Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of improving the criminal procedural status of the
head of an expert institution
Istam ASTANOV
1
,
Sheroz KHABILJONOV
2
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 September 2023
Available online
15 October 2023
This article provides an overview of the current legal
standing of the head of the expertise institution as defined by
existing legislation, as well as the associated challenges and
potential avenues for reform. The present discourse elucidates
the favorable characteristics associated with the incorporation of
this particular rule within the Code of Criminal Procedure.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss8/S-pp137-140
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
examination,
expert,
head of an expert institution,
expert expertise,
expert research
Экспертиза
муассасаси
раҳбарининг
жиноят
-
процессуал мақомини такомиллаштириш масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
экспертиза,
эксперт,
экспертиза муассасаси
раҳбари,
экспертиза хулосаси,
эксперт тадқиқоти
Мазкур мақолада экспертиза муассасаси раҳбарининг
мавжуд қонунчиликдаги ҳуқуқий мақоми ва уни
такомиллаштириш
масалалари,
Шунингдек,
ушбу
норманинг
Жиноят
-
процессуал
кодексига
киритилишининг ижобий жиҳатлари баён қилинган.
1
PhD, professor, Head of the Department of Criminalistics and Forensic Medicine, Law Enforcement Academy of the
Republic of Uzbekistan
2
Senior Prosecutor, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
138
Вопросы
совершенствования
уголовно
-
процессуального статуса руководителя экспертизного
учреждения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
экспертиза,
эксперт,
руководитель экспертного
учреждения,
заключение экспертизы,
исследование эксперта
В данной статье рассматривается правовой статус
руководителя экспертного учреждения в соответствии с
действующим
законодательством,
а
также
рассматриваются
вопросы,
связанные
с
его
усовершенствованием. Также в статье рассматриваются
положительные стороны включения данной нормы в
Уголовно
-
процессуальный кодекс.
Экспертиза ўтказишда иштирок этувчи субъектлардан яна бири экспертиза
муассасаси раҳбари бўлиб, таассуфки ЖПКда унинг ҳуқуқий ҳолати белгиланмаган, бу эса,
унинг жиноят процесси иштирокчиси бўлиши тўғрисидаги масалага соя солади. Шу
сабабли фикримизча, экспертиза муассасаси раҳбарини ҳам ЖПКда мансабдор шахслар
сирасига киритиш мақсадга мувофиқ. Зеро, айниқса комиссиявий ва комплекс
экспертизаларда экспертиза муассасаси раҳбарининг ўрни беқиёс, чунки у экспертиза учун
юборилган ишни тақсимлайди, тадқиқот усулини белгилаб беради, умумий хулосани
шакллантиради. Шу муносабат билан қонунда экспертиза муассасаси раҳбарининг ҳуқуқ
ва мажбуриятлари ҳақидаги қоидаларни мустаҳкамлаш мақсадга мувофиқ. Бунда
экспертиза муассасаси раҳбарининг мажбуриятлари сифатида терговчи томонидан унинг
олдига қўйилган вазифаларни амалга ошириши лозимлиги (акс ҳолда бундай
мажбуриятларни умуман ёки лозим даражада бажармаганлиги тегишлича жавобгарликка
тортилишига сабаб бўлади); экспертиза муассасаси эксперти экспертиза тадқиқотини
амалга ошириш учун зарур шарт
-
шароитларни яратиб бериш; экспертиза муассасаси
экспертлари ташкилий ишларини таъминлаш; экспертиза ўтказишини ташкил қилиш;
экспертиза тадқиқоти объектининг сақланишини таъминлаш кабиларни кўрсатишимиз
мумкин. Шунингдек, экспертиза муассасаси раҳбарининг ҳуқуқи сифатида қуйидагиларни
кўзда тутиш мақсадга мувофиқ: экспертиза муассасаси эксперти томонидан тадқиқотнинг
тўғри йўналишда олиб борилишини назорат қилиш; экспертиза тайинлаш тўғрисидаги
суриштирувчи, терговчи, прокурор қарори ёки суд ажримини ижро учун қабул қилиш ва
вазифаларни экспертлар ўртасида тақсимлаш; экспертиза ўтказиш муддатини белгилаш.
Таъкидлаш ўринлики, экспертиза муассасаси раҳбари экспертлар фаолияти,
уларнинг малакаси ва тажрибаси ҳақида тасаввурга эга бўлиши боис, қарор (ажрим)
юборилганда, тадқиқот ўтказишни кимга юклаш масаласини ҳал қилиши мақсадга
мувофиқ. Гувоҳи бўлганимиздек, экспертиза муассасаси раҳбари жиноят процесси
иштирокчилари тизимида ўзига хос ўринга эга. Бизнингча, кодексда мазкур шахсни ҳуқуқ
ва мажбуриятларини алоҳида моддада баён этиш зарур. Бунда экспертиза ўтказилиш
жараёнида раҳбар икки турдаги ҳуқуқларга эга: Биринчидан, процессуал ҳуқуқлари, улар
сирасига қуйидагилар киради: экспертиза ўтказишни бир ёки бир неча экспертга
топшириш; экспертга унинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини тушунтириш; экспертни била
туриб ёлғон хулоса берганлик учун жавобгарликка тортилиши ҳақида огоҳлантириш.
Иккинчидан, маъмурий (хизмат юзасидан) ваколатлари, улар жумласига ишни қабул
қилиш ва ёзма шаклда маълумот бериш кабилар киради. Чунки берилган қарор
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
139
тегишлилиги бўйича нотўғри юборилганлиги ёки мазкур муассаса тадқиқот фаолияти
доирасига кирмаслиги ёхуд тегишли тадқиқотни ўтказа оладиган экспертнинг йўқлиги
сабабли ҳам тадқиқ қилинмаслиги мумкин. Бу ҳақда экспертиза муассасаси раҳбари
терговчига ёзма шаклда маълумот беради. Экспертиза муассасаси раҳбари жавобгарлиги
ҳақида ҳам қонунчиликда ҳеч нарса белгиланмаган. Ҳолбуки, унга нисбатан ҳам маълум
бир жавобгарликни белгилаш зарур. Чунки, терговчи қарорни муассаса раҳбарига юборгач,
ушбу тадқиқот тақдири эксперт билан бирга ишни тақсимловчи, шароит яратиб берувчи
раҳбар зиммасига ҳам тушади. Тадқиқот натижаси бўлмиш хулоса учун шу тадқиқотни
ўтказган эксперт жавобгар бўлса, тадқиқот объектини бутунлигича етказиш ва тадқиқот
боришини назоратга олиш раҳбар бўйнида бўлади. Тегишли шароит яратиб
берилмаганлиги ва эксперт ишига аралашганлик учун раҳбар жавобгар бўлиши лозим.
Демак, қарор ва намуналар экспертиза муассасасига етказилгандан бошлаб раҳбар ушбу
тадқиқот иши юритилишини таъминлаш ва экспертга етказиш бўйича масъул
ҳисобланади.
Шу ўринда раҳбарнинг экспертиза ўтказиш сифати устидан назорат қилиши ҳуқуқи
тўғрисида тўхталиб ўтсак. Зеро, Р.С.Белкин таъкидлаганидек, “илмий доирада экспертиза
муассасаси раҳбарининг
экспертиза ўтказилиши сифати устидан назорат қилиш ҳуқуқи
кўплаб мунозараларга сабаб бўлмоқда. Гарчанд, бу ҳуқуқ кўп ижобий қирраларга эга бўлса
-
да, эксперт мустақиллигига рахна солиши мумкин” .
Бизнинг фикримизча, экспертнинг мустақиллигини чеклаш нотўғри бўларди, чунки
у бажарган ҳаракатлари учун ўзи жавоб беради. Шу ҳолатда раҳбарнинг вазифаси
тадқиқотнинг тўлиқ олиб борилмаётганлиги, олинган натижалар ҳақида изоҳ бериши,
қўшимча экспертиза ўтказишни талаб қилиши, баъзи бир ҳолатларини алоҳида урғу бериб
ёритиб кетиши кераклигига ўз диққатини қаратиши тўғрисида кўрсатма бериши мумкин.
Раҳбар экспертга унинг танлаган тадқиқот усули нотўғрилиги исботлаб тўғри йўналишда
иш олиб боришни таклиф этиши мумкин. Зотан, раҳбар экспертга у ёки бу хулоса бериш
кераклигини уқтиришга, талаб қилишга, хулосани ўзгартиришга ҳақли эмас. Айни дамда
эксперт ўзи танлаган йўлини хатолигини била туриб, ҳаракат қилишига йўл қўйиш ҳам
тўғри эмас. Бизнингча, мазкур ҳолатда раҳбар бир неча экспертлар иштирокида
хулосасини таҳлил қилиб, зарур тушунтиришни бергач ҳам эксперт ўз билганича иш тутса,
мазкур хулоса терговчига юборилиши баробарида, раҳбарнинг хулосадан ёки унинг қайси
қисмидан норози эканлигини ўзида акс эттирувчи далолатнома ҳам қўшиб юборилишини
белгиловчи тартибни жорий этиш лозим. Бундай далолатнома процессуал акт бўлмай,
ҳуқуқий оқибатлар келтириб чиқармайди. Терговчи бу икки ҳужжатни ўрганиб,
далолатномани инобатга олмаслиги ёки қўшимча ёки қайта экспертиза тайинлаши
мумкин бўлади. Ушбу ҳолатда раҳбар терговчи жиноят
ишини тайинлагач, комиссиявий
экспертизани ўтказишни ташкил қилади. Комиссиявий тартибда иш кўрилганда эса,
экспертлар ҳар бирининг хулосаси муҳокама қилинади ва баҳоланади.
Юқоридагилардан келиб чиқиб, баён этилган талабларни қонунчиликда ҳам
мустаҳкамлаш мақсадида ЖПКни қуйидаги таҳрирдаги янги 681
-
модда билан
тўлдиришни таклиф этамиз:
“681
-
модда. Экспертиза муассасаси раҳбарининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари.
Экспертиза муассасаси раҳбари экспертиза текшируви учун тақдим этилган
объектларни қабул қилиб олади
ва экспертиза текширувининг умумий йўналиши учун
жавобгар бўлади.
Экспертиза муассасаси раҳбари:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
140
-
экспертиза тайинлаш тўғрисидаги суриштирувчи, терговчи, прокурор қарори
ёки суд ажримини ижро учун қабул қилиш ва вазифаларни экспертлар ўртасида
тақсимлаш;
-
тегишли асосларни кўрсатган ҳолда махсус тадқиқот ўтказиш учун шароит
бўлмаганда ёки тадқиқотни амалга ошириш учун моддий техник база етишмаганда, шу
тадқиқотни амалга оширишга ваколатли экспертнинг йўқлиги муносабати билан
экспертиза ўтказиш тўғрисидаги
қарорни ижро этмай қолдириш ва қарорни қайтармай
юбориш;
-
экспертиза муассасаси эксперти томонидан тадқиқотнинг тўғри йўналишда
олиб борилишини назорат қилиш;
-
экспертиза тайинлаш тўғрисидаги қарорда кўрсатилган бошқа экспертиза
муассасалари билан
ҳамкорликда тадқиқот ўтказишни ташкил этиш;
-
зарур ҳолларда экспертиза ўтказиш муддатини белгилаш;
-
суриштирувчи, терговчи, суднинг розилиги билан текширувга муассасада
ишламайдиган мутахассисни жалб қилиш;
-
ўзига юклатилган баъзи ҳуқуқ ва мажбуриятларини ўринбосарига юклаш;
-
экспертиза тайинлаган органдан тадқиқот ўтказганлик ва экспертиза учун
юборилган объектларни ташиганлик ва сақлаганлик харажатларни қоплашни
таъминлашни талаб қилишга ҳақли.
Экспертиза муассасаси раҳбари:
-
терговчи томонидан қонун доирасида қўйилган вазифаларни амалга ошириш;
-
кўрсатилган саволларга жавоб бериши мумкин бўлган эксперт ёки экспертлар
комиссиясини танлаш ва уларни тегишли қарор билан таништириш;
-
эксперт ёки экспертиза комиссиясига уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларни
тушунтириш, уларни жиноий жавобгарликка тортилиши мумкинлиги тўғрисида
огоҳлантириш;
-
экспертиза тадқиқотини амалга ошириш учун зарур шарт
-
шароитларни яратиб
бериш;
-
экспертиза ўтказишни ташкил қилиш;
-
экспертиза тадқиқоти объекти сақланишини таъминлаш;
-
экспертиза тадқиқоти
тугаши биланоқ, текширилган объект, экспертиза
хулосаси ва ҳужжатларда акс этган бошқа маълумотларни тергов органига юбориш;
-
давлат сири, савдо сотиқ сири, шахсларнинг шаъни қадр қиммати билан боғлиқ
бўлган маълумотларни эксперт томонидан ошкор қилинмаслигини таъминлаши шарт”.
Хулоса қилиб айтганда, ЖПКда эксперт ва экспертиза ўтказишда иштирок этувчи
жиноят процессининг айрим иштирокчиларининг ҳуқуқий мақоми аниқ белгиланмаган
бўлиб, унда ушбу камчиликларни бартараф этиш, хусусан, эксперт тушунчасининг аниқ
таърифини бериш, эксперт ва эксперт муассасаси раҳбарининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини
қўшимчалар билан тўлдириш экспертиза институти самарадорлигини оширади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Белкин Р.С. Курс криминалистики. –
М.: Норма, 1997. Т.3. –
С.108.
