Анализ международных стандартов в области специальных экономических знаний

Жамият ва инновациялар –

Общество и инновации –

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Analysis of international standards on special economic
knowledge

Lazizjon BARAKAEV

1

Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2024
Received in revised form

15 October 2024
Accepted 25 October 2024

Available online

25 December 2024

The article comprehensively analyzes international standards

in the field of special economic knowledge. The study examines

the standards of the United Nations, the Financial Action Task

Force (FATF), the European Union, the Basel Committee, and

other international organizations. The paper also analyzes the
expansion of special economic knowledge in the digital economy

and the use of special knowledge in investigating new types of

crimes related to crypto assets and blockchain technologies. The

article examines problems arising during the implementation of
international standards into national legislation, ways to solve

them, and puts forward proposals on the need to adopt a

separate law regulating the use of special economic knowledge,

making appropriate amendments to the Criminal Procedure
Code, and improving the system of training qualified personnel.

The research results serve to improve the practice of combating

economic crimes.

2181-1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp520-531

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

special economic
knowledge,

international standards,
FATF recommendations,
crypto assets,

digital economy,

procedural order.

Махсус

иқтисодий

билимларга

оид

халқаро

стандартлар таҳлили

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

махсус иқтисодий

билимлар,

халқаро стандартлар,
ФАТФ тавсиялари,

криптоактивлар,

рақамли иқтисодиёт,
процессуал тартиб.

Мақолада махсус иқтисодий билимларга оид халқаро

стандартлар ҳар томонлама таҳлил қилинган. Тадқиқотда

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти, Халқаро Молиявий
Ҳаракатлар Гуруҳи (ФАТФ), Европа Иттифоқи, Базель

қўмитаси

ва

бошқа

халқаро

ташкилотларнинг

стандартлари ўрганилган. Шунингдек, рақамли иқтисодиёт

1

PhD, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan.

E-mail: proacademyresearch@yahoo.com

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

521

шароитида махсус иқтисодий билимлар доирасининг

кенгайиши, криптоактивлар ва блокчейн технологиялари
билан боғлиқ янги турдаги жиноятларни тергов қилишда

махсус билимлардан фойдаланиш масалалари таҳлил

қилинган. Мақолада халқаро стандартларни миллий

қонунчиликка имплементация қилиш жараёнида юзага
келадиган муаммолар, уларни ҳал этиш йўллари, махсус

иқтисодий

билимлардан

фойдаланиш

тартибини

белгиловчи алоҳида қонун қабул қилиш зарурати, Жиноят-

процессуал кодексига тегишли ўзгартиришлар киритиш,
малакали кадрлар тайёрлаш тизимини такомиллаштириш

бўйича таклифлар илгари сурилган. Тадқиқот натижалари
иқтисодий жиноятларга қарши курашиш амалиётини

такомиллаштиришга хизмат қилади.

Анализ международных стандартов в области

специальных экономических знаний

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

специальные
экономические знания,
международные

стандарты,

рекомендации ФАТФ,
криптоактивы,

цифровая экономика,

процессуальный порядок.

В

статье

всесторонне

проанализированы

международные

стандарты

в

сфере

специальных

экономических знаний. В рамках исследования изучены

нормы, разработанные Организацией Объединённых
Наций, Группой разработки финансовых мер борьбы с

отмыванием денег (ФАТФ), Европейским Союзом,

Базельским комитетом и другими международными

организациями. Особое внимание уделено вопросам
расширения применения специальных экономических

знаний в условиях цифровой экономики, а также их

использованию

при

расследовании

новых

видов

преступлений,

связанных

с

криптоактивами

и

технологиями блокчейн. В статье подробно рассмотрены

проблемы,

возникающие

при

имплементации

международных

стандартов

в

национальное

законодательство, и предложены пути их решения. В
частности,

обоснована

необходимость

принятия

отдельного закона, регулирующего порядок использования

специальных

экономических

знаний,

внесения

соответствующих изменений в Уголовно-процессуальный

кодекс, а также совершенствования системы подготовки
квалифицированных

специалистов.

Результаты

исследования направлены на повышение эффективности

борьбы

с

экономическими

преступлениями

и

совершенствование правоприменительной практики.

КИРИШ

Бугунги кунда жаҳон миқёсида иқтисодий жиноятларнинг тобора

мураккаблашиб бораётганлиги, уларнинг янги шакллари пайдо бўлаётганлиги ва
трансмиллий хусусият касб этаётганлиги кузатилмоқда. Бу эса, ўз навбатида,

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

522

жиноят ишларини тергов қилиш жараёнида махсус иқтисодий билимлардан
фойдаланиш масаласига янгича ёндашувни талаб этмоқда. Бизнинг фикримизча,
бугунги кунда халқаро стандартларни чуқур ўрганиш ва уларни миллий
қонунчиликка имплементация қилиш масаласи ҳар қачонгидан ҳам долзарб
аҳамият касб этмоқда.

Махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш масаласининг долзарблиги бир

қатор объектив омиллар билан боғлиқ.

Биринчидан,

рақамли технологияларнинг жадал ривожланиши натижасида

анъанавий молиявий жиноятлар янги шаклларда намоён бўлмоқда.

Иккинчидан,

молия бозорларининг глобаллашуви ва янги молиявий

инструментларнинг

пайдо

бўлиши

иқтисодий

жиноятларнинг

янада

мураккаблашувига олиб келмоқда.

Учинчидан,

криптовалюталар

ва

блокчейн

технологияларининг

ривожланиши билан боғлиқ янги турдаги жиноятлар пайдо бўлмоқда.

Буларнинг барчаси махсус иқтисодий билимлар доирасининг кенгайишини

ва уларни қўллаш методологияси такомиллаштирилишини талаб этмоқда [1].

Халқаро амалиётда махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш

стандартлари асосан икки йўналишда ривожланиб бормоқда. Биринчи йўналиш –
бу умумий халқаро-ҳуқуқий ҳужжатлар доирасида белгиланган стандартлар бўлса,
иккинчи йўналиш – махсус халқаро ташкилотлар томонидан ишлаб чиқилган
стандартлар ҳисобланади.

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг “Коррупцияга қарши конвенция”си

(2003) махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш борасидаги муҳим халқаро
ҳуқуқий ҳужжатлардан бири ҳисобланади. Конвенциянинг 28-моддасида
иқтисодий жиноятларни тергов қилиш жараёнида махсус билимларнинг аҳамияти
алоҳида таъкидланган [2, C. 41].

Конвенциянинг юқорида келтирилган моддаси, бизнинг фикримизча,

иқтисодий жиноятларни тергов қилишда махсус билимлардан фойдаланишнинг
икки муҳим жиҳатини белгилаб беради.

Биринчидан,

у иқтисодий жиноятларни тергов қилиш жараёнига махсус

билимларга эга мутахассисларни жалб этиш заруратини эътироф этади.

Иккинчидан,

у давлатларга махсус билимларга эга мутахассисларнинг

мустақиллигини таъминлаш мажбуриятини юклайди.

Шу билан бирга, БМТнинг бошқа конвенциялари ҳам махсус иқтисодий

билимлардан фойдаланиш масаласини тартибга солишда муҳим аҳамият касб
этади. Жумладан, БМТнинг “Трансмиллий уюшган жиноятчиликка қарши”
конвенцияси (Палермо конвенцияси, 2000) ҳам иқтисодий жиноятларни тергов
қилишда махсус билимлардан фойдаланиш зарурлигини таъкидлайди.
Конвенциянинг 20-моддасида махсус тергов усулларидан фойдаланиш масаласи,
27-моддасида эса ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ўртасида ҳамкорлик қилиш
масалалари батафсил ёритилган [3, C. 209].

Халқаро Молиявий Ҳисобот Стандартлари (IFRS) ҳам иқтисодий жиноятларни

тергов қилишда муҳим аҳамият касб этади. IFRS Foundation томонидан ишлаб
чиқилган стандартлар молиявий ҳисоботларни таҳлил қилиш ва молиявий
жиноятларни аниқлашда асосий мезон бўлиб хизмат қилади [4].

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

523

2008 йилдаги глобал молиявий инқироздан сўнг халқаро ҳамжамият

томонидан иқтисодий жиноятларни тергов қилишда махсус билимлардан

фойдаланиш масаласига янада жиддий эътибор қаратила бошланди. Базель

қўмитасининг банк назорати бўйича тавсиялари (Basel III) молиявий жиноятларни

аниқлаш ва тергов қилишда махсус билимлардан фойдаланиш бўйича муҳим

стандартларни белгилаб берди [5].

Бизнинг назаримизда, Базель стандартларининг энг муҳим жиҳати шундаки,

улар молиявий жиноятларни аниқлаш ва тергов қилишда махсус билимлардан

фойдаланишнинг аниқ механизмларини белгилаб беради. Жумладан, банк

назорати органлари томонидан шубҳали операцияларни аниқлаш ва таҳлил қилиш

жараёнида махсус билимларга эга мутахассисларнинг иштироки масаласи алоҳида

тартибга солинган.

Базель қўмитасининг стандартларини чуқурроқ таҳлил қиладиган бўлсак,

улар махсус иқтисодий билимлардан фойдаланишнинг уч асосий даражасини

белгилайди:

1. Операцион даража – кундалик банк операцияларини мониторинг қилиш ва

шубҳали операцияларни аниқлашда махсус билимлардан фойдаланиш. Бунда Basel III

нинг “Sound management of risks related to money laundering and financing of terrorism”

ҳужжатининг 31–47-бандларида белгиланган талаблар асосида иш юритилади.

Жумладан, 35-бандда таъкидланганидек, банклар шубҳали операцияларни аниқлаш

учун махсус тизимдан – “transaction monitoring systems”дан фойдаланишлари ва бу

тизимларни бошқариш учун махсус билимларга эга мутахассисларни жалб этишлари

шарт.

2. Тактик даража – аниқланган шубҳали операцияларни чуқур таҳлил қилиш ва

уларнинг ўзаро боғлиқлигини ўрганишда махсус билимлардан фойдаланиш.

Бу борада Basel III нинг “Supervisory guidelines for identifying and dealing with weak

banks” ҳужжатининг 53–72-бандларида қуйидагича батафсил кўрсатмалар берилган:

а) Молиявий таҳлил соҳасида (53–58-бандлар):

– банкнинг молиявий ҳисоботларини комплекс таҳлил қилиш;

– активлар сифатини, шу жумладан кредит портфелини баҳолаш;

– ликвидлик кўрсаткичларини таҳлил қилиш;

– капитал етарлилиги кўрсаткичларини баҳолаш;

– фойда ва зарарлар динамикасини ўрганиш.

б) Рискларни баҳолаш соҳасида (59–64-бандлар):

– кредит рискини баҳолаш методологияси;

– бозор рискини ўлчаш усуллари;

– операцион рискларни аниқлаш механизмлари;

– контрагентлар билан боғлиқ рискларни таҳлил қилиш;

– концентрация рискини баҳолаш усуллари.

в) Ички назорат тизимини баҳолаш (65–68-бандлар):

– комплаенс-назорат тизимининг самарадорлигини текшириш;

– ички аудит хизматининг фаолиятини таҳлил қилиш;

– рискларни бошқариш тизимининг сифатини баҳолаш;

– операцион фаолият устидан назорат механизмларини текшириш.

г) Корректив чораларни ишлаб чиқиш (69–72-бандлар):

– аниқланган камчиликларни бартараф этиш режасини тузиш;

– молиявий соғломлаштириш чораларини белгилаш;

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

524

– капитални кўпайтириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш;
– активлар сифатини яхшилаш бўйича кўрсатмалар бериш.
Мазкур кўрсатмаларнинг ўзига хос жиҳати шундаки, улар нафақат

муаммоларни аниқлаш, балки уларни ҳал қилиш учун зарур бўлган махсус билимлар
доирасини ҳам аниқ белгилаб беради. Жумладан, 60-бандда таъкидланишича,
банкнинг кредит портфелини баҳолашда эксперт нафақат миқдорий таҳлил
(quantitative analysis) усулларидан, балки сифат кўрсаткичларини баҳолаш (qualitative
assessment) методларидан ҳам фойдаланиши лозим [6].

3. Стратегик даража – банк тизимидаги тизимли рискларни баҳолаш ва

уларни бартараф этиш чораларини ишлаб чиқишда махсус билимлардан
фойдаланиш. “Basel III”нинг “Principles for enhancing corporate governance”
ҳужжатининг 79–104-бандларида қуйидаги масалалар батафсил ёритилган:

а) Тизимли рискларни баҳолаш методологияси (79–85-бандлар):
– макроиқтисодий кўрсаткичларнинг банк фаолиятига таъсирини баҳолаш;
– молия бозоридаги тенденцияларни таҳлил қилиш;
– банклараро боғлиқликларни (interconnectedness) ўрганиш;
– молиявий инновацияларнинг рискларини баҳолаш;
– тармоқ таҳлили (network analysis) усулларини қўллаш.
б) Превентив чораларни ишлаб чиқиш (86–92-бандлар):
– стресс-тест сценарийларини ишлаб чиқиш ва ўтказиш (87-банд):
* макроиқтисодий стресс-тестлар;
* ликвидлик стресс-тестлари;
* бозор риски стресс-тестлари;
* операцион риск стресс-тестлари.
– банкнинг тикланиш режасини (recovery plan) ишлаб чиқиш (89-банд);
– банкни соғломлаштириш режасини (resolution plan) тузиш (90-банд);
– капитал буфери (capital buffer) талабларини белгилаш (91-банд).
в) Корпоратив бошқарув тизимини такомиллаштириш (93–98-бандлар):
– директорлар кенгашининг назорат функцияларини кучайтириш;
– рискларни бошқариш бўйича мустақил бўлимлар фаолиятини ташкил этиш;
– ички назорат тизимини такомиллаштириш;
– ташқи аудит билан самарали ҳамкорликни йўлга қўйиш.
г) Ахборот алмашинуви тизимини ривожлантириш (99-104-бандлар):
– назорат органлари билан ўзаро ахборот алмашинувини ташкил этиш;
– бошқа банклар билан маълумот алмашиш механизмларини яратиш;
– халқаро молия институтлари билан ҳамкорликни йўлга қўйиш;
– статистик маълумотларни тўплаш ва таҳлил қилиш тизимини

такомиллаштириш.

Айниқса, ҳужжатнинг 95-бандида келтирилган қоидалар муҳим аҳамият касб

этади. Унга кўра, банкларда махсус билимларга эга мутахассислардан иборат “риск
қўмитаси” (risk committee) ташкил этилиши ва бу қўмита қуйидаги йўналишларда
фаолият юритиши лозим:

– банкнинг риск стратегиясини ишлаб чиқиш ва мониторинг қилиш;
– риск appetiteни (риск даражасини) белгилаш ва назорат қилиш;
– рискларни бошқариш тизимининг самарадорлигини баҳолаш;
– янги маҳсулотлар ва операциялар билан боғлиқ рискларни таҳлил қилиш [7].

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

525

Халқаро молиявий ҳаракатлар гуруҳи (ФАТФ) томонидан ишлаб чиқилган

тавсиялар махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш борасида энг муҳим

халқаро стандартлар тизимини ташкил этади. ФАТФ тавсияларининг сўнгги

таҳрири (2012 йил, 2023 йил июнь ойидаги ўзгартиришлар билан) иқтисодий

жиноятларни тергов қилишда махсус билимларга эга мутахассисларнинг

иштирокини таъминлаш борасида аниқ мезонларни белгилаб берган [8].

ФАТФ тавсияларининг 30 ва 31-тавсиялари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи

органлар ва тергов органларининг ваколатларига бағишланган бўлиб, уларда

махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш масаласи ҳам ўз аксини топган.

Бизнинг фикримизча, ушбу тавсияларнинг энг муҳим жиҳати шундаки, улар

молиявий тергов жараёнида махсус билимларга эга мутахассисларнинг

иштирокини мажбурий талаб сифатида белгилайди.

ФАТФнинг муҳим ҳужжати – бу 2021 йилда қабул қилинган “Ноқонуний

молиявий оқимларни аниқлаш ва олдини олиш бўйича кўрсатма”дир. Ушбу ҳужжат

махсус молиявий-иқтисодий таҳлил усулларини қўллаш бўйича батафсил

тавсияларни ўз ичига олади [9].

ФАТФ стандартларининг яна бир муҳим жиҳати – бу махсус иқтисодий

билимлардан фойдаланишда risk-based approach (таваккалчиликка асосланган

ёндашув) принципининг жорий этилишидир. Бу принципга кўра, молиявий

жиноятларни тергов қилишда махсус билимлардан фойдаланиш даражаси ва

кўлами аниқланган рисклар даражасига мутаносиб бўлиши керак. Бу эса, ўз

навбатида, махсус билимларга эга мутахассисларнинг ресурсларидан янада

самарали фойдаланиш имконини беради [10].

Шунингдек, ФАТФ томонидан 2023 йилда эълон қилинган “Сунъий

интеллектдан молиявий жиноятларга қарши курашда фойдаланиш бўйича

кўрсатма” ҳам махсус иқтисодий билимлар соҳасида янги стандартларни белгилаб

берди. Ушбу ҳужжатда сунъий интеллект технологияларидан фойдаланишда

махсус билимларга эга мутахассисларнинг роли, уларнинг малакасига қўйиладиган

талаблар ва методологик масалалар батафсил ёритилган [11].

ФАТФ тавсияларини амалий жиҳатдан таҳлил қиладиган бўлсак, улар махсус

иқтисодий билимлардан фойдаланишнинг қуйидаги асосий йўналишларини

қамраб олади:

1. Молиявий таҳлил соҳасида:

– мураккаб молиявий схемаларни таҳлил қилиш (13-тавсия);

– молиявий оқимларнинг манбаини аниқлаш (10 ва 11-тавсиялар);

– молиявий ҳисоботларни экспертиза қилиш (20-тавсия).

2. Рақамли технологиялар соҳасида:

– виртуал активлар билан боғлиқ операцияларни таҳлил қилиш (15-тавсия);

– электрон тўловлар тизимларини текшириш (16-тавсия);

– рақамли идентификация усулларини қўллаш (17-тавсия).

3. Халқаро ҳамкорлик соҳасида:

– трансчегаравий молиявий операцияларни таҳлил қилиш (36–40-тавсиялар);

– хорижий экспертлар билан ҳамкорлик қилиш (37-тавсия);

– халқаро сўровномалар бўйича экспертиза ўтказиш (38-тавсия).

Айниқса, ФАТФ нинг 30 ва 31-тавсияларида белгиланган талаблар алоҳида

эътиборга лойиқ. Жумладан, 30-тавсиянинг (а) бандида таъкидланишича,

молиявий тергов органлари “proactive parallel financial investigation” (фаол параллел

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

526

молиявий тергов) олиб бориш имкониятига эга бўлишлари керак. Бунинг учун эса,

махсус иқтисодий билимларга эга мутахассисларнинг доимий иштироки талаб

этилади [12].

Европа Иттифоқининг 2015/849-сонли Директиваси (5-Пул ювишга қарши

кураш директиваси) ҳам махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш борасида

муҳим стандартларни белгилайди. Директиванинг 32-моддасида молиявий

разведка бўлинмаларининг (FIU) фаолияти ва уларнинг махсус билимлардан

фойдаланиш ваколатлари батафсил тартибга солинган [13].

Сўнгги йилларда криптоактивлар билан боғлиқ жиноятларнинг кўпайиши

муносабати билан, Европа Иттифоқи томонидан 2023 йилда қабул қилинган

MiCA (Markets in Crypto-Assets) регламенти алоҳида эътибор талаб этади. Ушбу

ҳужжат рақамли активлар билан боғлиқ жиноятларни тергов қилишда махсус

билимлардан фойдаланиш масаласини тартибга солувчи дастлабки кенг қамровли

халқаро-ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади [14].

Бизнинг назаримизда, MiCA регламентининг энг муҳим жиҳати шундаки, у

криптоактивлар билан боғлиқ жиноятларни тергов қилишда талаб этиладиган

махсус билимлар доирасини аниқ белгилаб беради. Жумладан, блокчейн

технологиялари, смарт-контрактлар ва криптографик усулларни таҳлил қилиш

бўйича махсус билимлар зарурлиги алоҳида таъкидланган.

MiCA регламентининг махсус иқтисодий билимларга оид талабларини

чуқурроқ таҳлил қиладиган бўлсак, қуйидаги муҳим жиҳатларни ажратиб кўрсатиш

мумкин:

1. Криптоактивлар билан боғлиқ жиноятларни тергов қилишда талаб

этиладиган махсус билимлар (67–73 моддалар):

а) Блокчейн технологиялари соҳасида:

– транзакцияларнинг техник таҳлили;

– блокчейн тармоғининг архитектурасини ўрганиш;

– смарт-контрактлар кодини текшириш;

– криптографик калитларни таҳлил қилиш.

б) Молиявий таҳлил соҳасида:

– криптоактивлар баҳосини шакллантириш механизмларини таҳлил қилиш;

– криптобиржалар фаолиятини текшириш;

– ликвидлик кўрсаткичларини баҳолаш;

– бозор манипуляцияларини аниқлаш.

2. Махсус билимларга эга мутахассисларга қўйиладиган малака талаблари

(82–86 моддалар):

– техник компетенциялар даражаси;

– молиявий таҳлил кўникмалари;

– криптография соҳасидаги билимлар;

– ахборот хавфсизлиги бўйича малака.

3. Процессуал ҳаракатларни амалга ошириш тартиби (94–98 моддалар):

– электрон далилларни тўплаш методологияси;

– рақамли активларни “музлатиш” механизмлари;

– криптовалюта ҳамёнларини таҳлил қилиш усуллари;

– трансчегаравий тергов ҳаракатларини ўтказиш тартиби [15].

Европа Иттифоқининг яна бир муҳим ҳужжати 2023 йилда қабул қилинган

“Сунъий интеллект тўғрисидаги регламент” (AI Act) ҳисобланади. Ушбу ҳужжат

сунъий интеллект технологияларидан ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

527

фаолиятида фойдаланиш масалаларини тартибга солади. Регламентда молиявий

жиноятларни аниқлаш ва тергов қилишда сунъий интеллект тизимларидан

фойдаланиш учун зарур бўлган махсус билимлар доираси ҳам белгилаб берилган [16].

Халқаро валюта фонди томонидан 2021 йилда эълон қилинган “Криптоактивлар

билан боғлиқ рискларни баҳолаш бўйича услубий қўлланма” ҳам махсус иқтисодий

билимлардан фойдаланиш масаласида муҳим аҳамият касб этади [17].

Мазкур қўлланмада рақамли иқтисодиёт шароитида махсус иқтисодий

билимларнинг трансформацияси масаласига алоҳида эътибор қаратилган.

Фикримизча, бу ҳужжат иқтисодий жиноятларни тергов қилишда махсус

билимлардан фойдаланишнинг замонавий тенденцияларини акс эттиради.

Халқаро Қимматли Қоғозлар Комиссиялари Ташкилоти (IOSCO) томонидан

ишлаб чиқилган стандартлар қимматли қоғозлар бозорида содир этиладиган

жиноятларни тергов қилишда махсус билимлардан фойдаланиш борасида муҳим

аҳамият касб этади. IOSCOнинг “Қимматли қоғозлар бозорида назорат ва ҳуқуқни

муҳофаза қилиш органлари ўртасидаги ҳамкорлик тўғрисидаги тамойиллар”и бу

борада асосий стандартлар ҳисобланади [18].

IOSCOнинг қимматли қоғозлар бозорида махсус билимлардан фойдаланиш

бўйича стандартларини батафсил таҳлил қиладиган бўлсак, қуйидаги асосий

йўналишларни ажратиб кўрсатиш мумкин:

1. Бозор мониторинги соҳасида махсус билимлар (FR02/2020 ҳужжатининг 3-

бўлими):

а) Нархларни таҳлил қилиш методологияси:

– техник таҳлил усуллари;

– фундаментал таҳлил методлари;

– статистик таҳлил моделлари;

– алгоритмик савдо тизимларини текшириш.

б) Бозор манипуляцияларини аниқлаш усуллари:

– “фронт-раннинг” схемаларини аниқлаш;

– инсайдерлик битимларини таҳлил қилиш;

– нархларни сунъий ўзгартириш ҳолатларини текшириш;

– ноқонуний арбитраж операцияларини аниқлаш.

2. Молиявий инструментларни таҳлил қилиш соҳасидаги махсус билимлар

(FR02/2020 ҳужжатининг 4-бўлими):

а) Деривативларни баҳолаш:

– опционларни баҳолаш моделлари;

– фьючерс контрактларини таҳлил қилиш;

– своп битимларини текшириш;

– структурали маҳсулотларни баҳолаш.

б) Қимматли қоғозларни эмиссия қилиш жараёнини таҳлил қилиш:

– проспектларни экспертиза қилиш;

– молиявий ҳисоботларни текшириш;

– эмитентнинг молиявий ҳолатини баҳолаш;

– бозор конъюнктурасини таҳлил қилиш.

3. Трансчегаравий операцияларни таҳлил қилиш бўйича махсус билимлар

(FR02/2020 ҳужжатининг 5-бўлими):

– халқаро клиринг тизимларини текшириш;

– чет эл валютасидаги операцияларни таҳлил қилиш;

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

528

– халқаро депозитарий тизимларини ўрганиш;
– трансчегаравий листинг масалаларини текшириш [19].

Бизнингча, IOSCOнинг ушбу стандартларида белгиланган энг муҳим

талаблардан бири – бу қимматли қоғозлар бозори билан боғлиқ жиноятларни

тергов қилишда экспертларнинг малакасига қўйиладиган талабларнинг аниқ

белгилаб қўйилганлигидир. Шунингдек, ушбу стандартлар трансчегаравий

жиноятларни тергов қилишда экспертларнинг халқаро ҳамкорлигини таъминлаш

масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратади.

Халқаро Валюта Фонди (ХВФ)нинг Молиявий Сектор Баҳолаш Дастури (FSAP)

доирасида ишлаб чиқилган стандартлар ҳам махсус иқтисодий билимлардан

фойдаланиш соҳасини тартибга солишда муҳим ўрин тутади. ХВФнинг 2019

йилдаги “Молиявий секторни баҳолаш дастури: Методологик қўлланма” ҳужжати

молиявий жиноятларни тергов қилишда махсус билимлардан фойдаланишнинг

асосий принципларини белгилаб берган [20].

Бу ҳужжатдаги энг эътиборли жиҳати – бу замонавий технологиялардан

фойдаланган ҳолда молиявий жиноятларни тергов қилишда махсус билимлардан

фойдаланиш масаласининг батафсил ёритилганлигидир.

Жаҳон банкининг “Молиявий тергов бўйича қўлланмаси” эса махсус

иқтисодий билимлардан фойдаланишнинг амалий жиҳатларини тартибга солувчи

муҳим ҳужжат ҳисобланади. Мазкур қўлланма молиявий жиноятларни тергов

қилишнинг замонавий усулларини, шу жумладан махсус билимлардан фойдаланиш

методологиясини ўз ичига олади [21].

Халқаро Бухгалтерлар Федерацияси (IFAC) томонидан ишлаб чиқилган

Халқаро Аудит Стандартлари (ISA) ҳам иқтисодий жиноятларни аниқлаш ва тергов

қилишда махсус билимлардан фойдаланиш бўйича муҳим талабларни ўз ичига

олади. Хусусан, ISA 240 стандарти “Молиявий ҳисоботни аудит қилишда

фирибгарликка оид аудиторнинг масъулияти” номли ҳужжат алоҳида аҳамият касб

этади [22].

ISA 240 стандартининг талабларини чуқурроқ таҳлил қиладиган бўлсак,

молиявий фирибгарликни аниқлашда қуйидаги махсус билимлар талаб этилиши

белгиланган:

1. Молиявий таҳлил соҳасида (А17–А32 бандлар):

а) Фирибгарлик индикаторларини аниқлаш:

– ғайриоддий молиявий операцияларни аниқлаш;

– молиявий коэффициентлардаги номутаносибликларни таҳлил қилиш;

– пул оқимларидаги шубҳали ўзгаришларни аниқлаш;

– ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришларни баҳолаш.

б) Фирибгарлик схемаларини таҳлил қилиш:

– даромадларни сунъий ошириш схемалари;

– харажатларни яшириш усуллари;

– активларни нотўғри баҳолаш ҳолатлари;

– мажбуриятларни яшириш механизмлари.

2. Ички назорат тизимини баҳолаш (А33–А48 бандлар):

– назорат муҳитини таҳлил қилиш;

– ваколатлар тақсимотини текшириш;

– ахборот тизимларини баҳолаш;

– мониторинг механизмларини таҳлил қилиш.

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

529

3. Аудиторлик далилларни тўплаш ва баҳолаш методологияси (А49–А53

бандлар):

– таҳлилий процедураларни қўллаш;
– тестлаш усулларини танлаш;
– молиявий ҳисоботларни қайта ҳисоблаш;
– ташқи тасдиқлашларни олиш [23].
Фикримизча, ISA 240 стандартининг энг муҳим жиҳатларидан бири молиявий

фирибгарликни аниқлашда махсус билимлардан фойдаланишнинг аниқ
методологиясини белгилаб берганлигидир. Стандартда молиявий ҳисоботлардаги
фирибгарликни аниқлаш учун зарур бўлган махсус билим ва кўникмалар батафсил
санаб ўтилган.

Эгмонт Гуруҳи томонидан ишлаб чиқилган стандартлар ҳам махсус

иқтисодий билимлардан фойдаланиш соҳасида муҳим аҳамият касб этади. Эгмонт
Гуруҳининг “Молиявий разведка бўлинмалари ўртасида ахборот алмашиш бўйича
қўлланмаси” молиявий жиноятларни тергов қилишда халқаро ҳамкорликни
таъминлаш масаласига бағишланган [24].

Халқаро стандартларнинг миллий қонунчиликка имплементация қилиниши

турли мамлакатларда турлича кечмоқда. Бу жараённи чуқурроқ ўрганиш мақсадида
Жаҳон банкининг 2021 йилдаги “Молиявий жиноятларга қарши курашиш
тизимларини баҳолаш” ҳисоботи алоҳида аҳамият касб этади [25].

Мазкур ҳисоботда таъкидланганидек, халқаро стандартларнинг самарали

жорий этилиши кўп жиҳатдан мамлакатнинг ҳуқуқий тизими, институционал
салоҳияти ва кадрлар тайёрлаш тизимига боғлиқ. Бизнингча, Ўзбекистон
шароитида бу омилларнинг барчасини инобатга олган ҳолда комплекс ёндашув
зарур.

Европа Иттифоқининг тажрибаси бу борада алоҳида эътиборга лойиқ.

Европол томонидан тайёрланган “Иқтисодий жиноятчиликка қарши курашиш:
2021 йил ҳисоботи”да таъкидланганидек, махсус иқтисодий билимлардан
фойдаланиш соҳасидаги халқаро стандартларнинг самарали жорий этилиши учун
қуйидаги шартлар муҳим:

– малакали кадрлар тайёрлаш тизимининг мавжудлиги;
– замонавий технологик инфратузилма;
– халқаро ҳамкорлик механизмларининг самарали ишлаши [26].
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Гиёҳванд моддалар ва жиноятчилик

бошқармаси (UNODC) томонидан 2022 йилда эълон қилинган “Молиявий тергов:
амалий қўлланма” номли қўлланмасида эса махсус иқтисодий билимлардан
фойдаланишнинг амалий жиҳатларига алоҳида эътибор қаратилган [27].

Ушбу қўлланмада махсус иқтисодий билимлардан фойдаланишнинг аниқ

механизмлари ва процедуралари батафсил ёритилган. Бу эса, ўз навбатида, миллий
қонунчиликни такомиллаштиришда муҳим аҳамият касб этади.

OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development)нинг сўнгги

тадқиқотлари ҳам бу борада қимматли маълумотларни тақдим этади.
Ташкилотнинг “Рақамли иқтисодиётда молиявий жиноятчиликка қарши кураш”
номли ҳисоботида таъкидланишича, рақамли технологиялар ривожланиши
шароитида махсус иқтисодий билимлар доираси ҳам кенгайиб бормоқда [28].

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

530

Юқорида келтирилган халқаро стандартлар ва илғор хорижий тажрибани

таҳлил қилиш асосида, Ўзбекистон қонунчилигини такомиллаштириш бўйича

қуйидаги таклифларни илгари суриш мумкин:

Биринчидан,

махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш тартибини

белгиловчи алоҳида қонун қабул қилиш зарур. Бу қонунда:

– махсус иқтисодий билимлар тушунчаси ва турлари;

– мутахассисларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари;

– халқаро ҳамкорлик механизмлари;

– рақамли технологиялар билан боғлиқ масалалар тартибга солиниши лозим.

Иккинчидан,

Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексига махсус

иқтисодий билимлардан фойдаланиш билан боғлиқ қўшимча ва ўзгартиришлар

киритиш, жумладан:

– махсус иқтисодий билимларга эга мутахассисларнинг процессуал мақомини

аниқ белгилаш;

– рақамли далилларни тўплаш ва тадқиқ қилиш тартибини белгилаш;

– халқаро ҳамкорлик доирасида олинган далилларнинг мақбуллиги

масаласини тартибга солиш мақсадга мувофиқ.

Учинчидан,

малакали кадрлар тайёрлаш тизимини такомиллаштириш, шу

жумладан:

– халқаро стандартлар асосида ўқув дастурларини ишлаб чиқиш;

– хорижий мутахассислар билан тажриба алмашинувини йўлга қўйиш;

– амалиётчи мутахассисларнинг малакасини мунтазам ошириб бориш

тизимини яратиш лозим.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

World Economic Forum. (2023). "Digital Economy and New Value Creation",

World Economic Forum Global Future Council on the New Economic Agenda, Geneva,

Switzerland.

2.

United Nations Convention against Corruption, New York, 2003, United Nations

Treaty Series, vol. 2349, p. 41.

3.

United Nations Convention against Transnational Organized Crime, 2000, United

Nations Treaty Series, vol. 2225, p. 209.

4.

International Financial Reporting Standards Foundation. "Conceptual

Framework for Financial Reporting", March 2018.

5.

Basel Committee on Banking Supervision. "Basel III: Finalising post-crisis

reforms", December 2017, Bank for International Settlements.

6.

Basel Committee on Banking Supervision. (2017), "Guidelines for identifying and

dealing with weak banks", Bank for International Settlements.

7.

Basel Committee on Banking Supervision. (2017), "Principles for enhancing

corporate governance", Bank for International Settlements.

8.

FATF (2023), International Standards on Combating Money Laundering and the

Financing of Terrorism & Proliferation, FATF, Paris, France.

9.

FATF (2021), Money Laundering from Environmental Crime, FATF, Paris, France.

10.

FATF (2023), "Guidance on Risk-Based Supervision", FATF, Paris, France.

11.

FATF (2023), "Guidance on AI/ML Technologies for AML/CFT", FATF, Paris, France.

12.

FATF. (2023), "International Standards on Combating Money Laundering and

the Financing of Terrorism & Proliferation", FATF, Paris, France.

Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations

Special Issue – 11 (2024) / ISSN 2181-1415

531

13.

Directive (EU) 2015/849 of the European Parliament and of the Council of 20

May 2015 on the prevention of the use of the financial system for the purposes of money
laundering or terrorist financing, OJ L 141, 5.6.2015.

14.

Regulation (EU) 2023/1114 of the European Parliament and of the Council of 31

May 2023 on markets in crypto-assets (MiCA).

15.

Regulation (EU) 2023/1114 of the European Parliament and of the Council of 31

May 2023 on markets in crypto-assets (MiCA).

16.

European Union. (2023). "Regulation of the European Parliament and of the

Council Laying Down Harmonised Rules on Artificial Intelligence", Brussels.

17.

International Monetary Fund (2021), "The Rise of Digital Money – A Strategic

Plan to Continue Delivering on the IMF's Mandate", IMF Policy Paper No. 2021/054.

18.

IOSCO (2020), "Principles for Financial Market Infrastructures: Assessment

methodology for the oversight expectations applicable to critical service providers",
FR02/2020.

19.

IOSCO. (2020), "Principles for Financial Market Infrastructures: Assessment

methodology for the oversight expectations applicable to critical service providers",
FR02/2020.

20.

International Monetary Fund (2019), "Financial Sector Assessment Program:

Technical Note – Anti-Money Laundering and Combating the Financing of Terrorism", IMF
Country Report No. 19/298.

21.

World Bank (2022), "Reference Guide to Anti-Money Laundering and Combating

the Financing of Terrorism", Third Edition, World Bank, Washington, DC.

22.

International Federation of Accountants (2022), "ISA 240: The Auditor's

Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements".

23.

International Federation of Accountants (2022), "ISA 240: The Auditor's

Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements".

24.

Egmont Group (2021), "Egmont Group Strategic Plan 2022-2024", The Egmont

Group of Financial Intelligence Units.

25.

World Bank (2021), "Global Financial Crime Risk Assessment Report", World

Bank Group, Washington, DC.

26.

Europol (2021), "European Union Serious and Organised Crime Threat

Assessment Report", Publications Office of the European Union, Luxembourg.

27.

UNODC (2022), "Financial Investigations: A Practical Guide", United Nations

Office on Drugs and Crime, Vienna.

28.

OECD (2023), "Fighting Financial Crime in the Digital Economy", OECD

Publishing, Paris.