Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Concept and specific features of special economic
knowledge
Lazizjon BARAKAYEV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
15 February 2025
Accepted 15 March 2025
Available online
25 April 2025
The article examines the concept and specific features of
special economic knowledge in criminal proceedings. The
author analyzes various approaches to defining special
economic knowledge and offers his own definition, revealing
their essential elements. The main characteristics of special
economic knowledge are highlighted, including professionalism,
scientific nature, systematicity, specialization, practical
orientation, objectivity, constant updating, legal regulation,
complexity, and purposefulness. The importance of special
economic knowledge in criminal proceedings is emphasized,
particularly in detecting and investigating crimes, collecting and
strengthening evidence, conducting investigative actions,
appointing and carrying out expert examinations, establishing
the mechanism and consequences of crimes, developing
preventive measures, and substantiating court decisions. A
comparative analysis of special economic knowledge with other
types of special knowledge is conducted, revealing their
distinctive features. It is concluded that special economic
knowledge is an essential element of the criminal process and is
of great importance in detecting, investigating, and preventing
economic crimes.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
special economic
knowledge,
criminal proceedings,
economic crimes,
crime investigation,
expert examination.
1
PhD, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. E-mail: proacademyresearch@yahoo.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
2
Махсус
иқтисодий
билимлар
тушунчаси
ва
ўзига
хос
хусусиятлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
махсус иқтисодий
билимлар,
жиноий процесс,
иқтисодий жиноятлар,
жиноятларни тергов
қилиш,
экспертиза
.
Мақолада жиноий процессда махсус иқтисодий
билимларнинг тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари кўриб
чиқилган. Муаллиф махсус иқтисодий билимларни
аниқлашга турли ёндашувларни таҳлил қилган ва
уларнинг моҳиятли элементларини очиб бериб, ўзининг
таърифини
таклиф
қилган.
Махсус
иқтисодий
билимларнинг асосий белгилари ажратиб кўрсатилган,
жумладан, профессионаллик, илмийлик, тизимлилик,
ихтисослашганлик, амалий йўналганлик, объективлик,
доимий янгиланиб туриш, ҳуқуқий тартибга солинганлик,
комплекслилик ва мақсадли йўналганлик. Жиноий судлов
ишларини юритишда, хусусан, жиноятларни аниқлаш ва
тергов қилиш, далилларни тўплаш ва мустаҳкамлаш,
тергов ҳаракатларини ўтказиш, экспертизани тайинлаш ва
ўтказиш, жиноятларнинг содир этилиш механизми ва
оқибатларини аниқлаш, профилактик чораларни ишлаб
чиқиш ҳамда суд қарорларини асослашда махсус
иқтисодий билимларнинг аҳамияти таъкидланади. Махсус
иқтисодий билимлар бошқа махсус билимлар билан қиёсий
таҳлил қилиниб, уларнинг ўзига хос фарқлари аниқланади.
Махсус иқтисодий билимлар жиноий процесснинг муҳим
элементи эканлиги ва иқтисодий жиноятларни аниқлаш,
тергов қилиш ва олдини олишда катта аҳамиятга эга
эканлиги хусусида хулоса қилинади.
Специальные экономические знания: понятие и
специфические характеристики
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
специальные
экономические знания,
уголовный процесс,
экономические
преступления,
расследование
преступлений,
экспертиза
.
В статье рассматриваются понятие и особенности
специальных экономических знаний в уголовном процессе.
Автор анализирует различные подходы к определению
специальных экономических знаний и предлагает
собственную дефиницию, раскрывая их сущностные
элементы. Выделяются основные признаки специальных
экономических знаний, такие как профессионализм,
научность,
системность,
специализированность
,
практическая направленность, объективность, постоянное
обновление, правовая урегулированность, комплексность и
целевая
направленность.
Подчеркивается
значение
специальных
экономических
знаний
в
уголовном
судопроизводстве,
в
частности,
в
выявлении
и
расследовании преступлений, сборе и укреплении
доказательств, проведении следственных действий,
назначении и производстве экспертиз, установлении
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
3
механизма и последствий преступлений, разработке
профилактических мер и обосновании судебных решений.
Проводится
сравнительный
анализ
специальных
экономических знаний с другими специальными знаниями,
выявляются их отличительные особенности. Сделан вывод
о том, что специальные экономические знания являются
важным элементом уголовного процесса и имеют большое
значение в выявлении, расследовании и предупреждении
экономических преступлений.
КИРИШ
Жиноят процессида жиноят
-
процессуал ҳуқуқий муносабатларни амалга
оширишда, жумладан жиноят ишларини тергов қилиш ва судда кўриб чиқиш
жараёнида махсус иқтисодий билимлардан фойдаланиш масаласи ҳозирги кунда
долзарб аҳамият касб этмоқда.
Бунинг сабаби шундаки, иқтисодиёт соҳасидаги жиноятлар тобора
мураккаблашиб, уларни аниқлаш, фош этиш ва тергов қилиш учун чуқур
иқтисодий билимлар талаб этилмоқда. Шу сабабли, жиноят процессида махсус
иқтисодий билимлар тушунчасининг мазмун
-
моҳиятини очиб бериш, уларнинг
ўзига хос хусусиятларини таҳлил қилиш орқали жиноят процессида тутган ўрнини
илмий
-
назарий жиҳатдан ўрганиш муҳим аҳамиятга эга.
Соҳани тартибга солишга қаратилган норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатларда
махсус билим ёки махсус иқтисодий билим тушунчалари учрамайди. Умумий
маънода Жиноят
-
процессуал кодексида экспертнинг махсус билимларга эга
бўлиши, мутахассиснинг эса, махсус билим ва малакасидан фойдаланган ҳолда
ишда иштирок этиши мумкинлиги белгиланган [1]. Н.Бабабеков ҳам мазкур
фикрларни қўллаб, мутахассисдан ташқари
махсус билимларга эга бўлган шахс
сифатида эксперт майдонга чиқишини эътироф этган [2, C. 80
-86].
Дарҳақиқат, Жиноят
-
процессуал кодекси 69
-
моддасининг биринчи қисмига
мувофиқ экспертнинг маълум бир соҳалар бўйича махсус билимларга эга бўлиши
талаб этилади. Бироқ, алоҳида тушунча сифатида махсус билимлар ва махсус
иқтисодий билимларнинг нима эканлиги очиб берилмаган.
Шунга қарамасдан, махсус иқтисодий билимлар тушунчасига турли олимлар
томонидан турлича таърифлар берилган ҳамда соҳа олимлари ушбу
тушунчасининг мазмун
-
моҳиятини ўз илмий тадқиқот ишлари доирасида қисман
бўлса
-
да очиб беришга ҳаракат қилишган.
Жумладан, Б.А.Мўминов махсус иқтисодий билимларни жиноят процессида
ҳақиқатни
аниқлаш мақсадида далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолаш
жараёнида қонунда белгиланган шаклларда фойдаланиладиган иқтисодиёт
соҳасидаги билимлар деб таъриф беради ҳамда ва махсус иқтисодий билимлар
далиллар тўплашнинг Жиноят
-
процессуал кодексида белгиланган бошқа
воситалари билан бирга, исботлаш предметини аниқлаш учун хизмат қилишини
таъкидлайди [3, C. 11].
Шунга ўхшаш фикрларни Ж.Ш.Рахмонов ҳам илгари суриб, у ҳам махсус
иқтисодий билимларни исбот қилишга боғлаб, жиноят процессида далилларни
тўплаш, текшириш ва баҳолаш жараёнида иқтисодиёт соҳасидаги билимларга
таянишни қайд этган [4, C. 201
-205].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
4
Юқоридаги фикрлар билан келишган ҳолда айтиш мумкинки, махсус
иқтисодий билимлар исбот қилиш жараёнида кенг фойдаланилиши билан бир
қаторда, улар исбот қилиш предмети, яъни жиноятнинг объектини, жиноят содир
этилиши туфайли етказилган зарар хусусияти ва миқдорини, содир этилган
жиноятнинг вақти, жойи ва усулини, ижтимоий хавфли қилмиш ва рўй берган
ижтимоий хавфли оқибат ўртасидаги сабабий боғланишни, жиноятнинг субъекти
ва субъектив томонини (жиноятнинг тўғри ёки эгри қасд билан ёхуд бепарволик
ёки ўз
-
ўзига ишониш натижасида содир этилганлигини), жиноятнинг сабаблари
ва мақсадларини аниқлашга ҳам ёрдам беради. Бу, ўз навбатида, исбот қилишнинг
асосий мақсади ҳисобланган ҳақиқатни аниқлашга ҳам ёрдам беради.
Л.П.Климович махсус иқтисодий билимларни суд
-
бухгалтерия билимлари
соҳасига оид эканлигини қайд этиб, махсус билимларга эга бўлган шахсларнинг
қонунда белгиланган усулларни қўллаган ҳолда жиноят процесси мақсадларини
амалга оширишда фойдаланадиган тажрибасида баҳолайди [5, C. 48].
Бироқ, Л.Г.Шапиро Л.П.Климовичнинг мазкур фикрларига эътироз
билдириб, махсус таълим жараёнида олинган касбий билимларсиз фақат
тажрибанинг ўзи махсус билимга эга бўлган шахснинг етарли даражада
компетентлигини таъминлай олмаслигини таъкидлайди [6, C. 320
].
Дарҳақиқат, мазкур билдириб ўтилган фикрлар билан тўлиқ келишиб
бўлмайди. Чунки юқоридаги берилган фикрларда махсус иқтисодий билимлар
фақатгина суд
-
бухгалтерия соҳаси билан чегаралаб қўйилган. Иқтисодий
муносабатларнинг шиддат билан ривожланиши янги турдаги иқтисодий
экспертизаларнинг турларини тадқиқ қилишни тақозо этмоқда. Экспертиза
муассасаларида суд
-
иқтисодий экспертизаси, суд
-
молия
-
кредит экспертизаси, суд
-
режали
-
иқтисодиёт экспертизаси, суд
-
иқтисодий
-
статистик экспертизаси ва
бошқа шу каби янги турлари ўтказилиб келинмоқда.
Шунингдек, Л.Г.Шапиронинг фикрларини қўллаб
-
қувватлаган ҳолда айтиш
мумкинки, ҳар қандай билим соҳасида бўлгани каби махсус иқтисодий билимларда
ҳам тегишли ихтисосликлар бўйича зарур бўлган билимларни эгалламасдан туриб,
уларни тўғридан
-
тўғри касбий тажриба сифатида баҳолаб бўлмайди. Касбий
тажриба шахсда йиллар давомида шаклланадиган фаолият маҳсули ҳисобланади.
Шахсдаги тажриба айнан махсус иқтисодий билимлар соҳасида ва унинг
натижасида бўлмаган ҳолатда биз уларни махсус иқтисодий билимларга эга
бўлган шахс сифатида баҳолаб бўлмайди.
М.М.Виноградова махсус иқтисодий билимларнинг бир нечта соҳаларнинг
йиғиндисидан иборат эканлигини эътироф этган ҳамда эксперт
-
иқтисодчининг
махсус иқтисодий билимлари асосини бухгалтерия, молиявий
ва солиқ ҳисоби,
иқтисодиёт ва ишлаб чиқаришни бошқариш, молия ва кредит, солиқлар ва
солиққа тортиш, банк иши, молиявий
-
хўжалик фаолиятини таҳлил қилиш, меҳнат
иқтисодиёти, қимматли қоғозлар айланмасининг ўзига хос хусусиятлари ва бошқа
шу каби фанлар ташкил этишини таъкидлайди [7, C. 24].
Юқорида берилган фикрлар асосида махсус иқтисодий билимлар
тушунчасига қуйидагича таъриф бериш мумкин:
“Махсус иқтисодий билимлар –
бу иқтисодиёт соҳасидаги умумий таълим ва
амалий тажриба доирасидан ташқарига чиқадиган, махсус тайёргарлик ва касбий
фаолият натижасида олинган, чекланган доирадаги шахсларга маълум бўлган,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
5
жиноят
-
процессуал қонунчиликда белгиланган тартибда жиноятларни аниқлаш,
уларни тергов қилиш ва судда кўриб чиқиш жараёнида фойдаланиладиган
бухгалтерия, молия, солиқ, банк ва бошқа иқтисодиёт соҳасидаги билимлар
мажмуи.
Ушбу берилган таърифдаги махсус иқтисодий билимлар тушунчасининг
мазмун
-
моҳияти янада тушунарли бўлиши учун унинг асосий элементларини
таҳлил қиламиз.
1) Махсус иқтисодий билимлар умумий таълим ва амалий тажриба
доирасидан ташқарига чиқади. В.Н. Махов ҳам махсус иқтисодий билимларни
умумий таълим ва кундалик ҳаётий тажрибадан ташқарига чиқадиган билимлар
сифатида баҳолаб, улар махсус тайёргарлик ёки касбий тажриба орқали
эгалланишини қайд этган [8, C. 296]. Умумий таълимда турли соҳаларга оид
умумий доирадаги билимлар олингани учун ҳам махсус иқтисодий билимлар
умумий таълимга нисбатан аниқ соҳага ихтисослаштирилган бўлади ҳамда унинг
доирасидан четга чиқиб, чуқурлаштирилган ҳолда эгалланади.
2) Махсус иқтисодий билимлар махсус тайёргарлик ва касбий фаолият
натижасида олинади. Демак, махсус иқтисодий билимларга эга бўлиш учун
тегишли олий таълим муассасасида ўқиш ёки узоқ йиллик амалий фаолият
тажрибасига эга бўлиш талаб этилади.
Е.Р. Россинская таъкидлаганидек, “махсус билимлар –
бу касбий тайёргарлик
ва иш тажрибаси натижасида олинган, фан, техника, санъат ёки ҳунар соҳасидаги
назарий ва амалий билимлар тизимидир [9, C. 656].
3) Махсус иқтисодий билимлар чекланган доирадаги мутахассисларга
маълум бўлади. Яъни, бу оддий шахсларга эмас, балки фақатгина махсус
тайёргарликдан ўтган мутахассисларга бўлган билимлар доирасини ўз ичига
олади. Бу фикрни А.А. Эйсман ҳам қўллаб
-
қувватлаб, у махсус билимларни “барча
шахсларга маълум бўлмаган ва кенг доирада тарқалмаган, чекланган доирадаги
мутахассисларга тегишли бўлган билимлар”, –
деб таърифлайди [10, C. 152].
Н.Бабабеков ҳам махсус билимларнинг умум омма учун маълум эмаслигини
уларнинг биринчи муҳим белгиси сифатида қайд этган [11, C. 116
-
123]. Дарҳақиқат
махсус билимларнинг алоҳида тури сифатида махсус иқтисодий билимлар ҳам тор
доирадаги соҳа мутахассислари учун маълум бўлади.
4) Махсус иқтисодий билимлар содир этилган жиноятларни аниқлаш,
уларни тергов қилиш ва судда кўриб чиқиш жараёнида қўлланилади. Демак,
махсус иқтисодий билимлар фақат назарий аҳамиятга эга бўлмасдан, балки
амалий жиҳатдан ҳам муҳимдир. А.А.Эксархопуло махсус иқтисодий билимларни
жиноят ишлари бўйича далилларни аниқлаш, тўплаш, текшириш ва баҳолаш
мақсадида фойдаланиладиган, махсус тайёргарлик ва тажриба натижасида
олинган билимлар сифатида баҳолайди [12, C. 280].
А.А.Эксархопулонинг мазкур фикрлари билан келишиб шуни айтиш
мумкинки, махсус иқтисодий билимлар орқали жиноятларнни очиш учун зарур
бўлган далилларни аниқлаш, уларни тўплаш, текшириш ва баҳолаш мумкин ҳамда
бу орқали иш бўйича қонуний, асосли ва адолатли қарор қабул қилишга ҳам эриши
мумкин.
5) Махсус иқтисодий билимлар бухгалтерия, молия, солиқ, банк ва бошқа
иқтисодиёт соҳаларидаги билимларни ўз ичига олади. Дарҳақиқат, Б.А. Мўминов
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
6
таъкидлаганидек, “махсус иқтисодий билимлар бухгалтерия ҳисоби, молия, солиқ,
банк фаолияти, иқтисодий таҳлил каби иқтисодий фанлар соҳасидаги билимларни
ҳам ўз ичига олади ҳамда ушбу билимларги махсус тайёргарлик орқали эриши
мумкин ” [13
, C. 156].
Демак, юқоридаги махсус иқтисодий билимлар бўйича берилган
тушунчамиздаги энг асосий элементларни таҳлил қилиб ўтдик. Энди эса, махсус
иқтисодий билимларнинг моҳиятини янада тўлиқроқ тушуниш учун уларнинг
асосий белгиларини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ. Бу белгиларга
қуйидагиларни киритиш мумкин:
1. Профессионаллик.
Махсус иқтисодий билимлар касбий тайёргарлик ва
амалий тажриба натижасида шаклланади. Улар умумий таълим доирасидан
ташқарига чиқиб, маълум бир соҳадаги касб эгаларига хос бўлади. Яъни аниқ бир
соҳадаги (молия, солиқ, аудит иши, пул
-
кредит ва бошқалар) касб эгаларига
тегишли бўлади. Н.П.Яблоков махсус билимлар “махсус (касб
-
ҳунар таълими) ва
тажриба орқали” олинишини қайд этган [14, C. 718]. Бунда, олим махсус иқтисодий
билимларнинг шаклланиш жараёнини профессионал даражадаги касб
-
ҳунар
таълими ва амалий тажрибага боғлиқ деб билади.
2. Илмийлик.
Махсус иқтисодий билимлар замонавий иқтисодиёт фанининг
сўнгги ютуқларига асосланади. Улар илмий асосланган ва амалиётда синовдан
ўтган бўлиши лозим. Мисол учун, экспертизани оладиган бўлсак, эксперт
томонидан бериладиган хулоса унинг махсус билимлари асосида илмий жиҳатдан
асослантирилган бўлиши лозим. Чунки эксперт хулосаси ишда тўпланган бошқа
далиллар билан биргаликда унинг илмий асосланганлиги нуқтаи назаридан ҳам
баҳоланади [15].
Шунга кўра, ҳар қандай махсус билимларда бўлгани сингари махсус
иқтисодий билимлар ҳам илмийлик белгисига эга бўлади ҳамда махсус
билимларга эга бўлган мутахассислар иш юритиш давомида мазкур белгидан
фойдаланадилар
.
3. Тизимлилик.
Махсус иқтисодий билимлар тартибга солинган, ўзаро
боғлиқ билимлар тизимидан иборат бўлади. Улар алоҳида
-
алоҳида эмас, балки
яхлит тизим сифатида намоён бўлади.
4. Махсуслик.
Бу билимлар умумий эмас, балки иқтисодиётнинг муайян
соҳаларига оид махсус билимлардир. Масалан, бухгалтерия ҳисоби, молиявий
таҳлил, солиқ ҳисоби каби махсус соҳаларга оид билимлар. Умумий махсус
билимларни ҳам кўплаб олимлар, шу жумладан: Р.С.Белкин, Е.Р.Россинская ва
бошқалар фан, техника, санъат ва ҳунармандчилик соҳасидаги билимларга
бўлишни маъқуллайдилар [16, C. 116
-123].
Биз ҳам махсус билимларни, жумладан махсус иқтисодий билимларни
соҳаларга бўлишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз. Чунки уларнинг соҳаларга
бўлиниши мутахассисларда аниқ соҳа бўйиича етарли билимларни олишни
кенгайтиради ҳамда ишнинг сифати ошишига хизмат қилади.
5. Амалий йўналганлик.
Махсус иқтисодий билимлар назарий аҳамиятга
эга бўлиш билан бирга, амалий жиҳатдан ҳам муҳимдир. Улар жиноятларни
аниқлаш, уларни тергов қилиш ва судда кўриб чиқиш жараёнида амалий
қўлланилиш учун мўлжалланган. Л.В.Лазарева ва Н. Бабабеков каби муаллифлар
амалий фаолият жараёнида олинган тажрибалар махсус билимлар мезонларини
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
7
аниқлашда муҳим роль ўйнашини ҳамда шу сабабли ҳам махсус иқтисодий
билимларни амалиётга йўналтирилганлигини қайд этишган [17, C. 29
-37, 116-123].
6. Объективлик.
Махсус иқтисодий билимлар субъектив фикрларга эмас,
балки объектив фактларга ва асосли маълумотларга таянади.
Махсус иқтисодий билимларнинг ушбу хусусияти махсус билимлардан
фойдаланиш натижаларининг ишончлилигини таъминлайди ҳамда жиноят иши
доирасида ҳолатга аниқ баҳо бериш имконини беради.
7. Доимий янгиланиш.
Иқтисодиёт соҳаси доимий равишда ривожланиб
боради, соҳани тартибга солишга қаратилган янги норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар
қабул қилинади. Шунинг учун ҳам, махсус иқтисодий билимларни доимий
равишда янгилаш ва тўлдириб бориши лозим.
8. Ҳуқуқий тартибга солинганлик.
Махсус иқтисодий билимлардан
фойдаланиш тартиби ва шакллари қонунчилик ҳужжатларида белгилаб қўйилган.
Бу нормалар махсус билимларни тартибга солишга қаратилган Ўзбекистон
Республикаси Жиноят
-
процессуал кодексининг 69, 172, 173, 180, 184
-
моддаларида,
221-
бобида (Тафтиш), “Суд экспертизаси тўғрисида”ги Қонунда ва бошқа
қонунчилик ҳужжатларида белгиланган. Ушбу нормаларда
белгиланган қоидалар
жиноят ишларини юритишда махсус иқтисодий билимлардан фойдаланишда ҳам
қўлланилади.
9. Комплекслилик.
Махсус иқтисодий билимлар кўпинча бошқа
соҳалардаги билимлар билан уйғунликда қўлланилади. Масалан, иқтисодий
жиноятларни тергов қилишда иқтисодий билимлар билан бир қаторда ҳуқуқий,
криминалистик билимлардан ҳам фойдаланиш талаб этилади.
10. Мақсадли йўналганлик.
Махсус иқтисодий билимлар жиноят ишлари
бўйича ҳақиқатни аниқлаш, далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолаш каби аниқ
мақсадларга эришиш учун қўлланилади. Н. Бабабеков ҳам олинган (эгалланган)
махсус билимлардан фойдаланишнинг якуний мақсади жиноят ишини очиш ва
тергов қилиш эканлигини қайд этган [18, C. 116
-123].
Махсус иқтисодий билимларнинг юқорида санаб ўтилган хусусиятлари
уларнинг моҳиятини янада чуқурроқ англашга ёрдам беради. Шу билан бирга, бу
хусусиятлар махсус иқтисодий билимларнинг бошқа соҳалардаги махсус
билимлардан фарқини ҳам кўрсатиб беради.
Махсус иқтисодий билимлар жиноят ишларини юритишнинг турли
босқичларида муҳим аҳамият касб этади. Бу билимлардан фойдаланиш орқали
жиноят ишлари бўйича тўлиқ, ҳар томонлама ва холисона тергов ўтказиш ҳамда
жиноят иши бўйича қонуний, асосли ва адолатли қарор қабул қилиш имконияти
яратилади.
Жиноят ишларини юритишда махсус иқтисодий билимларнинг аҳамияти
қуйидаги
жиҳатларда намоён бўлади:
1. Жиноятлар ва уларнинг изларини аниқлаш.
Махсус иқтисодий
билимлар ёрдамида иқтисодий соҳадаги жиноятлар ва уларнинг содир этилишини
аниқлаш мумкин. Масалан, солиқларнинг ўз вақтида тўланганлик ёки
тўланмаганлик, олинган даромадларнинг солиқ ҳисоботларида тўғри қайд
этилган
ёки
этилмаганлик,
бухгалтерия
ҳисоботларидаги
ноқонуний
операцияларни, молиявий ҳужжат ва ҳисоботлардаги маълумотларнинг
қалбакилаштирилганлик ҳолатларини аниқлаш учун чуқур иқтисодий билимлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
8
талаб этилади. Б.В.Волженкин таъкидлаганидек, “иқтисодий жиноятларнинг
аксарияти ҳужжатларда акс эттирилган молиявий
-
хўжалик операцияларни
нотўғри расмийлаштириш орқали содир этилади, бундай ҳолатларни фақат махсус
иқтисодий билимларга эга бўлган шахслара (мутахассислар)гина аниқлай олади”
[19, C. 312].
Шунингдек, иқтисодиёт соҳастдаги жиноятлар кўпинча жиноят излари
ҳужжатларда, электрон маълумотлар базаларида, бухгалтерия ҳисоботларида
қолади. Бу изларни аниқлаш, уларни олиш ва тўғри талқин қилиш учун махсус
иқтисодий билимлар талаб этилади. Е.С.Леханова “иқтисодий жиноятларнинг
излари кўпинча рақамлар, ҳисоб
-
китоблар, молиявий кўрсаткичлар кўринишида
намоён бўлишини ҳамда бу изларни аниқлаш ва уларнинг жиноий аҳамиятини
тушуниш учун махсус иқтисодий тайёргарлик талаб этилишини қайд этади [20, C.
91-94].
2. Далилларни тўплаш ва мустаҳкамлаш.
Иқтисодий жиноятлар бўйича
исбот қилишда, шу жумладан далилларни тўплаш ва мустаҳкамлаш жараёнида
махсус иқтисодий билимлар муҳим рол ўйнайди. Жумладан, молиявий
ҳужжатларни таҳлил қилиш, бухгалтерия ҳисоботларини текшириш, банк
операцияларини ўрганиш каби ҳаракатларни амалга ошириш ҳамда уларни таҳлил
қилиш учун чуқур иқтисодий билимлар зарур бўлади.
С.П. Голубятников ва Е.С. Лехановалар таъкидлаганидек, “иқтисодиёт
соҳасидаги жиноятлар бўйича далилларни тўплаш жараёнида бухгалтерия ҳисоби,
молиявий таҳлил, аудит каби соҳалардаги билимлардан кенг фойдаланилади” [21,
C. 480].
3. Тергов ҳаракатларини ўтказиш.
Махсус иқтисодий билимлар ёрдамида
иқтисодиёт соҳасидаги жиноятлар бўйича тергов ҳаракатларини янада
самаралироқ ташкил этиш ва ўтказиш мумкин. Масалан, гумон қилинувчини сўроқ
қилишда унга асосли саволлар бериш ва унинг жавобларини қайд қилиш ва
тушуниш, ҳужжатларни олиб қўйиш ва кўздан кечириш, тафтиш тайинлашда каби
тергов ҳаракатларини амалга оширишда иқтисодий билимлар муҳим аҳамият касб
этади. Е.С.Дубоносов фикрича, “иқтисодий жиноятлар бўйича тергов
ҳаракатларини ўтказишда махсус иқтисодий билимларга эга бўлган
мутахассисларни жалб қилиш тергов самарадорлигини сезиларли даражада
оширади” [22, C. 332].
4. Экспертизани тайинлаш ва ўтказиш.
Иқтисодий жиноятлар бўйича суд
-
иқтисодий экспертизаси, суд
-
молия
-
кредит экспертизаси, суд
-
режали
-
иқтисодиёт
экспертизаси, суд
-
иқтисодий
-
статистик экспертизаси, суд
-
бухгалтерия ва бошқа
турдаги экспертизаларни тайинлаш ва ўтказиш жараёнида махсус иқтисодий
билимлар алоҳида аҳамият касб этади. Бу борада Ш.Н.Хўжақулов ҳам фикр
билдириб, “суд
-
иқтисодий экспертизаларни ўтказишда эксперт олдига
қўйиладиган саволларни тўғри шакллантириш, экспертиза объектларини
аниқлаш, экспертиза хулосасини баҳолаш учун терговчи ва судьялар етарли
даражада иқтисодий билимларга эга бўлишлари лозимлигини қайд этади” [23, C.
284].
5. Жиноятларнинг содир этилиш механизмини аниқлаш.
Махсус
иқтисодий билимлар ёрдамида иқтисодий жиноятларнинг содир этилиш
механизми, усуллари ва схемаларини аниқлаш мумкин. Бу эса, ўз навбатида,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
9
жиноятчиларни аниқлаш, уларни фош этиш ва шазснинг айбини исботлашда
муҳим аҳамиятга эга. А.Ф. Лубин “иқтисодий жиноятларнинг содир этилиш
механизмини аниқлаш учун иқтисодиёт соҳасидаги чуқур билимлар, шу жумладан,
бухгалтерия, молия, солиқ тизими, банк фаолияти каби соҳаларни яхши билиш
талаб этилишини таъкидлайди [24, C. 337].
6. Жиноятларнинг оқибатларини аниқлаш.
Махсус иқтисодий билимлар
ёрдамида иқтисодий жиноятларнинг содир этилиши натижасида етказилган
зарарнинг
миқдорини,
жиноят
содир
этилиши
натижасида
олинган
даромадларнинг ҳажмини аниқлаш мумкин. Бу эса, жиноятнинг оғирлик
даражасини белгилаш ва жазо тайинлашда муҳим аҳамият касб этади.
Б.В. Волженкин тўғри таъкидлаганидек, “иқтисодий жиноятлар оқибатида
етказилган зарарни аниқлаш мураккаб жараён бўлиб, бунда молиявий таҳлил,
иқтисодий ҳисоб
-
китоблар ўтказиш талаб этилади” [25, C. 312].
7. Профилактик чора
-
тадбирларни ишлаб чиқиш.
Махсус иқтисодий
билимлар ёрдамида иқтисодий жиноятларнинг содир этилишига имкон берувчи
сабаб ва шарт
-
шароитларни аниқлаш, бундай жиноятларнинг олдини олишга
қаратилган чора
-
тадбирларни ишлаб чиқиш мумкин.
И.А.Попова “иқтисодий жиноятларнинг профилактикаси учун иқтисодий
тизимнинг заиф томонларини аниқлаш, молиявий назорат механизмларини
такомиллаштириш зарур эканлигини, бу ишларни амалга ошириш учун чуқур
иқтисодий билимлар талаб этилишини қайд этади” [26, C. 304].
8. Суд қарорларини асослаш.
Иқтисодий жиноятлар бўйича суд
қарорларини қабул қилиш ва асослашда ҳам махсус иқтисодий билимлар муҳим
рол ўйнайди. Судьялар иқтисодий жиноятларнинг моҳиятини тўғри англаш, иш
бўйича тўпланган далилларни тўғри баҳолаш ва адолатли ҳукм чиқариш учун
етарли даражада иқтисодий билимларга эга бўлишлари лозим.
А.Н.Ларьков тўғри таъкидлаганидек, “иқтисодий жиноятлар бўйича суд
қарорларининг асослилиги ва қонунийлиги кўп жиҳатдан судьяларнинг
иқтисодий билим даражасига боғлиқ” [27, C. 418].
Бундан ташқари, халқаро ҳамкорликни амалга ошириш ҳам махсус
иқтисодий билимларнинг аҳамияти ошиб бормоқда. Глобаллашув шароитида
иқтисодий жиноятлар кўпинча трансмиллий хусусият касб этмоқда. Бундай
жиноятларни тергов қилиш ва судда кўриб чиқиш жараёнида халқаро
ҳамкорликни амалга ошириш зарур бўлади. Бу эса ўз навбатида халқаро молия
тизими, валюта операциялари, халқаро банк фаолияти каби соҳаларда чуқур
иқтисодий билимларни талаб этади. В.А.Жбанков фикрича, “трансмиллий
иқтисодий жиноятларни тергов қилиш ва судда кўриб чиқишда нафақат миллий,
балки халқаро иқтисодий қонунчилик ва амалиёт бўйича ҳам чуқур билимларга
эга бўлиш талаб этилади” [28, C. 403].
Шунингдек, махсус иқтисодий билимларнинг ўзига хос хусусиятларга эга
бўлиши уларни бошқа соҳалардаги махсус билимлардан фарқлашга имкон беради.
Қуйида махсус иқтисодий билимларнинг бошқа соҳалардаги махсус билимлардан
фарқларини таҳлил қиламиз:
1. Ўрганиш предмети ва объектининг ўзига хослиги. Махсус иқтисодий
билимлар иқтисодий муносабатлар, молиявий жараёнлар, хўжалик фаолияти каби
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
10
соҳаларни қамраб олади. Бу эса, уларни техника, тиббиёт ёки бошқа соҳалардаги
махсус билимлардан фарқлаш имкониятини беради.
Ш.Н.Хўжақулов тўғри таъкидлаганидек, “махсус иқтисодий билимлар
предмети иқтисодий категориялар, молиявий кўрсаткичлар, иқтисодий
-
молиявий
операциялар каби тушунчалар билан боғлиқ бўлиб, бу уларни бошқа соҳалардаги
махсус билимлардан ажратиб туради” [29, C. 284].
2. Қўлланиш соҳасининг кенглиги. Махсус иқтисодий билимлар жамият
ҳаётининг
деярли барча соҳаларида қўлланилиши мумкин, чунки иқтисодий
муносабатлар жамиятнинг асосини ташкил этади. Бу эса уларни муайян соҳада
қўлланиладиган тор доирадаги махсус билимлардан фарқлайди.
Е.Р.Россинская бу ҳақда шундай ёзади: “Махсус иқтисодий билимлар
универсал хусусиятга эга бўлиб, улар нафақат иқтисодий жиноятларни, балки
бошқа турдаги жиноятларни ҳам тергов қилишда қўлланилиши мумкин” [30, C.
656].
3. Миқдорий кўрсаткичларга асосланганлиги. Махсус иқтисодий билимлар
кўп ҳолларда рақамлар, статистик маълумотлар, молиявий кўрсаткичлар каби
миқдорий ифодаланган маълумотлар билан ишлашни назарда тутади. мазкур
миқдорий кўрсаткичлар уларни бошқа соҳалар масалан, психология ёки
педагогика соҳасидаги махсус билимлардан ажратиб туради. Л.П.Климович
фикрича, “махсус иқтисодий билимларнинг ўзига хос хусусияти шундаки, улар
асосан миқдорий кўрсаткичларга, математик ҳисоб
-
китобларга таянади” [31, C.
144].
4. Норматив
-
ҳуқуқий асоснинг мавжудлиги. Махсус иқтисодий билимлар кўп
ҳолларда
қонунчилик ҳужжатлари, меъёрий
-
ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга
солинадиган соҳаларга тааллуқли бўлади. Масалан, бухгалтерия ҳисоби, молия,
солиқ, аудит, банк
фаолияти каби соҳалар қатъий ҳуқуқий тартибга солинган. Бу
эса махсус иқтисодий билимларни, бошқа соҳалар, масалан, санъат ёки адабиёт
соҳасидаги махсус билимлардан фарқлаш имкониятини беради.
С.П.Голубятников ҳам махсус иқтисодий билимларнинг норматив
-
ҳуқуқий
ҳужжатларда қатъий белгилаб қўйилганлигини уларнинг асосий хусусиятларидан
бири сифатида қайд этган [32, C. 224].
5. Динамик ўзгарувчанлик. Иқтисодиёт соҳаси жуда тез ўзгарувчан соҳа
бўлиб, янги иқтисодий ва молиявий муносабатлар ривожланиб, бозор
механизмлари пайдо бўлиб туради. Шу сабабли, махсус иқтисодий билимлар ҳам
доимий янгиланишни талаб этади. Бу эса, уларни нисбатан барқарор бўлган бошқа
соҳалардаги махсус билимлардан фарқлайди.
М.М.Виноградова тўғри таъкидлаганидек, “махсус иқтисодий билимлар
доимий равишда янгиланиб туриши керак, чунки иқтисодиёт соҳасида тез
-
тез
янги қонунлар, меъёрий ҳужжатлар қабул қилинади, янги молиявий муносабатлар
пайдо бўлади” [33, C. 24].
6. Прогнозлаш имконияти. Махсус иқтисодий билимлар ёрдамида нафақат
мавжуд иқтисодий ҳолатни таҳлил қилиш, балки келажакдаги иқтисодий
жараёнларни ҳам прогнозлаш мумкин. Бу эса уларни, масалан, фақат ўтмишдаги
ҳодисаларни ўрганишга қаратилган тарих соҳасидаги махсус билимлардан
фарқлайди. В.А. Прорвич фикрича, “махсус иқтисодий билимлар иқтисодий
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
11
жараёнларнинг ривожланиш тенденцияларини аниқлаш, келгусидаги иқтисодий
ҳолатни
башорат қилиш имконини беради” [34, C. 399].
7. Ихтисослашув даражасининг юқорилиги. Махсус иқтисодий билимлар
иқтисодиётнинг турли тармоқлари бўйича чуқур ихтисослашувни назарда тутади.
Масалан, банк иши, суғурта, қимматли қоғозлар бозори каби соҳаларда алоҳида
мутахассислар тайёрланади. Бу эса махсус иқтисодий билимларни нисбатан кенг
қамровли
бўлган бошқа соҳалардаги махсус билимлардан фарқлайди.
Л.Г.Шапиро тўғри қайд этганидек, “махсус иқтисодий билимлар соҳасидаги
мутахассислар одатда иқтисодиётнинг муайян тор соҳаси бўйича чуқур
билимларга эга бўладилар” [35, C. 224].
8. Ижтимоий аҳамияти. Махсус иқтисодий билимлар жамият ҳаётида муҳим
ўрин тутади, чунки улар ёрдамида иқтисодий жиноятларни фош этиш, иқтисодий
хавфсизликни таъминлаш, иқтисодий барқарорликка эришиш мумкин. Бу эса
уларнинг ижтимоий аҳамиятини оширади. Ушбу масалани Б.В.Волженкин ҳам
алоҳида қайд этиб, махсус иқтисодий билимлар нафақат алоҳида жиноят
ишларини тергов қилиш, балки умуман иқтисодий жиноятчиликка қарши
курашиш, иқтисодий хавфсизликни таъминлаш учун муҳим аҳамият касб этишини
таъкидлайди [36, C. 312].
Юқорида
келтирилган фарқлар махсус иқтисодий билимларнинг ўзига хос
хусусиятларини кўрсатиб беради. Бу фарқларни англаш эса жиноят ишларини
юритиш жараёнида махсус иқтисодий билимлардан самарали фойдаланиш
имконини беради.
Юқоридаги таҳлиллар асосида махсус иқтисодий билимлар тушунчаси ва
ўзига хос хусусиятлари юзасидан қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:
1. Юридик адабиётларда махсус иқтисодий билим тушунчасига нисбатан
турли хил фикрлар билдирилганлигидан келиб чиқиб, махсус иқтисодий
билимлар тушунчасига қуйидагича таъриф бериш мумкин:
“Махсус иқтисодий билимлар –
бу иқтисодиёт соҳасидаги умумий таълим ва
амалий тажриба доирасидан ташқарига чиқадиган, махсус тайёргарлик ва касбий
фаолият натижасида олинган, чекланган доирадаги шахсларга маълум бўлган,
жиноят
-
процессуал қонунчиликда белгиланган тартибда жиноятларни аниқлаш,
уларни тергов қилиш ва судда кўриб чиқиш жараёнида фойдаланиладиган
бухгалтерия, молия, солиқ, банк ва бошқа иқтисодиёт соҳасидаги билимлар
мажмуи.
2. Ушбу берилган муаллифлик таърифдаги махсус иқтисодий билимлар
тушунчасининг мазмун
-
моҳияти янада тушунарли бўлиши учун унинг асосий
элементлари сифатида қуйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин:
а) умумий таълим ва амалий тажриба доирасидан ташқарига чиқади;
б) махсус тайёргарлик ва касбий фаолият натижасида олинади;
в) чекланган доирадаги мутахассисларга маълум бўлади;
г) содир этилган жиноятларни аниқлаш, уларни тергов қилиш ва судда
кўриб чиқиш жараёнида қўлланилади;
д) бухгалтерия, молия, солиқ, банк ва бошқа иқтисодиёт соҳаларидаги
билимларни ўз ичига олади.
3. Махсус иқтисодий билимларнинг асосий белгилари сифатида
қуйидагиларни
ажратиб кўрсатиш мумкин:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
12
1. Профессионаллик;
2. Илмийлик;
3. Тизимлилик;
4. Махсуслик;
5. Амалий йўналганлик;
6. Объективлик;
7. Доимий янгиланиш;
8. Ҳуқуқий тартибга солинганлик;
9. Комплекслилик;
10. Мақсадли йўналганлик.
4. Жиноят ишларини юритишда махсус иқтисодий билимларнинг аҳамияти
қуйидагиларда
намоён бўлади:
а) жиноятлар ва уларнинг изларини аниқлаш;
б) далилларни тўплаш ва мустаҳкамлаш;
в) тергов ҳаракатларини
ўтказиш;
г) экспертизани тайинлаш ва ўтказиш;
д) жиноятларнинг содир этилиш механизмини аниқлаш;
е) жиноятларнинг оқибатларини аниқлаш;
ф) профилактик чора
-
тадбирларни ишлаб чиқиш;
к) суд қарорларини асослаш.
5. Махсус иқтисодий билимларнинг ўзига хос хусусиятларга эга бўлиши
уларни бошқа соҳалардаги махсус билимлардан фарқлашга имкон беради. Махсус
иқтисодий билимларнинг бошқа соҳалардаги махсус билимлардан фарқлари
қуйидагиларда намаён бўлади:
1. Ўрганиш предмети ва объектининг ўзига хослиги
;
2. Қўлланиш соҳасининг кенглиги;
3. Миқдорий кўрсаткичларга асосланганлиги;
4. Норматив
-
ҳуқуқий асоснинг мавжудлиги;
5. Динамик ўзгарувчанлик;
6. Прогнозлаш имконияти;
7. Ихтисослашув даражасининг юқорилиги;
8. Ижтимоий аҳамияти.
Хулоса қилиб айтганда, махсус иқтисодий билимлар жиноят процессининг
муҳим элементи ҳисобланади. Улар иқтисодий жиноятларни аниқлаш, тергов
қилиш ва олдини олишда катта аҳамият касб этади. Махсус иқтисодий
билимларнинг ўзига хос хусусиятлари уларни бошқа соҳалардаги махсус
билимлардан фарқлаб туради ва жиноят процессида алоҳида ўрин тутишини
таъминлайди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
-
процессуал кодекси // Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси. 28.02.2024 й., 03/24/915/0160
-
сон.
2.
Бабабеков Н.Д. Терговга қадар текширув жараёнида махсус билимлардан
фойдаланиш // Юрист ахборотномаси –
Вестник юриста –
Lawyer herald. № 2 (2023)
Б. 80
-86.
3.
Мўминов Б. Судга қадар иш юритувида махсус иқтисодий билимлардан
фойдаланишни такомиллаштириш. 12.00.
09
–
Жиноят процесси. Криминалистика,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
13
тезкор
-
қидирув ҳуқуқ ва суд экспертизаси ихтисослиги бўйича юридик фанлар
бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. Тошкент –
2018.
–
Т.: –
11-
бет.
4.
Рахмонов Ж. Жиноят ишлари юритувида иқтисодий билимлардан фойдаланиш
тушунчаси ва унинг ҳақиқатни аниқлашдаги аҳамияти // Цифровизация
деятельности судов: текущие и перспективные задачи. –
2022.
–
Т. 1. –
№. 1. –
С. 201
-
205.
5.
Климович Л.П. Судебно
-
экономические экспертизы: теоретические и методические
основы, значение при расследовании преступлений: Автореф. дисс. ... докт. юрид.
наук. –
Красноярск, 2004. –
48 с.
6.
Шапиро Л.Г. Процессуальные и криминалистические аспекты использования
специальных знаний при расследовании преступлений в сфере экономической
деятельности. –
М., 2007. –
320 с.
7.
Виноградова М.М. Теоретические и методологические основы экспертного
исследования финансового состояния хозяйствующего субъекта при расследовании
преступлений в сфере экономической деятельности: автореф. дисс. … канд. юрид.
наук. –
М., 2006. –
24 с.
8.
Махов В.Н. Использование знаний сведущих лиц при расследовании преступлений:
Монография. –
М.: Издательство РУДН, 2000. –
296 с.
9.
Россинская
Е.Р.
Судебная
экспертиза
в
гражданском,
арбитражном,
административном и уголовном процессе. –
М., 2015. –
656 с.
10.
Эйсман А.А. Заключение эксперта. Структура и научное обоснование. –
М.: Юрид.
лит., 1967. –
152 с. Ожегова А. Е. Структура заключения эксперта // Отечественная
юриспруденция. 2021. №2 (46). URL: https://cyberleninka.
ru/article/n/struktura-
zaklyucheniya-
eksperta (дата обращения: 30.07.2024).
11.
Бабабеков Н. Жиноят процессида махсус билимлар тушунчаси ва унинг
белгилари //Евразийский журнал права, финансов и прикладных наук. –
2023.
–
Т. 3.
–
№. 3. –
С. 116
-123.
12.
Эксархопуло А.А. Специальные познания и их применение в исследовании
материалов уголовного дела. –
СПб.: Издательский Дом С.
-
Петерб. гос. ун
-
та, 2015. –
280 с.
13.
Мўминов Б.А. Судга қадар иш юритувида махсус иқтисодий билимлардан
фойдаланишни такомиллаштириш. Юридик фанлар бўйича фалсафа доктори
(Doctor of Philosophy) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. –
Т., 2018.
–
156 б.
14.
Криминалистика: учебник / под ред. Яблокова Н.П. –
М., 2001. –
718 с.
15.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
-
процессуал кодекси // Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси. 28.02.2024 й., 03/24/915/0160
-
сон.
16.
Белкин Р.С. Криминалистическая энциклопедия. –
М., 2000. –
334 с. Россинская
Е.Р. Комментарий к Федеральному закону «О государственной судебно
-
экспертной
деятельности в Российской Федерации».
–
М., 2002. –
383 с. Бабабеков Н. Жиноят
процессида махсус билимлар тушунчаси ва унинг белгилари //Евразийский журнал
права, финансов и прикладных наук. –
2023.
–
Т. 3. –
№. 3. –
С. 116
-123.
17.
Аверьянова
Т.В.
Субъекты
экспертной
деятельности
//
Вестник
криминалистики. 2001. № 2. –
С.29
-
37. Бабабеков Н. Жиноят процессида махсус
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
14
билимлар тушунчаси ва унинг белгилари //Евразийский журнал права, финансов и
прикладных наук. –
2023.
–
Т. 3. –
№. 3. –
С. 116
-123.
18.
Бабабеков Н. Жиноят процессида махсус билимлар тушунчаси ва унинг
белгилари //Евразийский журнал права, финансов и прикладных наук. –
2023.
–
Т. 3.
–
№. 3. –
С. 116
-123.
19.
Волженкин Б.В. Экономические преступления. –
СПб.: Юридический центр Пресс,
2009.
–
312 с.
20.
Леханова
Е.С.
Проблемы
криминалистической
адаптации
судебно
-
экономических знаний к задачам раскрытия и расследования преступлений //
Вестник Нижегородской академии МВД России. –
2008.
–
№2(9). –
С. 91
-94.
21.
Голубятников С.П., Леханова Е.С. Судебная бухгалтерия и основы аудита:
Учебник. –
М.: Юридическая литература, 2004. –
480 с.
22.
Дубоносов Е.С. Судебная бухгалтерия: учебник и практикум для вузов. –
М.:
Юрайт, 2021. –
332 с.
23.
Хўжақулов Ш.Н. Суд
-
иқтисодий экспертизаси: дарслик. –
Т.: ТДЮУ, 2018. –
284 б.
24.
Лубин А.Ф. Методология криминалистического исследования механизма
преступной деятельности: дисс. ... д
-
ра юрид. наук. –
Н. Новгород, 1997. –
337 с.
25.
Волженкин Б.В. Экономические преступления. –
СПб.: Юридический центр Пресс,
1999.
–
312 с.
26.
Попова И.А. Методика расследования преступлений
в сфере экономической
деятельности: учебное пособие. –
М.: Проспект, 2020. –
304 с.
27.
Ларьков А.Н. Теоретические основы и практика использования специальных
знаний в расследовании экономических преступлений: дисс. ... д
-
ра юрид. наук. –
М.,
2016.
–
418 с.
28.
Жбанков В.А. Концептуальные основы установления ущерба и организации
возмещения его в уголовном судопроизводстве: дисс. ... д
-
ра юрид. наук. –
Н.
Новгород, 2016. –
403 с.
29.
Хўжақулов Ш.Н. Суд
-
иқтисодий экспертизаси: дарслик. –
Т.: ТДЮУ, 2018. –
284 б.
30.
Россинская Е.Р. Судебная экспертиза в гражданском, арбитражном,
административном и уголовном процессе. –
М.: Норма, 2006. –
656 с.
31.
Климович Л.П. Научные основы современной судебной экономической
экспертизы: монография. –
М.: Проспект, 2014. –
144 с.
32.
Голубятников С.П. Судебная бухгалтерия: учебное пособие. –
М.: ИМЦ ГУК МВД
России, 2012. –
224 с.
33.
Виноградова М.М. Теоретические и методологические основы экспертного
исследования финансового состояния хозяйствующего субъекта при расследовании
преступлений
в сфере экономической деятельности: автореф. дисс. … канд. юрид.
наук. –
М., 2006. –
24 с.
34.
Прорвич В.А. Судебно
-
оценочная экспертиза. Правовые, организационные и
научно
-
методические основы: учебное пособие. –
М.: ЮНИТИ
-
ДАНА, 2007. –
399 с.
35.
Шапиро Л.Г. Специальные знания в уголовном судопроизводстве: монография. –
М.: Юрлитинформ, 2016. –
224 с.
36.
Волженкин Б.В. Экономические преступления. –
СПб.: Юридический центр Пресс,
1999.
–
312 с.
