Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of investigative operations in combating
customs-related crimes
Farkhod GAFUROV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
This scientific article examines the concept of operational
investigative measures used in solving crimes in the customs
sphere, the scientific approaches of scientists to the definition of
the concept of operational investigative measures, the concept
of operational investigative methodology and its characteristics.
The types of operational investigative measures used in solving
crimes in the customs sphere and their description,
existing problems and scientifically based proposals and
recommendations for their solution are covered.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
crimes in the field of
customs affairs,
operational investigative
measures,
types of operational
investigative measures,
criminal proceedings,
violation of customs
legislation,
Criminal Code,
Criminal Procedure Code,
operational investigative
methodology.
Bojxona sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashishda
tezkor-qidiruv tadbirlarining o
‘
rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
bojxona sohasidagi
jinoyatlar,
jinoyat protsessi,
tezkor-qidiruv tadbirlari,
tezkor-qidiruv
tadbirlarining turlari,
bojxona toʻgʻrisidagi
qonunchilikni buzish,
Jinoyat kodeksi, Jinoyat-
protsessual kodeksi,
tezkor-qidiruv metodikasi.
Mazkur ilmiy maqolada bojxona sohasidagi jinoyatlarni fosh
etishda qoʻllaniladigan tezkor
-qidiruv tadbirlari tushunchasi,
tezkor-
qidiruv tadbirlari tushunchasiga taʼrif berish boʻyicha
olimlarning ilmiy yondashuvlari, tezkor-qidiruv metodikasi
tushunchasi va uning oʻziga xos xususiyatlari, bojxona
sohasidagi jinoyatlarni fosh etishda qoʻllaniladigan tezkor
-
qidiruv tadbirlari turlari va ularning tavsifi, mavjud muammolar
va ularni hal etish boʻyicha ilmiy asoslangan taklif va tav
siyalar
yoritib berilgan.
1
PhD, Independent Researcher, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan. Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: fedya90.ivanov@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
256
Роль оперативно
-
розыскных мероприятий в борьбе с
таможенными преступлениями
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
преступления в сфере
таможенного дела,
оперативно
-
розыскные
мероприятия,
виды оперативно
-
розыскных мероприятий,
уголовный процесс,
нарушение таможенного
законодательства,
Уголовный кодекс,
Уголовно
-
процессуальный
кодекс, оперативно
-
розыскная методика.
В данной научной статье рассмотрено понятие
оперативно
-
розыскных мероприятий, используемых при
раскрытии преступлений в таможенной сфере, научные
подходы ученых к определению понятия оперативно
-
розыскных мероприятий, понятия оперативно
-
розыскной
методики и ее характеристики. Освещены виды оперативно
-
розыскных мероприятий, применяемых при раскрытии
преступлений в таможенной сфере и их описание,
существующие
проблемы
и
научно
-
обоснованные
предложения и рекомендации по их решению.
KIRISH
Bugungi kunda bojxona sohasidagi jinoyatlarni sodir etish mexanizmi, usullari va
shakllari yangicha koʻrinish tus olayotganligi sababli, bojxona sohasidagi jinoyatlarni fosh
etishda oʻtkazilayotgan tezkor
-qidiruv tadbirlarini doimiy tadqiq qilish, ularni bojxona
sohasid
agi jinoyatlarni fosh etish boʻyicha bojxona organlari oldiga qoʻyilayotgan vazifalar va
talablarga qanchalik darajada javob berishini oʻrganish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Xususan, hozirgi kunda bojxona sohasidagi jinoyatlar eng soʻnggi fan
-texnika yutuqlaridan
foydalangan holda sodir etilmoqda. Jumladan, uchuvchisiz uchish apparatlari orqali turli
tovarlarni bojxona chegarasi orqali noqonuniy ravishda olib oʻtish kabi.
ASOSIY QISM
Hozirgi kunda bojxona sohasidagi jinoyatlarni fosh etishda qoʻllaniladi
gan eng
asosiy tezkor-qidiruv usullaridan biri bu tezkor-qidiruv tadbirlari hisoblanadi. Shu bois,
bir qator oʻzbekistonlik va xorijlik olimlar bojxona sohasidagi jinoyatlarni fosh etishda
oʻtkaziladigan tezkor
-qidiruv tadbirlarini tadqiq qilib, tezkor-qidiruv tadbirlari
tushunchasini yoritib berishgan hamda tezkor-
qidiruv tadbirlarini maʼlum bir shartlar
asosida guruhlarga boʻlinishini ilmiy
-amaliy jihatdan asoslab berishgan. Jumladan,
oʻzbekistonlik olimlardan A.
Xamdamov, T. Saitbayev, S. Gordeev, R. Rashitxodjayevlar
tomonidan tezkor-
qidiruv tadbirlari tushunchasiga quyidagicha taʼrif berilgan:
Tezkor-
qidiruv tadbirlari
–
“Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunda mustahkamlangan
razvedik-
izlov xususiyatiga ega boʻlgan, vakolatli subyektlar tomonid
an normativ-
huquqiy hujjat talablariga muvofiq oʻtkaziladigan hamda asosan oshkora vosita va
usullarni nooshkora vosita va usullar bilan uygʻunlashtirgan holda qoʻllashga asoslangan
hamda TQF masalalarini hal qilish uchun zarur taktik maʼlumotlarni bevosit
a aniqlashga
qaratilgan chora va harakatlar tizimi” deb taʼriflangan [1, B. 68]. Tezkor
-qidiruv tadbirlari
tushunchasini tadqiq etish borasida rossiyalik olim A.Yu.
Shumilov ham oʻz hissasini
qoʻshgan boʻlib, u tezkor
-qidiruv tadbirlari tushunchasiga quyid
agicha taʼrif bergan:
“
Tezkor-qidiruv tadbirlari
–
tezkor-qidiruv faoliyatida qaror qabul qilish uchun zarur
boʻlgan axborotni qoʻlga kiritish usullari” [2, B. 125]. Bugungi kunda Oʻzbekistonda soha
mutaxassislari orasida tezkor-qidiruv tadbirlarining mazmun-mohiyati, tushunchasi,
asosiy belgilari va tuzilishini aniqlashtirish xususida yagona yondashuv
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
257
shakllantirilmagan. Jumladan, oʻzbekistonlik olimlar A.K.
Zakurlayev va Yu.S.
Poʻlatovlar
tezkor-
qidiruv tadbirlari tushunchasiga quyidagicha taʼrif berishgan: “
Tezkor-qidiruv
tadbirlari
–
bu tezkor-
qidiruv faoliyatini amalga oshirishda oʻtkaziladigan, toʻliq roʻyxati
“Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunda belgilangan aniq harakatlar, tezkor
-
qidiruv faoliyatining tarkibiy elementlarini oʻzida ifodala
ydi, bu elementlar jamuljam
holda tezkor-
qidiruv faoliyatini tashkil etadideb taʼrif keltirilgan [3, B. 76]. Shuningdek,
oʻzbekistonlik olim V.Karimov tomonidan tezkor
-qidiruv tadbirlari tushunchasiga
quyidagicha taʼrif berilgan: “
Tezkor-qidiruv tadbirlari
–
bu tezkor-qidiruv faoliyatining
tarkibiy qismi boʻlib, faoliyatning subyektlari tomonidan qonunda belgilangan asoslar va
shartlarga binoan, oshkora va nooshkora usullar va vositalar uygʻunligida faoliyatning
vazifalarini hal etishga yoʻnaltirilgan oʻzaro mushtarak harakatlar majmuidir.” deb taʼrif
berilgan [4, B. 244].
Yuqoridagi tahlillardan hamda tezkor-qidiruv faoliyati qonunchiligi talablaridan
kelib chiqib, aytganda, bugungi kunda ayrim olimlar, tezkor-qidiruv tadbirlariga nisbatan
tizimli yondashuv nazariyasi jihatidan qarab, tezkor-qidiruv tadbirlarini tarkibiy
qismlarga boʻlish holatlari kuzatilmoqda.
Jumladan, oʻzbekistonlik olim V.
Karimov tizimli yondashuv nuqtai-nazaridan
tezkor-
qidiruv tadbirlarini quyidagi oʻzaro mushtarak elementlarga ajratib koʻrsatgan:
1. Obyekt; 2. Maqsad; 3. Mazmun; 4. Oʻtkazish subyektlari; 5. Tezkor
-qidiruv tadbirlari
samaradorligini oshiruvchi tashkiliy usullar; 6. Axborot-
texnik taʼminot; 7. Natijalarni
rasmiylashtirish [5, B. 242-243].
Shuningdek, rossiyalik soha olimlari A.I. Glushkov, S.I.
Davыdov, I.A.
Klimov,
G.A. Kornilov, G.K.
Sinilovlar oʻzlarining ilmiy
-tadqiqot ishlarida alohida jinoyat turlarini
fosh etishning xususiy metodikasini ishlab chiqish uchun ahamiyatli boʻlgan qoidalarni
keltirib
oʻtganlar. Mazkur rossiyalik olimlarning fikriga koʻra,
tezkor-qidiruv
metodikasining eng muhim belgisi
–
bu kuchlar, vositalar va usullarni, tezkor-qidiruv
vaziyat, muayyan turdagi jinoyatlarning sodir etilish uslublari, gumon qilinuvchining
shaxsiy xusu
siyatlari tavsifi bilan oʻzaro bogʻliqligidan kelib chiqib tizimli qoʻllash
hisoblanadi. Oʻzbekistonlik olim V.Karimovning fikriga koʻra,
“Tezkor
-qidiruv
metodikasi
–
bu alohida turdagi jinoyatlarni oʻz vaqtida aniqlash, hujjatlashtirish, oldini
olish va fosh etish uchun tezkor-qidiruv kuchlari, vositalari va usullarini samarali
qoʻllashni tashkil qilish va oʻtkazish taktikasi boʻyicha ilmiy asoslangan qoidalar va
tavsiyalar tizimidir.” deb tavsiflangan [6, B. 313
-317].
Shu bilan birga, oʻzbekistonlik olim
V. Karimov jinoyatchilikka qarshi kurashishda
tezkor-
qidiruv tadbirlari oʻtkazilishi mumkin boʻlgan
2 turdagi, yaʼni umumiy va
maxsus tezkor-qidiruv metodikalarini
koʻrsatib oʻtgan. Xususan, oʻzbekistonlik olim
V.
Karimovning bergan tavsifga koʻra,
umumiy metodika
umumnazariy prinsiplarni oʻz
ichiga oladi va universal darajani tashkil qiladi [7, B. 315-316]. Xususan, V. Karimov
tavsiya etgan yuqoridagi 2 turdagi metodik jihatlarni bojxona sohasidagi jinoyatlarni fosh
etishda oʻtkaziladigan tezkor
-qidiruv ta
dbirlarini xususiylashtirishda, yaʼni har bir
jinoyat turi boʻyicha tezkor
-
qidiruv tadbirlarini oʻtkazish metodikasini ishlab chiqishda
inobatga olish mumkin [8, B. 5].
Yuqoridagilarni inobatga olib aytganda, bugungi kunda Oʻzbekiston
Respublikasining “Tez
kor-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni 14
-
moddasiga koʻra,
bojxona sohasidagi jinoyatlarni fosh etishda quyidagi 16 turdagi tezkor-qidiruv tadbirlari
oʻtkazilmoqda: soʻrov, maʼlumotlar toʻplash, qiyosiy tekshiruv uchun namunalar yigʻish,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
258
tekshirish uchun xarid qilish, nazorat ostida olish, predmetlarni va hujjatlarni tekshirish,
tezkor kuzatuv, shaxsning aynanligini aniqlash, turar joylarni va boshqa joylarni,
binolarni, inshootlarni, joyning uchastkalarini, texnik va transport vositalarini tekshirish,
pochta, kuryerlik joʻnatmalari va telegraf xabarlarini nazorat qilish,
telefonlar va boshqa
telekommunikatsiya qurilmalari orqali olib boriladigan soʻzlashuvlarni eshitib turish,
ular orqali uzatiladigan axborotni olish, abonentlar yoki abonent qurilmalar
i oʻrtasidagi
bogʻlanishlar toʻgʻrisida axborot olish,
tezkor kiritish, nazorat ostida yetkazib berish,
niqoblangan operatsiya, tezkor eksperiment.
XULOSA
Ammo oʻtkazilgan tadqiqot ishlari natijasiga koʻra,
bugungi kunda amaldagi
qonunlar bilan tartibga solinmagan, yangi paydo boʻlayotgan ijtimoiy munosabatlar
sharoitida yangi salbiy tendensiyalarni,
masalan amaldagi qonunchilikda maʼmuriy va
jinoiy javobgar
lik belgilanmagan, yangi paydo boʻlgan shaxs, jamiyat, davlat uchun
ijtimoiy xavfli qilmishlar, shu jumladan bojxona sohasidagi va boshqa jinoyatilarni sodir
etishning kibermakonga koʻchishi bilan bogʻliq salbiy tendensiyalar
aniqlash va ularni
erta barvaq
t oldini olish boʻyicha ilmiy
-amaliy tadqiqotga asoslangan
“tezkor tadqiqot”
nomli yangi tezkor-qidiruv tadbirini amaliyotga joriy etish va
Oʻzbekiston
Respublikasining “Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga oʻzgartirish kiritib,
huquqiy mustahkamlab qoʻyish maqsadga muvofiq
[9, 107-b.].
Bunda “
tezkor tadqiqot”
nomli yangi tezkor-
qidiruv tadbiriga quyidagicha taʼrif
berish:
“
tezkor tadqiqot
–
tezkor-qidiruv faoliyatining vazifalarini hal etish uchun
maʼlumotlar tahlili asosida shaxs, jamiyat va davlat xavfsizligiga zarar yetkazuvchi xavf va
tahdidlar, yangi salbiy tendensiyalarning vujudga kelishiga, maʼmuriy va jinoiy
huquqbuzarliklarning sodir etilishiga shart-sharoit yaratuvchi sabab va omillarni
aniqlash hamda ularni bartaraf etish boʻyicha takliflarni ishlab chiqishga qaratilgan
nofaol, ikkilamchi tezkor-qidiruv tadbiridir
.”
Mazkur taklifni quyidagilar bilan asoslash mumkin:
birinchidan,
jinoyatchilikka qarshi kurashish amaliyotida tezkor xodimlar
tomonidan Jinoyat kodeksi bilan taqiqlanmagan, yaʼni Jinoyat kodeksiga kiritilmagan,
yangidan paydo boʻlgan ijtimoiy xavfli harakat yoki harakatsizlik va hodisalar toʻgʻrisida
maʼlumot
olinganda, bunday harakatlarni sodir etgan shaxslarga nisbatan tezkor-qidiruv
faoliyatini amalga oshirish, ularning faoliyatini fosh etish va javobgarlikka tortish
imkonsiz boʻlib turadi, chunki, bunday ijtimoiy xavfli qilmishlar (harakat yoki hodisalar)
yangi paydo boʻlgan boʻlib, hali ular Jinoyat
-protsessual kodeksi bilan tergovga qadar
tekshiruv va tergov organlariga taqsimlab berilgan Jinoyat kodeksi moddalari sifatida
mavjud boʻlmaydi. Shu bois, tezkor
-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar
tomonidan bu kabi ijtimoiy xavfli qilmishlarga nisbatan tezkor-qidiruv faoliyati amalga
oshirishga huquqiy asos yoʻq;
ikkinchidan,
hozirgi kunda Oʻzbekiston Respublikasining “Tezkor
-qidiruv
faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunining 14
-moddasiga asosan, tezkor xodimlarning harakatlari
16 turdagi tezkor-
qidiruv tadbirlarini oʻtkazish orqali cheklangan boʻlib, Jinoyat
kodeksiga kiritilmagan,
yangidan paydo boʻlgan ijtimoiy xavfli harakat yoki harakatsizlik
va hodisalar toʻgʻrisida maʼlumot olinganda ularni jinoyat yoki jinoyat emasligi, huquqiy
tartibga solingan yoki solinmaganligi, xorijiy davlatlar amaliyotidagi holati, shaxs, jamiyat
va dav
lat uchun ijtimoiy xavfli xususiyatlari bor yoki yoʻqligini tezkor
-
qidiruv yoʻllari
bilan oʻrganishga, tadqiqot oʻtkazishga va tahlil qilishga imkon beruvchi tezkor
-qidiruv
tadbiri mavjud emas;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
259
uchinchidan,
“tezkor tadqiqot” nomli ikkilamchi, nofaol tezkor
-qidiruv tadbirini
qonunchilikka kiritish tezkor xodimlarga yangidan paydo boʻlgan ijtimoiy xavfli harakat yoki
harakatsizlik va hodisalarni tadqiqot qilish va tahlil qilish imkoniyatini yaratadi [10, B. 8].
Xulosa qilib aytganda, yuqorida ilmiy-amaliy jihatdan asoslab berilgan takliflarni
Oʻzbekiston Respublikasining “Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga kiritish
Oʻzbekiston Respublikasida nafaqat bojxona sohasidagi jinoyatlarni, balki boshqa turdagi
jinoyatlarni fosh etish boʻyicha tezkor
-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organlar
faoliyatini huquqiy va tashkiliy-amaliy jihatdan takomillashtirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Xamdamov A., Saitbayev T., Gordeev S., Rashidxodjayev T., Oʻzbekiston
Respublikasining “Tezkor
-
qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi qonuniga sharh –
T.: Oʻzbekistan
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015.
–
B. 68.
2.
Shumilov A.Yu. Yuridicheskiye osnovi ORD.
–
M., 1999.
–
S. 125.
3.
Zakurlayev A.K., Pulatov Yu.S. Tezkor-
kidiruv faoliyati: Oʻquv qoʻllanma. –
T.:
TDYUU, 2014.
–
B. 76.
4.
Karimov V. “Tezkor
-
qidiruv faoliyati” darslik. –
T.: BPA, 2021.
–
B. 244.
5.
Karimov V. “Tezkor
-
qidiruv faoliyati” darslik. 2021
-yil.
–
B. 242-243.
6.
Karimov V. “Tezkor
-
qidiruv faoliyati” d
arslik. 2021-yil
–
B. 313-317.
7.
Karimov V. “Tezkor
-
qidiruv faoliyati” darslik. 2021
-yil
–
B. 315-316.
8.
Kvachevskiy A.A. Ob ugolovnom presledovanii, doznanii i predvaritelnom
issledovanii prestupleniy po sudebnыm ustavam.
–
SPb., 1864.
–
S. 5.
9.
Sluchevskiy V.K. Uchebnik russkogo ugolovnogo protsessa. -SPb., 1913. -S. 107.
10.
Veyngardt A Ugolovnaya taktika Petrograd. 1910; Geyndl R Ugolovnaya
texnika. Iz materialov ugolovnogo roziska
–
M , 1925, Shtiber V., Shneykert G.
Prakticheskoye rukovodstvo dlya rabotnikov ugolovnogo roz
ы
ska.
–
M., 1925. B-8.
11.
Yakimov I.N. “Prakticheskoye rukovodstvo k rassledovaniyu prestupleniy”
(1924 g.), “Sovremennoye rozisknoye iskusstvo” (1926 g.), “Kriminalistika. Ugolovnaya
taktika” (1929 g.). B
-5-8.
