Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Thinking processes and stages of its formation
Firuza KARIMQULOVA
1
,
Nodima ORIPOVA
2
Pedagogical institute of Karshi state university
Karshi state university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
This article focuses on the impact of today
’
s rapid
development on human thinking, the concept of thinking in
terms of lexicography. The stages of analysis, synthesis,
comparison, abstraction, concretization, systematization and
the formation of thinking, which are part of deduction,
induction events, thinking operations, are also discussed. the
factors influencing it, what points should be paid special
attention to in order to bring up a broad-minded generation for
the development of society.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
thinking,
intuition,
convergent,
deduction,
induction,
thinking operations.
Tafakkur jarayonlari va uning shakllanish bosqichlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
tafakkur,
sezgi,
konvergent,
deduksiya,
induksiya,
tafakkur operatsiyalari.
Ushbu maqolada bugungi kundagi tezkor rivojlanishning
inson tafakkuriga k
o‘rsatayotgan ta’siri, tafakkur tushunchasiga
lu
g‘
aviy jihatdan alohida t
o‘
xtalib
o‘
tilgan.Uning psixologiyada
qanday ma’no
-mazmun aks etishi, psixologlarning tafakkur
haqidagi nazariyalari, tafakkur jarayonining kundalik hayotdagi
o‘
rni misollar orqali yoritilgan, tafakkur turlari haqida s
o‘
z
yuritilgan. Shuningdek, deduksiya,induksiya hodisalari, tafak-
kur operatsiyalari tarkibiga kiruvchi analiz, sintez, taqqoslash,
abstraksiyalash, konkretlashtirish, sistemalashtirish va tafak-
kurning shakllanish bosqichlari muhokama qilingan. Bundan
tashqari, barkamol shaxsni shakllantirishda tafakkurning
ahamiyati,unga ta’sir etuvchi omillar, jamiyat rivoji uchun keng
tafakkurli avlodni kamolga yetkazish maqsadida qaysi
nuqtalarga alohida e’tibor qaratish lozimligi ta’kidlab o‘
tilgan.
1
master, Pedagogical institute of Karshi state university, Karshi, Uzbekistan
2
teacher, associate professor, head of the department of Preschool education, Karshi state university, Karshi,
Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
216
Процессы мышления и этапы его формирования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
мышление,
интуиция,
конвергенция,
дедукция,
индукция,
мыслительные операции.
В данной статье основное внимание уделяется влиянию
современного бурного развития на мышление человека,
концепции мышления с точки зрения лексикографии.
Этапы анализа, синтеза, сравнения, абстрагирования,
конкретизации,
систематизации
и
формирования
мышления, входящие в состав дедукции, индукции также
обсуждаются события, мыслительные операции, факторы,
влияющие на него, на какие моменты следует обратить
особое внимание, чтобы воспитать широко мыслящее
поколение для развития общества.
KIRISH
Bugungi kunda jadal ravishda olib borilayotgan ilmiy izlanishlar, tadqiqotlar
natijalari shuni k
o‘
rsatmoqdaki, insoniyatning bugungi kundagi ong va tafakkur
jarayonlari rivojlanishi yil sayin tezlashmoqda.Cheksiz va tezkor ravishda tarqalayotgan
axborotlar oqimi shaxsning tabiat jamiyat t
o‘g‘
risidagi fikrlarini aqlga si
g‘
dirib
b
o‘
lmaydigan darajadagi qisqa muddatda
o‘
zgartirib yubormoqda.Bu esa,
o‘
z-
o‘
zidan,
insonga ruhiy, ma’naviy va aqliy jihatdan o‘z ta’sirini o‘
tkazmasdan qolmaydi. Tafakkur
ham ruhiy jarayon bo‘lib, uning shakllanishi ham bir necha bosqichlarni o‘zida mujassam
etadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
“Tafakkur” (arabcha
-
“o‘ylash”, “fikr yuritish”) –
obyektiv borliqning tasavvur
tushuncha va muhokamadagi faol inkosi jarayoni, insonning fikrlash qobiliyati, fikrlash
tushuniladi. [3; 13] Tafakkur
–
inson aqliy faoliyatining yuksak shakli b
o‘
lib, obyektiv
borliqning ongda aks etish jarayonidir. Tafakkur atrof-muhitni, ijtimoiy hodisalarni,
voqelikni bilish quroli, shuningdek, inson faoliyatini amalga oshirishning asosiy sharti. U
sezgi, idrok, tasavvurlarga qaraganda voqelikni t
o‘
la va aniq aks ettiruvchi yuksak bilish
jarayonidir.Tafakkur
–
inson miyasining alohida funksiyasi. Uning nerv fiziologik asosi
birinchi va ikkinchi signal sistemalarining o‘zaro munosabatidan i
borat. Tafakkur
jarayonida insonda fikr,mulohaza,
g‘
oya, faraz kabilar vujudga keladi va ular shaxsning
ongida tushunchalar, hukmlar, xulosalar shaklida ifodalanadi [3; 299]. Tafakkur
jarayonlari mana shu davrgacha juda ko‘p olimlar, psixologlar tomonidan o‘rganilib, ular
tomonidan ko‘plab nazariyalar yaratilgan. Masalan, A.V.
Petrovskiy [1; 187] tafakkurga
quyidagicha ta’rif beradi: “Tafakkur –
ijtimoiy-
sababiy, nutq bilan chambarchas bog‘liq
muhim bir yangilik qidirish va ochishdan iborat psixik jarayondir, boshqacha qilib
aytganda, tafakkur voqelikni analiz va sintez qilishda uni bevosita va umumlashtirib aks
ettirish jarayonidir”. Lekin bunda tafakkurga faqat nutq bilan bog‘liq psixik jarayon deb
ta’rif beriladi. Psixologiya fanining yana bir vakili P.I.
Ivanovning [1; 186] darsligida
“Tafakkur insonning shunday aqliy faoliyatidirki, bu faoliyat voqelikni eng aniq(to‘g‘ri),
to‘liq, chuqur va umumlashtirib aks ettirishiga (bilishga), insonning tag‘in ham oqilona
amaliy faoliyat bilan shug‘ullanishiga imkon
beradi”, deb ta’riflaydi. Ushbu ta’rifda
tafakkurning to‘la, aniq va umumlashtirilgan holda aks ettirilishi ta’kidlab o‘tiladi, xolos,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
217
lekin. M.B. Gamezo [2;
20] “Tafakkur voqelikning umumlashgan holda va so‘z hamda
o‘tmish tajriba vositalarida aks ettirilishi” ekanligini bayon qiladi.
U tafakkurning
umumlashgan, so‘z vositasida va vositali atrof
-muhit hodisalarini aks ettira olishini
ta’kidlaydi.Lekin bu ta’rif ham tafakkur tushunchasini to‘laqonli ravishda yoritishda
birmuncha qisq
alik qiladi.Shu sababdan tafakkurni biz yuqorida keltirib o‘tilgan
nazariyalar asosida ularni umumlashtirgan holatda quyidagicha tushunsak, maqsadga
muvofiq bo‘lar edi.Tafakkur –
ijtimoity-sababiy,
nutq bilan chambarchas bog‘langan
holatda asosiy yangilikn
i qidirish va ochishdan iborat bo‘lgan,
voqelikni analiz va sintez
qilish uni bevosita va umumlashtirib aks ettiruvchi aqliy faoliyat bilan bog‘liq bo‘lgan
psixik jarayondir. Tafakkur jarayonini qanchalik darajada yuksalishi insonni aqliy va
ruhiy jihatdan mukammalroq, teranroq samarali va shu kabi ijobiy amaliy xatti-
harakatlaning amalga oshishiga sabab bo‘ladi.
Ong, tafakkur va nutq faqat insonlargagina
xos jarayon bo‘lib,aynan mana shular odamni hayvondan ajratib turadi.
Tafakkur orqali
inson borliqni anglaydi.
Sezgi a’zolari yordamida olamni sezadi va idrok qilishni
boshlaydi.Tafakkur sabab esa inson ongida
g‘
oya, hukm, fikr mulohazalar paydo b
o‘
ladi.
Bundan tashqari, tafakkur shunday jarayonki, u insonni atrof-muhit umuman borliqqa
nisbatan firk mulohazalarining haqiqat,yol
g‘
on t
o‘g‘
ri, not
o‘g‘
ri, aniq mavhum, eski, yangi,
yetarli, yetarli emasligini aniqlashda ham ishtirok etadi.
NATIJALAR
Tafakkur eng oddiy voqelikdan tortib murakkabigacha fikr-mulohaza yuritishda
ishtirok etadi. Masalan, umrimiz davomida har yili fasllarning almashinishiga guvoh
bo‘lamiz. Yil fasllarining almashinuviga yerning quyosh atrofidan aylanishi va yer
o‘qining orbita yuzasiga tekisligiga nisbatan 66
*
30burchak tashkil etadi. Ba’zilarda esa
bu bo‘yicha asoslanmagan no‘to‘g‘
ri
ma’lumotlar mavjud bo‘lib, fasllarni o‘zi kelib
ketadigan hodisa deb hisoblaydi. Bu noto‘g‘
ri, albatta.
Ushbu ma’lumotlarga munosabatni
tafakkurimiz orqali amalga oshiramiz. Tafakkur deb voqelikdagi narsa va hodisalarni ular
o‘rtasidagi bog‘
lanishlarni fik
ran, umumlashtirib, vositali yo‘l bilan aks ettirishga aytiladi.
Voqelik tafakkurda, idrok va tasavvurgina nisbatan chuqurroq va to‘laroq aks etadi. Biz
sezgi, idrok vositasi bilan bilib olishimiz mumkin bo‘lmagan narsa yoki hodisalarni, narsa
yoki hodisalarning xususiyatlarini, ularning bo
g‘
lanish va munosabatlarini tafakkur
vositasi bilan bilib olamiz.
Kuzatishlar shu ko‘rsatmoqaki,tafakkur nafaqat psixik jarayon, balki u insonning
tashqi muhit bilan bevosita aloqasida ishtirok etuvchi,tashqi muhit ham unga bevosita
ta’sir etuvchi holatdir. Tafakkur jarayoni o‘zining ma’no
-mazmun jihatidan turlicha
ko‘rinishda aks etib,uning quyidagi turlarini keltirib o‘tish maqsadga muvofiq.
Konvergent yoki analitik tafakkur, divergent ta tanqidiy tafakkur va ijodiy tafakkur. Biz
bu ko‘nikmalardan atrofimizdagi dunyoni tushunish, tanqidiy fikrlash, muammolarni hal
qilish, mantiqiy tanlovlar qilish va o‘z qadriyatlarimiz va e'tiqodlarimizni rivojlantirish
uchun foydalanamiz. Konvergent tafakkur
–
bu bizning xotiramiz, atrofimizdagi manbalar
yoki mantiqdan foydalangan holda savolga eng yaxshi javobni topish jarayoni. Bu fikrlash
qobiliyati muhim ijodkorlikni yoki lateral fikrlash strategiyalarini talab qilmaydi. Bu
murakkab yoki o‘ylashni talab qiladigan muammolarni hal qil
ish uchun eng yaxshisi
emas. Buning o‘rniga, u juda oddiy fikrlash jarayonlaridan foydalanadi. Konvergent
fikrlovchi
“to‘g‘
ri
”
javobga erishish uchun allaqachon o‘rnatilgan tartiblarni va xotirani
eslab qolishni qo‘llashi kerak.Malakali konvergent tafakkur
egasi bo‘lish uchun zarur
bo‘lgan asosiy elementlar: tezlik, aniqlik va mantiq. Konvergent fikrlash standart
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
218
lashtirilgan va ko‘p tanlovli testlar uchun juda keng qo‘llaniladi. Ushbu turdagi testlar
bizning bilimlarimizni va bilimlarni oddiy va mantiqiy v
aziyatlarda qo‘llash qobiliyati
-
mizni baholaydi. Malakali konvergent fikrlovchi bo‘lish uchun zarur bo‘lgan asosiy
elementlar: tezlik, aniqlik va mantiq. Divergent fikrlash konvergent fikrlashning mutlaqo
aksidir. Bu bitta t
o‘g‘
ri javob b
o‘
lmasa, yechimlar, oldinga y
o‘
l yoki yangi
g‘
oyalarga
kelishni
o‘
z ichiga oladi."Men shifokor yoki advokat b
o‘
lish uchun
o‘
qishim kerakmi?"
kabi savollar. oddiy javob b
o‘
lmasligi mumkin. Siz ikkalasida ham yaxshi b
o‘
lishingiz
mumkin va ikkala variant ham sizga baxt va yaxshi hayot olib kelishi mumkin. X
o‘
sh,
qaysi variantni tanlash kerak? Aniq javoblarsiz savollarga yechim topish uchun siz
imkoniyatlarni ajratib k
o‘
rsatishingiz va har bir qismni tahlil qilishingiz kerak. Variant-
laringizni belgilash va har birini navbatma-navbat k
o‘
rib chiqish uchun ijobiy va salbiy
tomonlar r
o‘
yxatini, Venn diagrammasini yoki jadvalini yaratishingiz mumkin.Biz,
k
o‘
pincha, yoshligidanoq turlicha fikrlashni ra
g‘
batlantiramiz. Masalan, muammolarni hal
qilish va ularning dunyosi qanchalik murakkab va imkoniyatlarga t
o‘
la ekanligini
aniqlash uchun biz bolalarni
o‘
ynashga yoki oddiygina
“o‘
yin
o‘
ynashga
”
undaymiz
Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari biror narsa haqida hukm chiqarish uchun tahlil qilishni
o‘
z
ichiga oladi. Tanqidiy tafakkurda kishi mavzu b
o‘
yicha taxminlarni oddiy deb hisob-
lamaydi. Buning
o‘
rniga tanqidiy tafakkur mavjud intellektual bilimlaringizdan
foydalangan holda k
o‘
rayotgan narsangizni
“
tanqid qilish
”
ni
o‘
z ichiga oladi.Tanqidiy
fikrlaydigan odamlar mavzu b
o‘
yicha tanqidiy fikrlarni ishlab chiqish uchun uchta
jarayondan foydalanishlari mumkin: deduksiya, induksiya va
o‘g‘
irlash. Deduksiya
tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oʻz ichiga oladi, bu mavjud faktlar asosida xulosa
chiqarishni oʻz ichiga oladi. Mavzu bo‘yicha aniq
va aniq xulosaga kelish uchun sizda
barcha faktlar mavjud. Masalan, shifokor odamda virus borligini aniqlash uchun qon
testlarini o‘tkazadi. Qon testlari ijobiy bo‘lib chiqdi, shuning uchun sizda bu virus aniq
ekanligi haqida xulosa qilishimiz mumkin. Agar siz muammolarni hal qilmoqchi
bo‘lsangiz, chegirma ishlatish uchun ajoyib mahoratdir. Induksiya –
tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi, ya’ni umumlashtirish asosida xulosalar chiqarish. Sizning
qo‘lingizda barcha aniq ma’lumotlar yo‘q. Biroq
siz tanqidiy fikr yuritasiz va javob
berishga yordam beradigan naqshlar, maslahatlar va metodologiyadan xabardor
ekanligingizni tushunasiz. Masalan, siz shifokorga isitma, aksirish va yo‘talish bilan
kelasiz. Shifokor testlarni o‘tkazmaydi, ammo ular sizda
gripp borligini ko‘rsatadi, chunki
sizning alomatlaringiz gripp bilan kasallangan odamga xosdir.
Oʻgʻirlash kichik fikrlash
koʻnikmalarini oʻz ichiga oladi, yaʼni siz ega boʻlgan oz miqdordagi bilimga asoslangan
holda eng ehtimoliy yoki mantiqiy xulosaga kelish. Javobga ishonchingiz komil emas,
lekin siz tanqidiy fikr yuritishingiz va bilimli taxmin qilishingiz mumkin. Ijodiy tafakkur
esa
o‘
rnatilgan mavzu b
o‘
yicha yangi
g‘
oyalarni yaratish uchun noodatiy, noan
’
anaviy va
muqobil usullarda mavzu haqida fikr yuritishni
o‘
z ichiga oladi. Ijodkor muammoni ilgari
ishlatilmagan nuqtayi nazardan hal qilishga harakat qiladi. Ijodiy tafakkur mantiqsiz
bo‘lib ko‘rinsa
-da, aslida, u insoniyat taraqqiyotining buyuk omilidir. Ijodiy shaxslar
bozorlardagi bo‘shliqlarni y
oki ishlarni bajarishning yangi, osonroq, tezroq va yaxshiroq
usullarini aniqlaydilar. Kreativ kishilar muammoga yondashishning ajoyib yangi usulini
o‘ylab topsa, ularning yangi usuli yangicha kashfiyotlarning paydo bo‘lishiga olib kelishi
mumkin.
MUHOKAMA
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
219
Tafakkur operatsiyalari shunday jarayonlarni
o‘
z ichiga oladiki, bunda biri sodir
b
o‘
lishi uchun ikkinchisini
o‘
z-
o‘
zidan talab etadi. Ular quyidagilardan iborat: analiz
shunday bir tafakkur operatsiyasidirki, uning yordami bilan biz narsa va hodisalarni
fikran yoki ularning xususiyatlarini amaliy tahlil qilamiz. Butun bir narsani shu tarzda
qismlarga bo‘lish usuli analiz deb ataladi. Tabiat va jamiyatdagi bilim va tajribalarni
insonning o‘zlashtirib olishi analizdan boshlanadi. Ma’ruza va dars jar
ayonlarida
tafakkurning analiz qilish operatsiyasi muhim o‘rin tutadi. Matnni gaplarga, gaplarni
so‘zlarga, bo‘g‘
inlarga, tovushlarga ajratish singari aqliy faoliyatlar bajariladi. Muammoli
topshiriq va masalalarni yechish ham analizdan boshlanadi.Endi tafakkurninng keyingi
operatsiyasi sintez hisoblanib, shunday bir tafakkur operatsiyasidirki, biz narsa va
hodisalarning analizga bo‘lingan, ajratilgan ayrim qismlarini, bo‘laklarini sintez yordami
bilan fikran yoki amaliy ravishda birlashtirib butun holiga keltirishdir. Sintez
elementlarining narsa va hodisalarning qismlari va bo‘laklarini bir butun holga
keltirishdan iborat aqliy faoliyatdir. Maktabga tayyorlov guruhida bolalar o‘z harf
xaltasidagi kesilgan harflardan foydalanib, bo‘g‘in, bo‘g‘inlardan so‘z,
so‘zlardan gap
tuzadilar. Taqqoslash ham tafakkur opertsiyasi hisoblanib, insonning ijtimoiy faoliyatida,
bilimlarni o‘zlashtirishida, voqelikni to‘laroq aks ettirishida bir
-
biriga o‘xshash
jihatlarning farqini, shuningdek, bir-biridan ajralib turadigan,
ammo ular o‘rtasidagi
o‘xshashlikni topishdan iborat fikr yuritish operatsiyasi katta ahamiyatga ega.
Taqqoslash shunday bir tafakkur operatsiyasidirki, uning vositasida obyektiv dunyodagi
narsa va hodisalarning bir-
biriga o‘xshashligi va bir
-biridan farqi aniqlanadi. Taqqoslab
fikr yuritish sezgilarimiz va idrokimizda hali gavdalanmagan o‘xshashlik va tafovutni
topish zaruriyati vujudga kelgan paytda namoyon bo‘ladi. Taqqoslash ikki yo‘l bilan
amalga oshiriladi: amaliy (konkret narsalarni bevosita solishtirish) va nazariy (tasavvur
qilinayotgan obrazlar va narsalarni ongda fikran taqqoslash). Inson tevarak-atrofdagi
barcha narsa va hodisalarni bevosita aks ettirish, qo‘l bilan paypaslash imkoniyatiga ega
emas. Shu bois to‘planadigan bilimlarning aksariyati
fikr yuritish orqali, mantiq
yordamida anglashiladi. Ular o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar nazariy taqqoslash asosida
ajratiladi.Shu o‘rinda abstraksiya operatsiyasini ham eslab o‘tish maqsadga muvofiq.
Bu
narsa va hodisalarning qonun va qonuniyatlarining ayrim belgisi, sifati, alomati yoki
xususiyatlarini fikran ulardan ayirib olib, mustaqil fikr obyektiga aylantirishdan iborat
fikr yuritish operatsiyasidir. Masalan, bilish jarayonida tabiat, jamiyat va ayrim
insonlarga xos b
o‘
lgan g
o‘
zallik belgisini ayirib olib, ularning g
o‘
zalligi t
o‘g‘
risida emas,
balki umuman g
o‘zallik, ya’ni estetik kategoriya mazmunidagi tushuncha yuzasidan
mulohaza yuritiladi. Abstraksiyalash, shunday tafakkur operatsiyasidirki, bu operatsiya
yordamida avval moddiy dunyodagi narsa va hodisalarning muhim xususiyatlarini
farqlab olamiz, s
o‘
ngra ulardagi muhim b
o‘
lmagan, ikkinchi darajali belgilarini fikran
ajratib olamiz. Abstraksiya analiz natijasida vujudga keladi. Fan va texnika rivoji avj olgan
hozirgi davrda kishilarga uzatilayo
tgan axborotlarning ma’lum qismi abstrakt holda
inson ma’naviy mulkiga aylanmoqda. Lekin abstrakt holatdagi axborotlar qiyinchilik
bilan
o‘
zlashtiriladi. Shunga qaramay, abstakt holatdagi bilimlar k
o‘
lami kundan kun
ortib bormoqda. Chunki yangi kashfiyotlar, ixtirolar zamiridan kelib chiquvchi
qonuniyatlar, murakkab bo
g‘
lanishlarning barchasi abstrakt atamasida
o‘
z ifodasini
topmoqda. Umumlashtirish ham tafakkur operatsiyasi hisoblanib, psixologiyada umum-
lashtirishning keng q
o‘
llaniladigan ikki turi: tushunchali umumlashtirish va hissiy-
konkret umumlashtirish yuzasidan k
o‘
proq fikr yuritiladi. Tushunchali umumlashtirishda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
220
predmetlar muhim belgi asosida umumlashtiriladi. Hissiy-konkret umumlashtirishda esa
predmetlar topshiriq talabiga k
o‘
ra tashqi belgi bilan umumlashtiriladi. Umumlashtirish
deganda, psixologiyada narsa va hodisalardagi xossa, belgi, xususiyatlarni topish va shu
umumiylik asosida ularni birlashtirish tushuniladi Masalan: temir, oltin va boshqalarda
mavjud b
o‘
lgan
o‘
xshashlik va umumiy belgilarni yagona tushuncha ostuda t
o‘
plab, uni
metall degan ibora bilan nomlashimiz mumkin. Umumlashtirish abstraksiya operat-
siyasidan ajralgan holda sodir b
o‘
lmaydi. Tafakkur operatsiyalaridan biri b
o‘
lgan
konkretlashtirish
–
hodisalarning ichki bo
g‘
lani
shi va munosabatidan qat’i nazar, bir
tomonlama ta’kidlashdan iborat fikr yuritish operatsiyasidir. Odam eng murakkab qonun
hamda tushunchalarni konkretlik darajasiga aylantirishga harakat qiladi. Masalan, inson
“
qiymat
”
tushunchasini
“
odamning qadr-qimmati
”
,
“
tovarning qiymati
”
shaklida konkret-
lashtiradi va hokazo.
Tasniflash haqida fikr yuritadigan bo‘lsak, insonning bilish
faoliyatida muhim o‘rin tutuvchi flkr yuritish operatsiyalaridan biri hisoblanadi. Bir
turkum narsalar ichida bir-
biriga o‘xshashlar
ini boshqa turkumdagilardan farq qilishiga
qarab, narsalarni turkumlarga ajratish tizimi tasniflash deb alaladi. Bunga
D.I. Mendeleyevning
“
Elementlarning davriy tizimi
”
jadvali tasniflash uchun yorqin
misoldir. Masalan, kutubxonadagi kitoblar mazmuniga, shakliga, noyobligiga k
o‘
ra
teriladi.
O‘
quvchilarning alifbe tartibi bilan tuzilgan r
o‘
yxati, jinsiy belgilari, ulgurishlari
va qiziqishlarini nazarda tutib turkumlarga ajratish ham tasnifga misol b
o‘
ladi. Fikr
obyektiv hisoblangan narsa va hodisalarni zamon (vaqt), makon (fazo) va mantiqiy
jihatdan ma’lum tartibda joylashtirishdan iborat fikr yuritish sistemalashtirish
operatsiyasi hisoblanadi.
U bilimlarni o‘zlashtirishda, ko‘nikma va malakalarni tartibga
solishda muhim o‘rin tutadi. Sistemalashtirish yord
amida narsa va hodisalar, faktlar,
fikrlar va obyektlar makonda, vaqtda egallagan o‘rniga qarab mantiqiy joylashtiriladi.
XULOSA
Xulosa
o‘
rnida shuni aytishim mumkinki, tafakkur jarayonlari va uning shakllanish
bosqichlari birmuncha murakkab b
o‘
lib,
jarayonlarni tarkib toptirish kishidan ma’lum bir
darajada mehnat, vaqt, sharoit va tartib-intizomni talab etadi. Ammo biz tafakkurni
barkamollik darajasida tarkib toptirishda shuni unutmaslik lozim. Bunda yosh
bosqichlari ham muhim omil b
o‘
lib xizmat qiladi.Ota-onalar
o‘
z farzandlariga yetarlicha
shart-sharoit, vaqt ajratishlari ularning kelajakda jamiyatni
o‘
zining keng tafakkuri va
amaliy faoliyati bilan rivojlantira oladigan shaxslar b
o‘
lishiga yordam beradigan
maktabgacha ta’lim tashkilotlariga qo‘
yishlari ham juda muhim hisoblanadi. Shaxsdagi
tafakkur bir kunda t
o‘
la-t
o‘
kis holda shakllanib qolmaydi.U yillar mobaynida rivojlanib
insonning yetuklik davrida ma’lum shaklda namoyon bo‘
ladi.Tafakkur jarayonlarini
tarkib topishi umumiy ma’noda tashqi muhit,irsiyat, ta’lim
-tarbiyaga bo
g‘
liq ekan, eng
avvalo,
mana shu uchta unsurga e’tibor berish muhim va zarurdir.Odam bolasi dunyoga
kelar ekan, uning kelajakda qanday k
o‘
rinish,jihat bilan ijtimoiy muhitga faoliyat yuritishi
atrofdagilarga ta’sir ko‘
rsatishi uni boshqarib turgan aql,ong va tafakkurga chambarchas
bo
g‘
langan.Shunday ekan, tafakkurni taraqqiy ettirish
–
bu shaxsni barkamol ettirish
demakdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ivanov P.I., Zufarova M.E. Umumiy psixologiya.
–
T.:O‘zbekiston faylasu
flari
milliy jamiyati nashriyoti.2015-yil.
–
B 358, 186-227-betlar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
221
2.
Ivanov P.I. Umumiy psixologiya: Darslik,
O‘zROO‘MTV. –
T.: O‘zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008-y.
–
B. 214,1 5-20-betlar
3.
O‘zbekiston milliy
insiklopediyasi VIII jild.
–
T.: Davlat ilmiy nashriyoti 2008-yil.
–
B. 774, 299 bet
4.
Nishanova Z., Qurbonova Z., Abdiev S. Psixadiagnostika va eksperemental
psixologiya.
–
T.:
Tafakkur bo‘stoni ,2011
-yil.
–
B. 258, 138-142-betlar.
5.
Sherzodovich A.S., & Kizi R.Z.D. (2020). Interpretation and Written Translation:
Related Learning. Interpretation, 6(6).
6.
Аслонова
Ш.И. (2020). Проблемы педагогических технологий в
обучении
молодёжи в
высших учебных заведениях
.
Интернаука, (21
-1), 59
–
60.
7.
Sherzodovich A.S. (2020). The r
о
le
о
f
о
nline teaching and inn
о
vative meth
о
ds.
Science and education, 1(3), 524-528.
8.
Аслонов
Ш.Ш. (2020). Компьютерная лингвистика и
филология
:
проблемы
и
решения
.
Гуманитарный трактат, (84), 17–
19.
9.
Aslonov S., & Ruzimurodova Z. (2020). The use of acronyms and initialisms in
bussines English.
Студенческий
вестник
, (12-5), 34
–
35.
10.
Umida K., Zarina R., & Shahram A. (2020). Characteristics, significance and role
of motivation problms in foreign language learning. Asian Journal of Multidimensional
Research (AJMR), 9(3), 61-65.
