Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Efficient use of sampling opportunities for expert
examination during the inspection process: problems and
suggestions
Istam ASTANOV
1
, Fakhriddin MIRZAEV
2
Academy of the General Prosecutor's Office, University of Public Security of the Republic of Uzbekistan,
Tashkent, Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2022
Received in revised form
25 September 2022
Accepted 20 October 2022
Available online
25 November 2022
This article describes the norms of the Code of Criminal
Procedure on obtaining samples for expert examination, the
problems that arise in their application, as well as proposals for
their elimination.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss10/S-pp9
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
obtaining samples for expert
examination, inspection,
examination, advanced
technologies.
Кўздан
кечириш
тергов
ҳаракати
жараёнида
экспертиза
текшируви
учун
намуналар
олиш
имкониятларидан
фойдаланиш
самарадорлиги:
муаммо ва таклиф
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
экспертиза текшируви
учун намуналар олиш,
кўздан кечириш,
экспертиза, илғор
технологиялар
.
Мазкур мақолада экспертиза текшируви учун намуналар
олишга оид Жиноят
-
процессуал кодекси нормалари ва
уларни қўллашда юзага келаётган муаммолар ва уларни
бартараф этишга оид таклифлар баён қилинган.
1
Doctor of Law, Professor, Academy of the General Prosecutor's Office of the Republic of Uzbekistan, University of
Public Security of the Republic of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan
2
Senior teacher, Academy of the General Prosecutor's Office of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
98
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
99
Эффективность
использование
возможностей
получение образцов для экспертного исследования в
процессе осмотра: проблемы и предложение
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
получения образцов для
экспертного
исследования, осмотр,
экспертиза, передовые
технологии.
В данной статье описаны нормы УПК о получение
образцов для экспертного исследования и проблемы,
возникающие при их применении, а также предложения по
их устранению.
Кўздан кечириш тергов ҳаракатида экспертиза текшируви учун намуналар
олиш жараёнини сифатли ўтказиш муҳимдир. Унинг сифатли олиб борилиши
экспертиза тергов ҳаракатини амалга ошириш сифатини белгилаш баробарида
кўздан кечириш тергов ҳаракатини сифатли ўтказилганлигини белгиловчи мезон
ҳисобланади. Намуналар олиш жиноят содир этилганидан кейин, кўздан кечириш
тергов ҳаракати ўтказилганидан кейин амалга ошириладиган далилларни тўплаш
усулларидан бири саналади.
Аммо ЖПКнинг 329
-
модда иккинчи қисми талабларига кўра жиноят иши
қўзғатилгунига қадар кўздан кечириш ва экспертиза тергов ҳаракатини ўтказиш
мумкинлиги бошқа тергов ҳаракатлари ўтказишни ман қилиши баён этилган
бўлиб, фикримизча, мантиқан нотўғри. Чунки экспертиза текшируви учун
намуналар олиш тергов ҳаракати экспертизасининг бошланғич босқичи
ҳисобланади. Яъни намуна олинмаса, экспертизани ўтказишнинг имконияти йўқ.
Шу нуқтаи назардан ушбу моддага экспертиза текшируви учун намуналар олишни
ҳам киритиш талаб қилинади ва норма қуйидаги кўриниш олиши лозим:
“Кўрсатилган муддатлар ичида қўшимча ҳужжатлар, изоҳлар талаб қилиб
олиш, шунингдек, шахсни ушлаб туриш, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан
кечириш, экспертиза текшируви учун намуналар олиш ва экспертиза ўтказиш
мумкин. Иш қўзғатилгунига қадар бошқа тергов ҳаракатларини ўтказиш ман
қилинади”.
Моҳиятан, жиноят процессуал кодекси процессуал ҳаракатлар ўтказиш
кетма
-
кетлиги ва тартибини намоён этади, аммо экспертиза текшируви учун
намуналар олиш экспертизадан олдин ўтказилишини инобатга оладиган бўлсак,
22-
бобда экспертиза, 23
-
бобда экспертиза текшируви учун намуналар олиш тергов
ҳаракати жойлаштирилган. Фикримизча, ушбу тартиб мантиқан тескари
жойлаштирилиши лозим.
Намуналарнинг турлари ва уларни олиш усуллари ЖПКнинг 188
-
моддасида
белгиланган бўлиб, унга кўра суриштирувчи, терговчи ёки суд тирик одамнинг,
мурданинг, ҳайвоннинг, ўсимликнинг, буюмнинг, материалнинг ёки модданинг
хусусиятларини ўзида акс эттирувчи намуналар олишга, башарти уларнинг эксперт
текшируви эксперт олдига қўйилган саволларни ҳал қилиш учун зарур бўлса,
намуналар олиши мумкин.
Тирик одамдан биологик: қон, соч, сўлак, инсон организмидан ажралиб
чиқадиган моддалар (биологик экспертиза учун); психофизик: дастхат
(хатшунослик экспертизаси учун); анатомик: тери нақшининг чизиқлари
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
100
(датилоскопик экспертиза), тиш қолиплари (тиббий экспертиза учун); шунингдек,
овознинг хусусиятлари (фонографик экспертиза учун), касб малакасини акс
эттирувчи намуналар олинади.
Мурдани кўздан кечиришда ҳам текширув ўтказиш учун керакли моддий
намуналар олинади.
Бундан ташқари, намуна тариқасида хом ашё, маҳсулот ва бошқа
материаллардан модданинг турга оид ёки ўзига хос физик ёхуд кимёвий
хоссаларини акс эттирувчи намуналар олиниши ҳам мумкин.
Текширув ўтказиш жараёнида эксперт гильза, ўқ, бузиш асбоблари ва бошқа
объектларнинг тажриба намуналарини тайёрлашга ҳамда уларнинг экспериментал
изларига қараб, ўхшашлик ёки фарқланиш масаласини ҳал этади. Ушбу жараён
баллистик экспертиза учун намуналар олади.
[1]
Фикримизча, “Намуналарнинг турлари ва уларни олиш усуллари” деб
номланган 188
-
модданинг 3
-
қисмидаги “Намуна тариқасида хом ашё, маҳсулот ва
бошқа материаллардан модданинг турга оид ёки ўзига хос физик ёхуд кимёвий
хоссаларини акс эттирувчи намуналар олиниши мумкин”. мазмундаги нормадаги
“маҳсулот” сўзидан кейин “пул белгилари, гиёҳвандлик воситалари, психотроп
моддалар ва прекурсорлар, заҳарли, тез ёнувчи моддалар, йўл
-
транспорт
ҳодисасига оид намуналар ҳамда” деган қўшимчани киритиш лозим деб
ҳисоблаймиз. Ушбу қўшимча орқали экспертиза текшируви учун намуна
олинадиган объектлар сони кенгаяди ва амалиётдаги ҳолатга яқинлашади. Мазкур
объектларнинг киритилиши пул белгилари ва заҳарли моддалар ГФРнинг 91, 92
-
моддаларида намуналар олиш жараёнида олинадиган ва экспертиза қилинадиган
объектлар жумласига киритилганлигини мисол қилишимиз мумкин.
Мазкур моддада намуналарнинг турлари тўлиқ акс эттирилмаган бўлиши
баробарида уларни олиш усуллари умуман кўрсатилмаган. Ушбу моддани
такомиллаштириш ва уни модданинг номига тўлиқ жавоб берадиган даражага
келтириш лозим.
Суд экспертизасининг классификацияси турли асосларга қараб амалга
оширилади. Экспертизалар тури бир вақтнинг ўзида 3 белгиси бўйича ажратилади:
экспертиза объекти, предмети, қўлланиладиган услублари. Криминалистик
экспертизани ўтказиш учун олинадиган намуналарнинг турлари асосан
қуйидагилардир: қўлёзма хат, имзо, рақам ёзувлари, босма ва кўпайтирувчи
воситалардан олинадиган намуналар, изларни ҳосил қиладиган объекталардан
қолип
-
нусхалар, ашёвий далил, унинг айрим қисмлари, модда қолдиқлари.
Криминалистик тадқиқот ўтказиш учун зарур бўладиган намуналар эркин ва
экспериментал бўлиши мумкин.
[2]
Экспертиза текшируви учун намуналар олиш жараёнида экспертиза
тайинлашда тақдим қилинадиган намуналар 3 турга бўлади:
1.Эркин намуналар жиноят иши қўзғатилишидан олдин шаклланган ва
мавжуд бўлган объектлардир (масалан, хатшунослик экспертизаси бўйича гумон
қилинувчи, айбланувчига тегишли бўлган уйидан, ўқиш жойидан унга тегишли
бўлган ёзувларни олиш орқали амалга оширилади).
Эркин намуналарнинг муҳимлиги шундаки, уларнинг берилмаслиги хулоса
беришнинг иложи йўқлиги тўғрисидаги ҳужжат шакллантирилишига ҳам олиб
келиши мумкин.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
101
2.Экспериментал намуналар экспертиза тайинлаган ходим томонидан
жиноят иши мақсадлари учун тайёрланган объектлардир. Асосан бундай намуналар
экспертиза ўтказиш жараёнида экспертлар томонидан олинади (масалан, жиноят
иши қўзғатилгандан кейин шахсни идентификация қилиш учун олинадиган
намуналар ҳисобланади. Улар жумласига ёзув намуналарини ёздириб олиш, инсон
организми элементлари (қон, соч, сўлак ва бошқа намуналарни киритиш мумкин).
3.Бундан ташқари, шартли эркин намуналар ҳам мавжуд. Иш
қўзғатилганидан сўнг бажарилган, лекин экспертиза ўтказиш учун махсус
мўлжалланган қўлёзма ва имзолар шартли эркин намуналардир. Тушунтириш хати,
ариза, шикоят, сўроқ, юзлаштириш баённомаларини мазкур намуналар жумласига
киритиш мумкин.
[3]
ЖПКда намуна олиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар ва органлар
189-
моддада белгиланган бўлиб, унга кўра эксперт текшируви намуналар
олинадиган шахсни ечинтириб яланғочлаш билан боғлиқ бўлмаса ва алоҳида касб
маҳоратини талаб қилмаса, суриштирувчи, терговчи ёки суднинг ўзи, зарурат
бўлганда эса шифокор, бошқа мутахассис, эксперт иштирокида эксперт текшируви
учун намуналар олиши мумкин.
Эксперт текшируви учун намуналар олиш яланғоч бўлиш талаб қилинганда
эса ёки алоҳида касб маҳоратини талаб қилган ҳолатларда суриштирувчи, терговчи
ёки суднинг топшириғига биноан текширув учун намуналарни шифокор ёки бошқа
тиббий мутахассис олади. Ушбу ҳолатнинг эътиборга молик томони шундаки, ЖПК
нормасига асосан намуналар олиш шахсни ечинтириб яланғочлаш билан боғлиқ
бўлмаса ва алоҳида касб маҳоратини талаб қилмаса, зарурат бўлганда эса шифокор,
бошқа мутахассис, эксперт иштирокида намуна олиш талаб қилинган. Аммо
намуналар олиш яланғоч бўлишни талаб қилинганда ёки алоҳида касб маҳоратини
талаб қилган ҳолатларда эса экспертнинг иштироки талаб қилиниши
кўрсатилмаган.
Фикримизча, алоҳида касб маҳорати махсус билим эканлигини инобатга
оладиган бўлсак, ушбу норманинг мантиқан нотўғри баён қилинганлигини
кўришимиз мумкин. Шу сабабли “Намуна олиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар ва
органлар” деб номланган 189
-
модда 2 қисмидаги “шифокор ёки бошқа тиббий
мутахассис” сўзларидан кейин “эксперт” сўзини киритиш керак.
Мазкур ҳолатда “Намуна олиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар ва органлар” деб
номланган 189
-
моддада намуналар олиш яланғоч бўлишни тақозо этса ёки алоҳида
касб маҳоратини талаб қилган ҳолатларда шифокорнинг ёхуд бошқа мутахассис
намуна олмасдан суриштирувчи, терговчи, суд намуна олган тақдирда қандай
оқибатларга олиб келиши мумкинлиги баён қилинмаган бўлиб, фикримизча, ушбу
ҳолатда “мазкур талабларга риоя қилинмаган ҳолда олинган намуналар далилий
аҳамиятини йўқотади” деган 3
-
қисмни киритиш талаб қилинади
.
Фикримизча, яна намуна олиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар ва органлар деб
номланувчи 189
-
моддага “намуна олиш жараёнида холислар, зарурат бўлган
тақдирда таржимон ҳам иштирок этиши мумкин” деб номланган 4
-
қисмни киритиш
талаб қилинади. Бу ҳолат, аввало, амалга оширилган тергов ҳаракатининг қонуний
ўтказилганлигини кўрсатиш баробарида тилни билмайдиган шахсларни намуна
олувчи шахс тушуниши ёки бир
-
бирининг олдида юзага келган саволларга жавоб
бериш имкониятини таъминлайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
102
Эксперт текшируви учун намуналар гумон қилинувчидан, айбланувчидан,
судланувчидан, жабрланувчидан, шунингдек тиббий йўсиндаги мажбурлов
чораларини қўллаш бўйича устидан иш юритилаётган шахсдан олинади.
Ҳодиса
содир бўлган жойда ёки ашёвий далилларда бошқа шахслар
томонидан ҳам из қолдирилган бўлиши мумкинлиги тўғрисида етарлича асослар
бўлган тақдирда шу шахслардан ҳам эксперт текшируви учун намуна олиниши
мумкин.
Демак, экспертиза текшируви учун намуналар олинадиган шахслар доираси
чекланмаган.
Намуна олишда чиқариладиган юридик факт ҳисобланган ҳужжатлар
жумласига намуна олиш тўғрисидаги қарор ёки ажримни киритиш мумкин бўлиб, у
ЖПКнинг 191
-
моддасида ўз аксини топган.
Мазкур намуна олиш тўғрисидаги қарорни суриштирувчи, терговчи, ажримни
эса суд чиқаради. Мазкур ҳужжатларда намуна олувчи шахс ёки орган; намуна
олинувчи шахс; айнан қандай намуна олингани ва унинг миқдори тўғрисидаги
маълумотлар; намуна олинувчи шахс ушбу жараёнда қандай ҳаракат қилиши
лозимлиги ва қачон, кимнинг ҳузурига келиши зарурлиги; олинган намуналарнинг
қачон ва кимга тақдим қилиниши лозимлиги кўрсатилиши талаб қилинади.
Намуна олишда маълум бир шахсларнинг намуна олиш жараёнига йўл
қўйилмаслиги ва розилик бермаслигини инобатга олиб, жиноят ишини очиш
лозимлиги нуқтаи назаридан мажбурлов чегараси белгиланган ҳисобланади.
Мазкур тартиб ЖПКнинг 192
-
моддасида белгилаб берилган бўлиб, унга кўра ўзидан
намуна олиниши учун келишдан бош тортаётган гумонланувчилар, айбланувчилар,
судланувчилар, жабрланувчилар мажбурий келтирилиши ҳам мумкин. Уларга
нисбатан қўлланилаётган мажбурий намуна олиш жараёнидаги усуллар оғриқ
бермайдиган, инсон ҳаёти ва соғлиғи учун хавфсиз бўлган ҳолатлардагина йўл
қўйилади. Ушбу шахслардан ташқари субъектлардан намуналар олинишига
таносил касаллиги ва бошқа юқумли касалликларни аниқлаш билан боғлиқ
бўлган
ҳолларда мажбурлов йўли билан олиниши мумкин.
Суриштирувчи, терговчи ёки суд томонидан намуналар олиш тартиби
ЖПКнинг 193
-
моддасида баён қилинган бўлиб, унга кўра суриштирувчи ёки
терговчи намуна олиниши керак бўлган шахсни ёхуд шахсларни чақиртириши
лозим. Агарда бунинг иложи бўлмаса, у яшайдиган жойга бориб намуна олиш
тўғрисидаги қарор билан шахсни таништириши керак. Суриштирувчи, терговчида
суддан келиб тушган ажрим бўлса, уни ҳам олиб намуна олинувчи шахсни
таништириб тилхат олиши талаб қилинади. Мазкур шахсга, мутахассисга,
холисларга уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари тушунтирилиши, агар кимдир
процессуал жиҳатдан рад этиладиган бўлса, унинг жиноят процесси иштирокчиси
сифатида ишда қатнашишига моънелик қилиш талаб қилинади. Ушбу масалалар
ҳал қилинганидан кейин суриштирувчи ёки терговчи эксперт текшируви учун
намуналар олади. Бундай ҳолатда қўлланилаётган илмий
-
техникавий воситалар
оғриқ бермайдиган ҳамда инсон ҳаёти ва саломатлиги учун хавфли бўлмаган ҳолда
қўлланилиши талаб қилинади.
Намуналар олишда мурдани эксгумация қилиш орқали, хом ашёлардан,
маҳсулотлардан, бошқа материаллардан олиб қўйиш ёки тинтув ўтказиш йўли
билан амалга оширилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
103
Аммо мурдани кўздан кечириш орқали намуна олиниши мумкинлиги
ЖПКнинг 188
-
моддасида акс эттирилган бўлсада, ушбу нормадаги далилларни
тўплаш усулини фикримизча, ЖПКнинг 193
-
моддасининг иккинчи қисмига, яъни
“Мурдадан, шунингдек хом ашёлардан, маҳсулотлардан, бошқа материаллардан
намуналар олиш эксгумация қилиш, олиб қўйиш ёки тинтув ўтказиш йўли билан
амалга оширилади” деб номланган нормага “тинтувдан” сўзидан кейин “кўздан
кечириш” сўзлари тарзида қўшимча киритиш лозим деб ҳисоблаймиз. Шундагина
мазкур норманинг тўлиқлилиги таъминланган бўларди.
Олинган намуналар тегишли тартибда ўралиши ва муҳрланиши талаб
қилинади. Ушбу ҳаракатлар ашёвий далилларнинг бутунлигини бузмаслик, шикаст
етказмаслик ва ундаги изларнинг яхши сақлаб қолинишини таъминлаш учун
хизмат қилиши лозим. Мазкур ҳаракатлар амалга оширилганидан кейин
суриштирувчи ёки терговчи уларни намуна олиш баённомаси билан бирга тегишли
экспертга юборади. Ушбу ҳолатда намуналар олинган жой ва ҳолат акс эттирилган
фото ва видеоларни ҳам қўшимча материал сифатида экспертга юбориши мумкин.
Бундай ҳаракат, ўз навбатида, экспертнинг нумана олинган жой ва намунанинг
ўзига хослиги ҳақида маълумот олиши ва намунадан тўлиқ ҳамда сифатли
фойдаланиш имкониятини беради. Агар намуна олиш суднинг ажримига биноан
амалга оширилган бўлса, ушбу ажримни бажарган суриштирувчи ёки терговчи
намуналарни уларни олиш тўғрисидаги баённома билан бирга судга юборади. Суд
тарафлар иштирокида намуналарни кўздан кечириб, уларнинг ҳақиқийлигига ва
тўла сақланганлигига, ўз хусусиятларини йўқотмаганлигига ишонч ҳосил
қилганидан кейин олинган намунани ажрим ва баённома билан бирга тегишли
экспертга юборади. Бундай ҳаракатлар 3D форматда суратга олинган фото ва видео
билан биргаликда юборилганда суд суриштирувчи ва терговчи томонидан олинган
ва юборилган объект бир эканлигини англашга ва уни баҳолаш жараёнини
осонлаштиришга хизмат қилган бўлади.
Экспертиза текшируви учун намуна олувчи шахслардан яна бири шифокор
ёки бошқа мутахассис бўлиб, уларнинг фаолияти ЖПКнинг 194
-
моддасида акс
эттирилган.
Суриштирувчи, терговчи ёки суд тегишли намуна олиниши лозим бўлган
шахсни ва намуна олиш тўғрисидаги қарорни ёки ажримни шифокорга ёки бошқа
мутахассисга юборади. Шифокорни, бошқа мутахассисни, холисларни рад этиш
масаласини қарор ёки ажрим чиқарган суриштирувчи, терговчи ёки суд ҳал қилади.
Шифокор ёки бошқа мутахассис зарур ҳаракатларни бажаради ва эксперт
текшируви учун намуналар олади. Бунда оғриқ бермайдиган ҳамда инсон ҳаёти ва
саломатлиги
учун
хавфли
бўлмаган
илмий
-
техникавий
воситалардан
фойдаланилиши мумкин. Намуналар ўралиб ва муҳрланиб суриштирувчи, терговчи
ёки судга юборилади.
Текшириш учун ҳайвонлардан намуналар олиш зарурати туғилса,
суриштирувчи, терговчи ёки суд тегишли қарорни ёхуд ажримни ветеринарга ёки
бошқа тегишли мутахассисга юборади.
Эксперт томонидан тажриба учун намуналар олиш ЖПКнинг
195-
моддасида ифодаланган бўлиб, унга кўра текширув ўтказиш жараёнида
эксперт томонидан тирик одамдан, хом ашё, маҳсулот ва бошқа материаллардан,
гильза, ўқ, бузиш асбобларидан намуна олиши ва тажриба намуналарини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
104
тайёрлаши мумкин. Экспертнинг шифокор ёки бошқа мутахассис, суриштирувчи,
терговчи, судьянинг намуна олишидан фарқли томони экспертиза тури талаб
қилган даражада ва миқдорда намуна ола билишида ҳисобланади. Фикримизча,
эксперт мураккаб ва олиниши қийин бўлган ва ўз хусусиятини тез йўқотувчи
ашёлар, суюқликлар, мериаллардан намуна олиши мақсадга мувофиқ. Бундан
ташқари, намуна олинувчи материал, маҳсулотнинг миқдори фақатгина бир
марталик экспертиза ўтказишга етадиган миқдордан кам бўлганда ушбу намунани
фақатгина эксперт олиши мақсадга мувофиқ ҳамда жараёнини видеокамерага олиш
лозим.
Фикримизча, ЖПКнинг “Эксперт томонидан тажриба учун намуналар олиш”
деб номланган 195
-
моддасининг 1
-
қисмидан сўнг “экспертиза тайинланиши ва
ўтказилиши шарт бўлган ҳолатлар юзасидан намуналар олиниши талаб
қилинганда фақатгина эксперт томонидан намуна олиниши лозим” шаклидаги
қўшимча киритиш талаб қилинади. Ушбу ҳолат орқали экспертиза тайинлаш ва
ўтказиш шарт бўлган ҳолатларда намуналар экспертлар томонидан олиниши
намунанинг сифатли олинишини таъминлаб беради. Амалиётда ушбу тажриба
амалда бўлса
-
да, ЖПКда уни тартибга солувчи норма мавжуд бўлмагани учун ушбу
қўшимчани киритиш лозим.
Бундан ташқари, “Шифокор ёки бошқа мутахассис томонидан намуналар
олиш тартиби” деб номланган 194
-
модданинг 2
-
қисмида “Бунда оғриқ бермайдиган
ҳамда инсон ҳаёти ва саломатлиги учун хавфли бўлмаган илмий
-
техникавий
воситалардан фойдаланилиши мумкин” дейилган. Ушбу норма қатъий
фойдаланиладиган илмий техник воситаларга талаб қўймоқда. Аммо ЖПКнинг
“Эксперт томонидан тажриба учун намуналар олиш” деб номланувчи 195
-
моддасида оғриқ бермайдиган ҳамда инсон ҳаёти ва саломатлиги учун хавфли
бўлмаган илмий
-
техникавий воситалардан фойдаланилиши мумкинлиги масаласи
очиқлигича қолган. Шу сабабли, фикримизча, ЖПКнинг “Эксперт томонидан
тажриба учун намуналар олиш” деб номланувчи 195
-
моддаси
2-
қисми бошланишига “Бунда оғриқ бермайдиган ҳамда инсон ҳаёти ва
саломатлиги
учун
хавфли
бўлмаган
илмий
-
техникавий
воситалардан
фойдаланилиши мумкин” деган норма билан бошлаш мақсадга мувофиқ.
Суриштирувчи ёки терговчи бевосита жиноят иши учун жавобгар шахс
бўлганлиги боис бундай намуналарни тайёрлаш чоғида ҳозир бўлишга ҳақли, унинг
амалга оширган ҳаракатлари, саволлари, албатта, у томонидан тузиладиган
баённомада акс эттирилиши талаб қилинади.
Эксперт текширув ўтказиб бўлганидан кейин намуналарни муҳрланган ҳолда
ўз хулосасига қўшиб қўйиши талаб қилинади.
Суриштирувчи ёки терговчи, суд муҳокамасида суд ва тарафлар эксперт
тақдим қилган тажриба намуналарини кўздан кечиришлари мумкин бўлиб, шундан
сўнггина ушбу ашёларни далил сифатида жиноят ишига қўшиб қўйиш мумкин
бўлади.
Намуналар олишда шахс ҳуқуқларининг ҳимоя қилиниши ҳам муҳим
нормалардан бири бўлиб, ушбу норма инсон ҳуқуқларини жиноят процессуал
қонуни нуқтаи назаридан ҳимоя қилиниши кафолати ҳисобланади. Ушбу 196
-
моддада эксперт текшируви учун намуналар олишда қўлланиладиган усуллар ва
илмий
-
техникавий воситалар инсон ҳаёти ва саломатлиги учун хавфсиз бўлиши
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
105
лозимлиги белгиланган. Хавфсиз бўлиш унинг соғлиғига шикаст етказилишига,
унга оғриқ берадиган усулларда олинишининг тақиқланганлигидир. Фақатгина
кучли оғриқ берадиган мураккаб тиббий тадбирлар ва усулларни қўллаш намуна
олиниши лозим бўлган шахснинг розилиги билан, башарти у ўн олти ёшга тўлмаган
ёки руҳий касал бўлса, унинг қонуний вакили, васийлари ёки ҳомийларининг
розилиги билан амалга оширилишига йўл қўйилади. Намуна олиш намуна
олинувчини ечинтириб яланғочлаш билан боғлиқ бўлганда, ушбу жараёнда
иштирок этувчи шифокор, бошқа мутахассис, холисларнинг намуна олинувчи шахс
билан бир жинсда бўлишлари талаб қилинади.
Намуна олиш жараёнида амалга оширилган ҳамма ҳаракатлар, иштирокчилар
ҳақида маълумотлар суриштирувчи ёки терговчи томонидан тузилган баённомада
ёки суд босқичида эса суд мажлиси баённомасида акс эттирилади.
Экспертиза текшируви учун намуналар олишни осонлаштиришда замонавий
техник
воситаларнинг ўрни беқиёс ҳисобланади. Фикримизча, ушбу йўналишни
ривожлантириш мақсадида қуйидаги илғор техника
-
технологияларни жорий
қилишимиз лозим:
1.Далилларни тақдим этишда 3D форматдаги фотография воситаларидан
фойдаланиш ва ушбу орқали маълумотларнинг экспертиза текшируви учун
берилиши мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Масалан, кўздан кечириш тергов
ҳаракатини ва экспертиза текшируви учун намуналар олиш жараёнини, далил олиш
манбаси ва жойи, вақтини 3D форматда фотосурат кўринишида акс эттириш лозим.
Ушбу амалиёт ва усул ривожланган мамлакатлар амалиётида кенг қўлланилади ва
қайси далил қайси ҳудуддан олинганлиги, жиноят содир этилган жой ва унга
тегишли элементлар ҳақида тўлиқ маълумот олиш имкониятини беради.
2.Далиллар намуналарини 3D принтерлар орқали шакллантириш ижобий
натижа беради. Ушбу моделлаштириш тури эксперт ва терговчиларни ҳолат ҳақида
фикр шакллантириш, тасаввур ҳосил қилиш ва ҳолатни тўғри тушуниш
имкониятини беради. Масалан, ушбу техник восита орқали жиноят қуролининг
дубликатини шакллантириб, улардан тергов ҳаракатлари жараёнида фойдаланиши
мумкин.
3.
Инсоннинг биометрик маълумотларини ўрганиш. Бу жараён фақат маълум
бир инсонгагина тегишли бўлган ва бошқа инсонларда учрамайдиган инсон
анатомик элементларини ўрганишнинг бир усули ҳисобланади. Бу белгилар
қаторига бармоқ излари, ДНК, кўз, ҳусни хат, овоз, қулоқ супраси ва юз шаклига
қараб уларни идентификация қилиш имконини беради. Физиологик биометрик
элементлар туркумига эса қўл шакли ва улардаги қон томирлари жойлашиши,
шакли, бармоқ излари, кўздаги қон томирларининг жойлашуви, овоз киради. Бу
элементлар шахснинг айнанлигини аниқлашда керак бўладиган маълумотлар
ҳисобланади. Ҳозирги кунда криминалистикада вокалография йўналиши
ривожланаётган бўлиб, инсонни овози орқали идентификация қилиш
имкониятини беради. Бу рўйхатга олиш тизими инсон овозини идентификация
қилиш тизимини осонлаштириш имкониятини беради.
Бундан ташқари, рўйхатга олиш тизими қаторига инсоннинг жағ қисмини,
тиш излари ҳақидаги маълумотларни ўзида акс эттирувчи тизимни ҳам ташкил
қилиш лозим. Ушбу тизим бедарак йўқолган ва шахси ҳақидаги маълумотларни
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2022) / ISSN 2181-1415
106
эсидан чиқарган шахслар, шахси номаълум мурдаларнинг шахсини аниқлаш
мақсадида ва бошқа мақсадларда фойдаланиш имкониятини беради.
4.Ҳозирги кунда компьютер соҳасидаги жиноятлар ошиб бораётгани сабабли
компьютер –
техник экспертизаси ривожлантириш тизимига эҳтиёж сезилмоқда.
Ушбу йўналишда ҳам экспертиза турининг фаолият доирасини кенгайтириш
мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Мазкур экспертизалар тегишли манфаатдор
ташкилотларнинг эҳтиёжларидан келиб чиқиб фаолият доираси кенгайтирилса,
мақсадга мувофиқ. Масалан, Ўзбекистон Республикаси Марказий банки ва тижорат
банкларига қилинган информацион хуружларни, ҲМҚОларнинг информацион
маълумотларини ўзгартиришга уринишлар юзасидан экспертиза ўтказиш
имкониятини берадиган экспертиза муассасаларини ривожлантириш керак.
5.Суд психология экспертизасида инсон юраги ва мияси фаолиятини таҳлил
қилиш орқали ишлайдиган полиграфлардан фойдаланиш лозим ҳисобланади.
Масалан, 87–96 % ҳолатларда психологик экспертизаларда полиграф жиноятларни
очилишида
ёрдам
беради.
Ушбу
амалиётни
бизнинг
психологик
экспертизаларимизни ўтказишда фойдаланиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.
6.Криминалистик одорология –
ҳидларни ўрганишга бағишланган
экспертизани жорий қилиш
керак. Ушбу экспертизалар бошқа экспертизалар ёрдам
бера олмаганда, фойдаланиш мумкин бўлган жуда муҳим экспертиза тури
ҳисобланади. Ушбу экспертиза Шарқий Европа мамлакатларида кенг тарқалган
бўлиб, жиноятларни очишда жуда кенг қўлланилади.
7.Мутахассис ва эксперт фаолиятида дронлардан (учувчи бошқариладиган
мосламалардан) фойдаланиш тизимни йўлга қўйиш мақсадга мувофиқ саналади.
Ушбу ҳолат жиноят жойини обзорли расмга олиш ва жиноят содир этилиш кетма
-
кетлигини англаш имкониятини беради. Бундан ташқари, дрон терговчининг
ҳодиса йўналиши бошланиш ва тугал қисмини англашига имкон беради.
Хулоса қилиб айтганда, экспертиза текширувчи учун намуна олиш
экспертизани сифатига бевосита таъсир қилувчи, суриштирувчи, терговчи,
прокурор ёки судья томонидан ёки махсус билимлар талаб қилинса, эксперт
томонидан амалга ошириладиган далилларни тўплаш усули ҳисобланади
.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Астанов И.Р. Жиноят ишлари бўйича махсус билимлардан фойдаланишнинг
процессуал ва криминалистик жиҳатлари. DSc диссертацияси. –
Тошкент.
2018 й. 80 б.
2.
Рубис А.С., Лаппо Е.А. Аспекты оценки достоверности судебно
-
баллистических
экспертиз в правоприменительной деятельности // Вестник Академии МВД
Республики Беларусь. –
2015.
–
№1 (29). –
С. 89.
3.
Алимова Р., Отахўжаев С. Суд экспертизасини ташкил қилиш ва ўтказиш
масалалари. –
Тошкент.: Янги аср авлоди, 2001. –
Б. 13.
4.
Замонавий экспертиза имкониятлари. Суд экспертизасининг имкониятлари ва
уни тайинлаш тўғрисида услубий қўлланма. С.Отахўжаев умумий таҳрири
остида. –
Тошкент: Адолат, 2009. –
Б. 42.
