий-маърифий масалаларни ҳар томонлама ҳал қилиш
Шунингдек қуйидаги муаммолар ҳам мавжуд:
Технологик ёндашув асосида бўлажак ўқитувчиларининг касбий тайёргар-
лигини ривожлантириш учун қулай педагогик шароитларни таъминлаш;
Технологик ёндашув асосида бўлажак ўқитувчиларининг касбий тайёргар-
лигини ривожлантириш омиллари ва компонентларини аниқлаш;
Технологик ёндашув асосида бўлажак ўқитувчиларининг касбий тайёргар-
лигини ривожлантиришнинг энг самарали усулларини танлаш ва янги техно-
логияларни ишлаб чиқинг ва пайдо бўлаётган ижтимоий ва педагогик муаммо-
ларни ҳал қилиш моделлари яратиш.
Таълим жараёни самарадорлигини оширишга бўлган интилиш, замонавий
техник ўқитиш воситаларини, биринчи навбатда компьютер воситаларини сифат
жиҳатидан янги босқичда кенг қўллаш, ўқитишнинг технологик номидир.
“Ўқитиш технологияси” тушунчасининг ўзи янги эмас, у 1960 йилларнинг
охирида пайдо бўлган. Ушбу концепция саноат жамиятининг парадигмасини акс
эттиради ва саноат соҳасидан олинган. Соддалаштирилган шаклда технология хом
ашёни тайёр маҳсулотга айлантиришнинг тартибли жараёни деб аталади
Бундан ташқари, ушбу жараён тегишли жиҳозлардан фойдаланган ҳолда ва
муайян шартларга риоя қилган ҳолда қатъий кетма-кетликда амалга ошири-
ладиган олдиндан ишлаб чиқилган) ва тавсифланган (ҳужжатлаштирилган)
операциялар тўпламидан иборат бўлиши керак. Шу тарзда, саноат, биринчи
навбатда, алгоритмлаштириш ва ишлаб чиқариш фаолиятини қатъий тартибга
солиш туфайли маҳсулот (натижа) сифати ва такрорланувчанлигининг маълум
кафолатини беради.
Табиийки, технологик ёндошишга қизиқиш оммавий таълим вазифалари
билан боғлиқ ҳолда пайдо бўлди. “Технология” тушунчаси таърифлари ва
замонавий таълим технологиялари мазмунига етарлича тўлиқ шарҳ Г.К. Селевко-
нинг китобида келтирилган [11].
Хусусан, Б.Т. Лихачев педагогик технологияни психологик-педагогик
муносабатларнинг мажмуи деб белгилайди, бу шакллар, методлар, ўқитиш
воситаларининг шакллари, усуллари, тартибини белгилайди [10].
В.П. Беспалконинг фикрига кўра, педагогик технология таълим жараёнини
амалга оширишнинг мазмунли техникасидир[3].
И.П. Волков ушбу концепцияни режалаштирилган таълим натижаларига
эришиш жараёнининг тавсифи сифатида изоҳлайди.
Педагогик технология – бу ўқувчилар ва ўқитувчилар учун сўзсиз қулай шарт-
шароитларни таъминлаган ҳолда ўқув жараёнини лойиҳалаш, ташкил этиш ва
ўтказишда бирлаштирилган педагогик фаолиятнинг пухта ўйланган модели
(В.М. Монахов [8]).
М.В. Кларин ушбу концепцияни умумлаштирди, уни тизимли тўплам ва
педагогик мақсадларга эришиш учун фойдаланиладиган барча шахсий, инстру-
ментал ва услубий воситаларнинг ишлаш тартиби сифатида тақдим этди [6].
Шундай қилиб, таълим (педагогик) технологияси турли муаллифларнинг
юқоридаги барча таърифларининг маъноларини ўзида мужассам этган мазмунли
умумлашма бўлиб кўринади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
231
Таълим амалиётида ушбу тушунча кўпинча маълум бир иерархик бўйсунувчи
даражалар билан ўзаро боғлиқдир.
1. Умумий педагогик (умумий дидактик) даража таълимнинг муайян
босқичидаги ажралмас таълим жараёнини тавсифлайди.
2. Хусусий методик (предметли) даража педагогик технологияни “хусусий
методология” тушунчасига яқин маънода тушунишни ўз ичига олади, бу машғулот
ва таълимнинг маълум бир мазмунини амалга ошириш учун алгоритмланган
усуллар, воситалар, техникалар тўпламини ўз ичига олади.
3. Маҳаллий (модулли) даража – бу таълим жараёнининг алоҳида қисмлари
технологияси, муайян дидактик ва тарбиявий вазифаларни ҳал қилиш (айрим
фаолият турлари технологияси, тушунчаларни шакллантириш, индивидуал шахсий
фазилатларни тарбиялаш, технология дарс, янги билимларни ўзлаштириш,
материални такрорлаш ва бошқариш технологияси, мустақил ишлаш технологияси
ва бошқалар).
Таълим технологияси – бу маълум бир шаклда ташкил этилган ва тақдим
этилган ўқув маълумотлари тизими, ўқитиш шакллари ва усуллари, техник ва
интеллектуал воситалар, ўқув жараёнини тегишли алгоритмик ташкил этиш билан
бирлаштирилган ўқув моддий базаси. табиийки, ҳар қандай таълим технологияси
методик асосга, тизимли концепцияга эга бўлиб, у самарали таълим жараёнини
мақсадга мувофиқ режалаштириш, ташкил этиш ва амалга ошириш учун илмий асос
яратадиган қоидалар, ғоялар тўпламидир. Айнан шу тизимли концепция асосида
иккинчисининг мақсадлари, вазифалари, мазмуни ва вақт базаси аниқланади.
Сўнгги пайтларда “технология” атамасига нисбатан жуда масъулияциз муно-
сабат характерли бўлиб бомоқда. Бир томондан, ҳар қандай тавсиялар, янги ёки
унутилган ўқитишнинг эски шакллари ва усуллари технологиялар, бошқа
томондан, ўқув жараёнида ишлатиладиган ҳар қандай компютер дастури техно-
логия деб аталади.
Иккала ҳолатда ҳам технологиянинг қуйидаги асосий хусусиятлари эъти-
борга олинмайди:
машғулотнинг якуний натижаси кафолати (аниқроғи, барча зарур
шартларга риоя қилинишига қараб кафолат даражаси);
ўқув мақсадларини тавсифлаш диагностикаси;
ўқув ҳаракатларининг этарлича қатъий алгоритмланган кетма-кетлиги;
таълим жараёнининг такрорланувчанлиги ва унинг натижалари;
машғулотнинг маълум бир шаклини муайян процессуал лойиҳалаштириш
ва ташкил этиш
Ушбу тамойилларга асосланиб, таълим технологияларини диагностика
мақсадларига аниқ йўналтирилган ҳолда ўқув жараёнини ташкил этишнинг
такрорланадиган усуллари сифатида аниқлаш мумкин.
Деярли ҳар қандай технология камида иккита предметнинг: ўқитувчи ва
талабанинг ўзаро алоқаси жараёнида амалга оширилади Ўқитувчи бевосита ва
техник воситалар ёрдамида ўқув жараёнида мазмунли, ташкил этувчи, бошқарувчи
ва назорат қилувчи функцияларни бажаради. Технологик ёндашув, бизнинг
фикримизча, белгиланган дидактик мақсадларга, ҳам технологияни ишлаб чиқиш
пайтида қўйилган мақсадларга боғлиқ.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
232
Хулоса қилиб айтганда, ўқув жараёнининг технологик ташкил этилиши бир
қатор хусусиятлар, асосий билим белгиларини белгилайдиган ўзига хос
хусусиятлар билан тавсифланади. Буларга қуйидаги хусусиятлар киради:
конкретлаштирилган дидактик мақсадлар тизимини, материални ўзлаш-
тириш мезонларини, маълумот натижаларини шакллантириш;
ўқитишнинг етарлича юқори самарадорлигини таъминлаш, билим ва
кўникмаларни деярли тўлиқ ўзлаштиришга эришиш;
ўқув жараёнига маълум ўқув жараёнларини киритиш, маҳорат стандар-
тларини тақдим этиш;
тузатувчи мулоҳазаларни амалга ошириш, ассимиляцияни мезонларга
асосланган назоратини амалга ошириш, баҳоларни шакллантирувчи ва умумлаш-
тирувчи тест усулларидан кенг фойдаланиш.
Мақсад белгилаш таълим технологияларининг муҳим элементларидан бири
ҳисобланади. Анъанавий машғулотлар билан таққослаганда унинг ажралиб
турадиган хусусияти – бу мақсадни белгилашнинг максимал даражада аниқлиги ва
аниқлиги. Ушбу саволлар М.В.Кларин [2] монографиясида етарлича батафсил кўриб
чиқилган. Хусусан, у таълим мақсадларини конкретлаштиришнинг қуйидаги
асосий йўналишларини белгилаб беради:
таълим шароитларининг хусусиятлари: талабаларга қандай таъсир
ўтказиш зарурлиги ва улар учун қандай шароитлар яратилиши кераклиги;
ички, процессуал параметрларнинг хусусиятлари – талабаларнинг қобилия-
тлари ва қобилиятлари: қандай қобилият ва қобилиятларни шакллантириш керак;
таълим натижаларининг хусусиятлари: ўқув жараёнининг муайян
босқичларида талабаларга қандай натижаларга эришиш мумкин бўлади.
Тақдим этилган йўналишлар жуда умумийдир. Конкретлаштиришнинг
юқори даражасига мақсадни белгилашни тўғридан-тўғри мавзу соҳасида таҳлил
қилиш орқали эришилади, бу ерда анъанавий равишда мақсадни белгилашнинг
қуйидаги усуллари қўлланилади:
1. Ўрганилган таркиб орқали мақсадларни шакллантириш, масалан,
“педагогик ўзаро таъсир асосларини ўрганиш”.
2. Ўқитувчи фаолияти орқали мақсадларни белгилаш – “талабаларни педаго-
гика тамойиллари билан таништириш”.
3. Интеллектуал, ҳиссий, шахсий ривожланишнинг ички жараёнлари орқали
мақсадларни аниқлаш – “қизиқишни шакллантириш”, “педагогик тизимларни
таҳлил қилиш қобилиятини шакллантириш”.
4. Таълим фаолияти орқали мақсадларни белгилаш – “дарснинг мақсади
лойиҳа гуруҳини шакллантиришдир” ва бошқалар.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги
ПФ–4947-сонли “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича
Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони. Ўзбекистон Республикаси қонун
ҳужжатлари тўплами, 2017 йил, 6-сон, 70-модда.
2.
Азизходжаева Н.Н. Педагогик технологиялар ва педагогик маҳорат. –
Т.: Молия, 2003. – Б. 192.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 8 (2021) / ISSN 2181-1415
233
3.
Беспалько В.П. Педагогика и прогрессивные технологии обучения /
В.П. Беспалько. – М., 1995.
4.
Ишмуҳамедов Р.Ж., Юлдашев М.А. Таълим ва тарбияда инновацион
педагогик технологиялар (таълим тизими ходимлари, методистлар, ўқитувчилар,
тарбиячи ва мураббийлар учун ўқув қўлланма) – Т.: 2017. – Б. З68. 5. Коменский Я.А.
Великая дидактика. – СПб: Типография А.М. Котомина, 1875. – С. 281.
5.
Кларин М.В. Педагогическая технология в учебном процессе. Анализ
зарубежного опыта. – М.: Народное образование, 1998.
6.
Мажитова Ш. Инновационные педагогические технологии, используемые в
подготовке будущих учителей // Халқ таълими. – Тошкент, 2006.
7.
Монахов, В.М.
Технологические
основы
проектирования
и
конструирования учебного процесса, – Волгоград: Перемена, 1995. – С. 152.
8.
Махмутов М.И. Теория и практика проблемного обучения. – Казань, 1972. –
С. 365.
9.
Лихачев Б.Т. Педагогика, Курс лекций, Лихачев Б.Т., 2001. – С. 498.
10.
Селевко Г.К. Современные образовательные технологии: учеб, пособие. М.:
Народное образование, 1998.
11.
Н.Н. Ефимов. Педагогическое основы военной подготовки студентов в
ВУЗе. Изд. Московского университета 1986. – С. 100–102.
12.
Толипов У.К, Усмонбоева М. Педагогик технологияларнинг татбиқий
асослари – Т. Фан, 2006. – Б. 261.
