Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Features of investigation of criminal violations of traffic
safety rules
Azim BARATOV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 15 July 2024
Available online
25 August 2024
This
article
examines
investigative
actions
and
circumstances to be established in connection with crimes that
arose as a result of violations of traffic safety rules or the
operation of vehicles. Particular attention is paid to the rules for
searching, obtaining, and formalizing evidence related to these
crimes.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
automobile transport,
traffic safety,
collision,
driver,
passenger,
operation,
safe distance.
Йўл харакати хавфсизлиги коидаларини жиноий
тарзда бузганлик холларини тергов килишнинг ўзига
хос хусусиятлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
автомототранспорт,
йўл харакати хавфсизлиги,
тўқнашув,
ҳайдовчи
,
йўловчи,
эксплуатация,
хавфсиз масофа.
Ушбу
мақолада
транспорт
воситалари
ҳаракати
ёки
улардан
фойдаланиш
хавфсизлиги
қоидаларини
бузишдан
келиб
чиқадиган
жиноятлар
юзасидан
олиб
бориладиган
айрим
тергов
ҳаркатлари
ва
аниқланиши
лозим
бўлган
ҳолатлар
,
ушбу
жиноят
юзасидан
далилларни
топиш
,
олиш
ва
расмийлаштириш
қоидалар
баён
қилинган
.
1
Head of Department of Criminalistics and Forensic Science, Tashkent State University of Law.
E-mail: baratovazim.75@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
190
Особенность расследования уголовных нарушений
правил безопасности движения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
автомобильный
транспорт,
безопасность движения,
столкновение,
водитель,
пассажир,
эксплуатация,
безопасная дистанция.
В данной статье рассматриваются следственные
действия и обстоятельства, подлежащие установлению в
связи с преступлениями, возникшими вследствие
нарушения правил безопасности дорожного движения или
эксплуатации транспортных средств. Особое внимание
уделено правилам поиска, получения и оформления
доказательств, связанных с этими преступлениями.
Автомототранспорт иштирокида у ёки бу йўл харакати хавфсизлик
қоидаларининг
бузилиши натижасида рўй берган ва зарарли оқибатлар келтириб
чиқарган ҳодиса ЙХҲ дея номланади. Аммо барчаси эмас фақатгина уларнинг
натижасида жиддий зарарли оқибатлар,
ўртача оғир ёки оғир шикаст етказилиши,
жабрланувчиларнинг ўлимини келтириб чиқарганлари йўл харакати жиноятлари,
яъни
Ўзбекистон Республикаси
Жиноят кодексига мувофиқ жиноий
жавобгарликка тортувчи харакат дейилади. Йўл харакати ходисаларининг бошқа
холатлари маъмурий ҳуқуқий жавобгарликка асос бўлади.
Йўл харакати хавфсизлиги (ЙХХ) коидаларини жиноий тарзда бузганлик
эхтиётсизлик окибатида содир этилган жиноятларнинг энг кўп таркалган
турларидан хисобланади. Бундай коидабузарликларнинг ижтимоий хавфлилик
даражасининг юкорилиги нафакат уларнинг кенг таркалганлиги, балки келиб
чикадиган окибатларнинг оғирлиги, яъни жарохатларнинг кўплигига, қурбонлар
бўлишига, мулкий зиён жиддийлигига богликдир
[1]
Йўл харакати ходисаларининг турлари қуйидагилар:
–
транспорт воситаси йўловчи, велосипедист, от уловли транспортни ва
ҳайвонларни
уриб кетиш;
–
транспорт воситаларининг тўқнашуви
;
–
транспорт воситасини ағдармоқ
;
–
транспорт воситасини бирор тўсиқни босиб кетиши
;
–
йўловчиларни тушиб кетиши ва бошқа ЙХҲлари.
Йўл харакати ходисаларини хосил бўлиш сабабларига кўра қуйдагиларга
ажратиш мумкин:
–
инсонлар (ҳайдовчи, йўловчи, йўл ва транспорт воситаларининг техник
ҳолати
учун жавобгар шахслар) нинг айби билан юзага келган ҳодисалар;
–
табиатнинг енгиб бўлмас кучи билан юзага келган (сув тошқини, кўчки,
зилзила ва шунга ўхшаш ) ва шунингдек тасодифий вазиятлар оқими билан хосил
бўлган ходисалар.
Йўл харакати ходисалари кўпинча ҳайдовчи, йўловчи, велосипедистларнинг
йўл харакати коидаларига амал қилмаганлиги ва шунингдек транспорт хўжалиги
ходимлари техник эксплуатация қоидаларини қўпол равишда бузиш ва йўл
харакати бошқаруви яхши ташкиллаштирилмаганлиги ва йўлларнинг холати
яхши назорат
қилинмаганлиги
сабабли юзага келади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
191
Ҳайдовчилар
томонидан йўл харакати қоидаларининг бузилиши асосан
манёврлар (бурилиш, қувиб ўтиш, тўсиқ ёки йўлдаги нотекисликни
айланиб
ўтишга уриниш, тўқнашувдан четлатиш зарурияти) хавфсиз тезлик даражасини
оширишда, йўлнинг нотекис қисмига ўтиб қолиш, йўлдаги вазиятнинг
кескинлашуви, чоррахаларда ўтиш навбатига риоя этмаслик, огоҳлантирувчи
ишорани нотўғри бериш ёки умуман бермаслик, харакатнинг турли тезлигида ва
йўл қопламининг турли ҳолатларида минимал тўхташ масофасини нотўғри
ҳисоблаш, светофор сигналлари, йўл кўрсаткичлари
ва белгилари талабини бузиш,
хавфсиз масофани сақламаслик, ўз харакат қаторидан тўсатдан чиқиш ва фаралар
нуридан кўзнинг қамашиши, йўлнинг харакат қисмида ёритмасдан тўхташ,
йўловчиларни ташиш қоидаларини бузиш, ҳайдовчининг маст холати, унинг
рухсат этилган вақтдан ортиқ ишлаши (чунки бу вақтда ҳайдовчи чарчайди) ва
бошқалар жараёнида рўй беради.
Пиёдалар томонидан йўл харакати қоидаларининг бузилиши одатда
қуйдагилардан
иборат:
–
пиёда тўсиқ ортидан тўсатдан чиқиши (масалан
,
бекатда турган автобус
ёки автомобиль ортидан
);
–
йўл
-
йўлакай ёки қарама
-
қарши йўналишда харакат қилаётган транспорт
воситасининг ортидан тўсатдан чиқиши;
–
ҳайдовчи пиёда билан ўзаро контакт бор дея хато ўйлаши ва бунда
пиёданинг кутилмаган харакати (масалан, автомашинанинг ўтиб кетишини
кутаётган пиёда тўсатдан йўлни кесиб югириб кетади);
–
йўлнинг харакат қисмига ман этилган жойдан ўтиши;
–
йўлнинг ёритилмаган қисмидан тўсатдан чиқиши ва бошқалар.
Транспорт воситаларининг техник холати ёки уларнинг эксплуатация учун
жавобгар шахслар томонидан, техник носоз (масалан, тўхтатиш мосламаси,
юрадиган қисми ва ёритиш асбобларининг носозлиги) транспорт воситалари
олдиндан
эксплуатацияга чақирилса ва жиноий қонунда кўрсатилган оқибатларга
олиб келса, улар жиноий
-
ҳуқуқий жавобгарликка тортилади.
Йўл ҳаракати хавфсизлиги қоидаларини жиноий тарзда бузганлик
ҳолларини тергов қилишнинг мураккаблиги асосан йўлдаги ҳолат бамисоли яшин
тезликда ўзгарадиган бир шароитда ҳодиса сабабларини аниқлаш заруратидан
келиб чиқади.
Берилган категориядаги ишларни тергов қилишда, йўл харакати ходисалари
бир нечта сабабларнинг (масалан, иккита транспорт воситасининг тўқнашувида
ҳайдовчилардан
бири тезликни оширган ва қувиб ўтиш қоидасини бузган,
иккинчи ҳайдовчи эса бир қатордан, бошқа қаторга ўтиш
ва манёвр қоидасини
бузган ) ўзаро таъсири оқибатида келиб чиқишини ҳисобга олиш зарур.Шунинг
учун, йўл харакати ходисасига олиб келган барча сабабларни тадқиқ қилиш шарт.
Йўл харакати ходисасида учта гуруҳга ажратишимиз мумкин:
1.
бошлангич;
2.
авжига чиққан
3.
якуний.
Уларнинг хар бири ўзидан олдин келаётган гуруҳнинг мантиқий давоми ва
ўз навбатида ўзидан кейин келаётган
гуруҳнинг ривожланишини белгилаб беради.
Йўл харакати ходисасининг бошланғич гурухига хавфли вазиятнинг рўй
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
192
беришидан олдин транспорт воситаси ва йўловчиларнинг юзага келган харакат
шароити. Бунда харакат иштирокчилари йўл харакат ходисасини олдини олиш ва
ундан келиб чиқадиган оғир оқибатларни енгиллаштириш учун уларнинг
ихтиёрида бўлган барча чораларни қўлламаслик ёки уларнинг самарасиз кечиши,
транспорт воситаси ва йўловчининг бир
-
бирига яқинлашиши жараёнида,
иштирокчилар йўл харакати ҳодисасини олдини олишнинг техник имкониятига
эга бўлмайдилар ва бу хавфли вазият авария холатига ўтади.
Йўл харакати ҳодисасининг авжига чиққан гурухи энг оғир оқибатларни
(автомобильни шикастланиши, йўловчи ёки ҳайдовчиларнинг жарохатланиши) ўз
ичига олган воқеалар билан характерланади.
Йўл харакати ҳодисасининг авжига чиққан кейинги, якуний гурухи одатда
транспорт воситаси харакатининг тугаши билан тўғри келади. Баъзида
якуний
харакат тугагандан сўнг хам давом этади.
Йўл харакати ҳодисаси механизмини билиш, объектив ҳақиқатни аниқлашга
ёрдам берувчи, криминалистик мухим белгиларни топишга имкон беради.
Йўл харакати ҳодисасини тергов қилишда терговчи биринчи навбатда воқеа
рўй берган реал шароит билан, яъни воқеа жойи билан тўқнашади. Айнан шу
вазиятда, рўй берган ҳодисанинг характери, унинг ривожланиш механизми, улар
орқали эса воқеанинг ривожланишида жиноий ва унга зид харакатлар (сирпаниш,
тормоз билан тўхтатиш излари, транспорт воситалари ва харакатсиз тўсиқлардаги
шикастланишлар ва ҳакозо.) кетма
-
кетлиги ва характери ҳақида хулоса чиқаришга
ёрдам берадиган изларни топиш зарур.
Йўл харакати ҳодисасининг содир бўлиш шароити нафақат воқеа жойидаги
вазиятни балки берилган ҳодисанинг авариядан олдин, авария вақтида ва
авариядан кейинги ривожланиш босқичларида ҳайдовчи, транспорт воситаси ва
йўл мухитига оид қўшимча омиллар йиғиндисини ҳам ўз ичига олади.
Вақт, жой, йўл ва об
-
ҳаво шароити, ҳайдовчининг ҳолати, транспорт
воситасининг ҳолати ва бошқалар шундай омиллар қаторига киради.
Йўл харакати ҳодисаси иштирокчилари ва биринчи навбатда рўй ҳодисанинг
айбдорлари шахсий хусусиятларини тадқиқ қилиш шуни кўрсатадики, терговчи
ижтимоий
-
психологик, ҳиссий
-
иродавий хусусиятлари билан бир қаторда
шахснинг профессионал
-
функционал ва тиббий
-
биологик хусусиятлари ҳақида
ҳам
маълумот йиғиш зарур.
Бундай хусусиятларни комплекс аниқланиши ва уларни тўғри англаш,
криминалистик тавсифнинг бошқа элементлари ҳақида мавжуд маълумотларга
тўғри баҳо беришга кўп жихатдан таъсир қилиши мумкин.
Жиноятнинг воситалари дея номланувчи жонсиз объектлар ҳам,
криминалистик тавсифнинг бошқа элементларига таъсир қилувчи индивидуал из
қолдирувчи
объектлар ҳисобланади. Улар шахс каби ўзига хос хусусиятга эга ва
терговнинг муваффақиятли кечишини таъминлаб берувчи маълумот манбаи
сифатида намоён бўлади. Шу билан бир вақтда уларнинг моддий акси исботловчи
аҳамиятга эга бўлиши мумкин.
Йўл харакати ҳодисасининг криминалистик тавсифи тизимида транспорт
каби жиноят воситасининг бўлиши шарт, унинг йўқлиги жиноят ҳақида гапириш
заруриятининг йўқлиги демакдир.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
193
Одатда йўл харакати ҳодисасига воқеаларнинг тез кечиши, гувохлар баъзида
эса воқеа иштирокчилар учун ҳам кутимаганда рўй бериши характерлидир,
шунинг учун уни қисқа вақт ичида англаш қийин ва олинган маълумот ҳажми
чекланган. Йўл харакати ҳодисаси механизмининг шароити ва мухитини
англашнинг тўлиқлилиги ва характерига, ноқулай объектив ва субьектив омиллар
тасир қилади. Бу вазият воқеанинг барча гувоҳлари аниқланиши ва хабардор
шахсларни жуда синчковлик билан сўроқ қилинишини талаб этади.
Йўл харакати ҳодисасини тергов қилиш амалиёти типик вазиятларни
шакилланишига ёрдам бериб, улар асосида типик тергов версиялари юритилади
[2].
Йўл харакати ҳодисасини содир этувчи шахслар одатда, жиноий бепарволик
ёки ҳаддан ташқари ўзига ишониш шаклидаги эҳтиётсизлик билан харакат
қилишади. Аммо олдин содир этилган жиноят изларини яшириш мақсадида йўл
харакати ҳодисасини қасддан содир этилиши ҳолатлари ҳам мавжуд.
Йўл харакати хавфсизлиги қоидаларининг жиноий бузилиши ҳақидаги
жиноий ишларни тергов қилишда қуйдагиларни аниқлаш зарур:
1.
Айбланувчининг,
жамиятга
хавфли
оқибатларга
лоиб
келувчи
харакатлари қандай қоидаларни бузишда намоён бўлган. Бундай қоидаларга
харакат хавфсизлиги ва транспортни эксплуатация қилиш қоидалари, шунингдек
“Йўл
харакати қоидалари”, “Автомототранспорт ва шахар электротранспортини
эксплутация қилишнинг техник қоидалари”, “Транвай, троллейбус ва автобусдан
фойдаланиш қоидалари”, “Автомобиль йўллари ва йўл қурилмаларидан
фойдаланиш қоидалари ” ва бошқалар киради ва улар қонунда белгиланган.
2.
Йўл харакати ҳодисаси қаерда, қачон ва қандай вазиятда рўй берган.
3.
Йўл харакати ҳодисаси қандай оқибатларга олиб келди.
4.
Харакат хавфсизлиги ва транспортни эксплуатация қилиш қоидаларини
бузиш билан юзага келган оқибатлар орасида сабабли боғлиқлик мавжудми.
5.
Жиноят содир этган шахс айбини намоён қилиш шакли ( ўзига ҳаддан
ташқари ишониш ёки бепарволик) қандай. Қандай харакат (ёки харакатсизлик)
жамиятга хавфли оқибатларга олиб келди.
6.
Харакат хавфсизлиги ва транспортни эксплуатация қилиш қоидаларини
ким жиноий равишда бузган.
7.
Қандай
вазиятлар жиноят содир этилишига туртки бўлган. Бундай
вазиятлар нафақат аниқлаш, балки тергов жараёнида ва ундан кейин ҳам йўқ
қилиш
чораларини қўллаш зарур.
Терговнинг бошланишида иккита типик вазият юзага келади:
а)
ҳайдовчи маълум
(
у ва транспорт воситаси воқеа жойида турипти;
ҳайдовчи
автомашини билан
ёки автомашинасиз воқеа жойидан қочган аммо
унинг шахси аниқ);
б)
ҳайдовчи номаълум (у воқеа жойидан
автомашина билан қочган ёки олиб
қочилган
автомашинани қолдириб кетган).
Биринчи
вазият
кенг
тарқалган
ҳисобланади.
Бу
холатларда
жабрланувчиларнинг енгил ёки оғирроқ тан жарохатлари олиши ёки жиддий
моддий зарар етказилиши кузатилади. Терговчининг
дастлабки харакат дастури
воқеа жойини шунингдек транспорт воситасини тезда кўздан кечириш, барча
хабардор шахсларни суриштириш ва кейинчалик сўроқ қилиш, ҳайдовчи ва
жабрланувчини спиртли ичимлик
ёки гиёхванд моддаларни истеъмол
қилганлигини
аниқлаш мақсадида суд
-
тиббий экспертизаси ёки бошқа
экспертизани тайинлашдан иборат.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
194
Одатда, жабрланувчининг ўлими ёки ўта оғир тан жарохати олиши иккинчи
вазиятга, яъни ҳайдовчи автомашинада воқеа жойидан яширинган холатга
характерлидир. Юқоридаги
холат кўпинча транспорт воситасини олиб қочишдан
ёки маст холатда транспорт воситасини бошқаришдан келиб чиқади. Бу вазиятда
терговчи йўл харакати ҳодисаси
содир этилган жойни кўздан кечириши, хабардор
шахсларни аниқлаш ва гувоҳ сифатида сўроқ қилиши, жабрланувчини сўроқ
қилиши, жабрланувчига нисбатан суд
-
тиббий экспертизасини тайинлаш ва ДАН
органларига, жиноий қидирув хизматига яширинган ҳайдовчини аниқлаш
ва
топиш бўйича тезкор
-
қидирув
чора
-
тадбирларини амалга ошириш бўйича
топшириқ бериши керак.
Яширинган ҳайдовчи ва транспорт воситасини қидириш ниҳоятда муҳим
аҳамият касб этади. Аввалам бор яширинган транспорт воситасининг харакат йўлини
беркитиш учун ЙПХ ва қўшни ҳудуд ички ишлар органларини бўлиб ўтган ҳодисадан
ҳабардор
қилиши, тахмин қилинган йўналиш бўйича гувоҳлардан сўроқ орқали
кўрсатмалар олиниши ва “иссиқ излар” бўйича қидирув ташкил этилиши шарт.
Автомашинани топиш мақсадида, яширинган транспорт воситасининг харакат
йўналишида жойлашган автоҳўжаликларни, автомобиль тўхташ жойларни,
гаражларни ва бошқа жойларни текшириш ва кўздан кечиришни амалга ошириш
лозим. Шу билан бир қаторда ЙПХларининг транспорт воситаларини ҳисобга олиш
картотекасидаги мавжуд маълумотлар ҳам текширилиши шарт.
Кўпинча ҳайдовчи ва транспорт воситасини қидириш воқеа жойида
аниқланган моддий излар автомашинанинг тури ва маркаси, унинг ранги ва бошқа
белгилари, автомашинанинг
номер ива қисмлари, олиб ўтилаётган юкнинг
характери, жабрланувчининг танасидаги жарохатлар ёки атрофдаги предметларга
етказилган зарарлар, транспорт воситасининг йўлда қолдирган излари ва
шунингдек ҳайдовчининг ташқи кўриниши ҳақида ҳабардор шахслардан олинган
маълумотлар бўйича амалга оширилади. Қидирув учун жамоат вакилларини жалб
этиб, маҳаллий ахборот воситаларидан фойдаланиш лозим.
Одатда терговчи воқеа жойини кўздан кечириш ва бошқа дастлабки тергов
харакатларини амалга оширганда сўнг йўл харакат ҳодисасининг сабаблари
ҳақидаги
версиялар юритади ва текширади.
Одатий терговчи версиялари:
1.
Харакат қоидаларининг бузилиши, ҳайдовчи маст холатда автомашинани
бошқариши, тезликни белгиланган нормадан ошириш, нотўғри қувиб ўтиш ва
бошқалар;
2.
Йўл қоплами, кўприк таъмирланмаганлиги;
3.
Автомашиналарнинг техник носозлиги, ҳусусан тормоз, рул ва бошқа
қисмлари
;
4.
Жабрланувчининг қўпол эхтиётсизлиги;
5.
Тасодифий ҳолатлар
;
6.
Бошқа жиноятни яшириш мақсадида йўл харакати ходисасини
саҳналаштириш.
Йўл харакати ҳодисасининг сабаблари ҳақидаги версиялар билан бир
қаторда
жабрланувчининг шахси, йўл харакати ҳодисасининг вақти, унинг содир
этилиш жойи (баъзида, мурданинг аниқланиш жойи ва ҳодиса жойи бир
-
бирига
тўғри келмайди) воқеа жойидан олиб кетилган мурданинг аниқланиш жойи ва
бошқалар ҳақидаги версиялар хосил бўлади ва текширилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
195
ЙТҲ юз берган жойдаги моддий ҳолатни ўрганиш кўздан кечиришнинг
асосий вазифасидир. Олинган натижалар текширилаётган воқеани тиклаш, ҳодиса
механизми тўғрисида тасаввур ҳосил қилиш ва унинг сабабларини аниқлаш
имконини беради. Кўриб чиқилаётган тоифадаги ишлар бўйича ҳодиса юз берган
жойини кўздан кечиришнинг специфик хусусиятлари ушбу тергов ҳаракатлари
амалга оширилаётган шароитлар билан белгиланади. Ушбу шароитлар йўл
ҳаракатининг
ўта зичлиги туфайли ҳолатнинг ўзгариши ва изларнинг йўқ бўлиб
кетиши хавфининг катталиги билан ажралиб туради. Ҳаракатни тўхтатиш эса
автомагистралларида бошқа хавфли вазиятларни келтириб чиқариши мумкин. Бу
каби тез
-
тез бўлиб турадиган мажбурий ўзгаришлар терговчи учун доимо ортиқча
қийинчилик
туғдиради. Мана шундан келиб чиққан ҳолда ЙТҲлари тўғрисидаги
ҳар
бир хабарга дарҳол муносабат билдириш ва авария юз берган худудда йўл
ҳаракатини
тез ва тўғри ташкил этиш: хавфли ҳудудни айланиб ўтилишини
таъминлаш, огоҳҳлантирувчи белгилар ўрнатиш ва шу кабилар зарурлиги талаб
этилади [3].
Воқеа жойини кўздан кечириш тўрт қисимдан
иборат:
1.
Йўлни кўздан кечириш;
2.
Мурдани
кўздан кечириш;
3.
Транспорт воситасини кўздан кечириш;
4.
Воқеа
жойида топилган алоҳида из ва предметларни кўздан кечириш.
Аввалам бор транспорт харакати учун йўлни бўшатиш зарур. Бунинг учун
йўлдаги мавжуд объектларни қайд қилиш мурда
,
транспорт воситаси
ва иш учун
муҳим бошқа предметларнинг ўзаро жойлашган жойини, мурданинг холатини
қайд
қилиш ва зарурий ўлчовларни олиш керак. Воқеа жойидаги вазиятни
анъанавий усул
-
фотография орқали қайд қилишдан ташқари, стереографик
тасвирга олиш усулидан фойдаланиш мумкин.
Қуйдагиларини
қайд қилиш зарур:
–
йўлнинг расми ва ён томондан кўриниши (тўғри йўл, чорраҳа, чап ва ўнг
томонга бурилиш, горизонтал йўл, йўлнинг айрилиш жойи, пастлик, тепалик);
–
йўл қопламининг тури (грунт, бетон, асфальт)
;
–
харакат қисмидаги қопламнинг холати (қуруқ, нам, қорли, музли
);
–
йўлак, газон, йўл белгилари, пиёдаларнинг ўтиш жойи, жамоат транспорт
бекатлари мавжудлиги.
Кўздан
кечирилаётган
йўл
худудининг
чегараларини
транспорт
воситасининг йўналиши томонига ҳам қарама
-
қарши томонга ҳам максимал
кенгайтириш зарур.Шунингдек харакат қисмининг кенглиги, йўл чети ва
йўлакларнинг кенглигини, аниқланган жиноят излари, тормоз йўлининг узунлиги,
судраш изларининг расми уларнинг харакат қисмининг йўл чегарасига нисбатан
холати аниқланиши керак. Транспорт воситасининг харакат тезлигини аниқлаш
тергов учун мухим хисобланганлиги сабабли тормоз йўлининг характери ва
узунлигини урганишга алоҳида эътибор бериш керак.
Агар имкони бўлса, мурдани уни аниқлаш жойида кўздан кечириш зарур.
Аммо кўпинча йўл харакатининг жадаллиги
ва харакат учун йўлни бўшатиш
зарурияти туфайли мурдани ўликхонада кўздан кечиришга тўғри келади. Мурдани
кўздан кечиришда ҳодиса механизмини характерловчи, транспорт жарохатлари
изларини қидиришга алоҳида эътибор қаратишимиз керак.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
196
Автомобиль воқеа жойида ёки воқеадан сўнг топилган жойида кўздан
кечирилади. Автомобильнинг маркаси тури ва номери, эҳтимол йўл харакати
ҳодисаси
туфайли хосил бўлган
шикастланишлар қайд қилинади, йўл харакати
ҳодисаси
сабабли юзага келган излар ва бошқа ашёвий далилларнинг қидируви
амалга оширилади. Одатда автомобилъни кўздан кечириш олд қисмидан
бошланади. Бундан сўнг шу мақсадда автомобильнинг юриш қисмини ва
кузовнинг пастини кўздан кечириш, тормоз тизими, руль бошқаруви ва бошқа
агрегатлар қайд қилиниши шарт. Зарурий холатларда ҳодиса жойида аниқланган
алоҳида из ва предметларни кўздан кечириш амалга оширилади.
Терговчи воқеа жойини кўздан кечиришга киришар экан, ўтказиш
хавфсизлигини таъминлаш лозим (тусиқлар, белгилар қуйилиши).
Тергов гурухининг таркибига
йўл ходисаси содир бўлган жой участка
нозири, ЙПХ суриштирувчиси, мутахассис криминалист, автотехник, зарурий
холатларда тезкор қидирув ходим ( агарда ҳайдовчи ходиса жойидан қочиб кетган
бўлса), кинолог ва суд тиббий эксперти бўлиши лозим. Агарда терговчи ва унга
ёрдам берувчи шахслар ходиса жойига келганда , жабрланувчига тиббий ёрдам
лозим бўлса бирламчи тиббий ёрдам кўрсатилиб, тиббиё ходимларни чоқириш
чораларини кўради.
Терговчи воқеа жойини кўздан кечиришда, воқеа жойини ва унинг
чегарасини, изларни хосил бўлиш вақтини, из қабул қилувчи ва из қолдириувчи
объектларни ўзаро жойлашувини, моддий манбаалардан ходисада иштирок этган
шахслар ва жиноятнинг содир бўлиш механизми
тўғрисида тўлиқ маълумот
олишга ҳаракат
қилиш лозим.
Воқеа жойини кўздан кечиришнинг ўзига хос
томонлари унинг объекти ва изларнинг характерларида,
шунингдекда
терговчидан йўл ҳаракат қоидаларини билиши ва автомашина тузилиши
тўғрисида билимларга эга булишини тақоза этади.
Воқеа жойини кўздан кечириш ўз вақтида ва тўғри ташкил этилиши,
терговнинг дастабки давридаёқ воқеа тўғрисида тўлиқ маълумот олиш, унинг
чегарасини аниқлаш, мадий ва номоддий излар асосида айбдор шахс тўғрисида
маълумотлар йиғиш имкониятини таъминлайди.
Йўл харакати ҳодисасига тасир этувчи муҳим омиллардан бири бу йўлнинг
аниқ ҳолати ҳисобланади. Шунинг учун терговчи йўлнинг холатига (таъмирланиш
сифати, музлаганлиги в.б. ) эътибор бериши лозим.
Воқеа жойини кўздан кечириш жараёнида кўплаб далилларни қайд қилиш
учун суд фотографияси усуларидан кенг фойдаланилади. Яъни масштабли
фотосъёмка ўлчамларни аниқлаш имконини беради (узунлиги, бўйи ва эни).
Масштабли фотосъёмкада объект билан биргаликда масштабли чизғич қўлланилади.
Воқеа содир бўлган жойни унинг атрофидаги кўриниш билан бирга қўшиб
суратга олиш мақсадида ориентирли суратга олиш қўланилади.
Обзорли суратга олиш
воқеа содир бўлган жойнинг дастлабки ҳолатини, у
қандай кўринишда бўлса, шу кўринишда суратга олишда фойдаланилади.
Кўп
ҳолларда
воқеа содир бўлган жойдаги мурда, автомашина
ва унинг атрофидаги
излар, қон доғларни марказли суратга олинади.
Майда деталларни (далилий
ашёларни) деталли суратга олиш орқали қайд қилинади.
Айбдор шахсни ва жиноятни содир этиш механизмини
аниқлашда
автомашина, воқеа жойи каби муҳим ҳисобланади. Автомашина воқеадан сунг
ўзида куплаб изларни сақлаб қолади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
4 (2024) / ISSN 2181-1415
197
Транспорт воситаларини кўздан кечиришнинг асосий вазифалари,
биринчидан, йўл ҳаракати хавфсизлиги қоидаларини жиноий тарзда бузганлик
натижасида аварияда қатнашган транспорт воситаларида пайдо бўлган излар ва
путур етган жойларни, иккинчидан, уларнинг техник ҳолатини аниқлашдан
иборат.
Автомашинани кўздан кечириш , унинг турини, модели, ташқи кўриниши,
машинанинг техник холати, унда қолган қул излари ва бошқа изларни олиш ва
текширишга имкон яратади. Автомашинани кўздан кечириш пайтида унинг
техник холатини аниқлаш мақсадида эндоскоп
қулланилади.
Автомашинанинг пастки
қисми кўздан кечириш пайтида
барча техник
воситалари назардан читда қолмаслиги лозим. Чунки бу қисмларда кейим
қолдиқлари, соч, қон, тана қисмлари ва бошқа нарсалар бўлиши мумкин.
Мурдани кўздан кечириш воқеа жойида ёки моргларда амалга оширилади.
Мурдани кўздан кечириш умумий қиодалар асосида амалга оширилади. Кўздан
кечириш пайтида айнан машинадан қолган изларни характерловчи белгиларни
аниқлаш лозим бўлади. Мурдада қолган излар машинада қолган излар билан
идентификация қилиш орқали далилий аҳамиятга эга маълумотлар олиниши
мумкин.
Мурдани воқеа жойида кўздан кечириш содир бўлган воқеа механизми ва
ўзаро боғлиқ харакатлар механизми тўғрисида тўлиқ маълумот олиш
имкониятини яратади. Мурданинг бошқа атрофдаги предметларга нисбатан
жайлаш холати қотиллик жиноятини ЙТҲ билан инсценировка қилинганлиги
тўғрисидаги маълумотларни аниқлаш имкониятини беради.
Мурдани ўзини кўздан кечиришдан ташқари
унинг кейими, пайафзали ва у
Билан боғлиқ бошқа предметлар ҳам кўздан кечирилиши лозим.
Хулоса қилиб айтиш мумкинки ЙТҲ бўйича воқеа жойини кўздан кечириш
жараёнида криминалистик тавсиялар қўллашда воқеанинг ўзига хос
хусусиятларини инобатга олиш лозим.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Абдумажидов Ғ.А., Норбоев А.Н., Алимова Р.А. Криминалистика. Дарслик. –
Т.: Адолат, 2003. Т.2.
194-
б.
2.
Яблоков Н.П., Самошиной
З.Г. Криминалистика. –М.: Юристь, 2005. –С.
751.
3.
Абдумажидов Ғ.А., Норбоев А.Н., Алимова Р.А. Криминалистика. Дарслик. –
Т.: Адолат, 2003. Т.2.
205-
б.
