T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
190
ISSN:3030-3613
TEXNOLOGIK JARAYONLARDA KIBERXAVFSIZLIK MASALALARI
Uzaqbergenov Aytbay Jumabay ulı
Texnologik jaryonlar, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish
va boshqarish 3-TJA-22 kurs talabasi
Nukus Texnika Universiteti Nukus sh.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada texnologik jarayonlarda kiberxavfsizlik
muammolari va ularning zamonaviy sanoatdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqolada
ishlab chiqarish va boshqa sanoat sohalarida qo‘llaniladigan boshqaruv tizimlarining
kiberhujumlarga qanday zaifligi ko‘rsatilib, DDoS-hujumlar, zararli dasturiy ta’minot,
phishing va ichki xatolar kabi asosiy tahdidlar tahlil qilinadi. Shuningdek,
kiberxavfsizlikni ta’minlash uchun tizimlarni yangilash, kuchli autentifikatsiya,
tarmoqlarni segmentatsiya qilish, xodimlarni o‘qitish va monitoring qilish kabi
samarali usullar bayon etilgan. Maqola texnologik jarayonlarning barqaror va xavfsiz
ishlashi uchun kiberxavfsizlikning muhimligini ta’kidlaydi va ushbu sohaga doir
zamonaviy yondashuvlarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
Texnologik jarayonlar, Kiberxavfsizlik, Avtomatlashtirish,
SCADA tizimlari, DDoS-hujumlar, Zararli dasturiy ta’minot (malware), Phishing,
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari, Kiberhujumlar, Ishlab chiqarish xavfsizligi,
Raqamli transformatsiya
Аннотация:
В данной статье анализируются проблемы кибербезопасности
в технологических процессах и их значение в современной промышленности. В
статье показана уязвимость систем управления, используемых в производстве и
других отраслях промышленности, к кибератакам, и проанализированы
основные угрозы, такие как DDoS-атаки, вредоносное ПО, фишинг и внутренние
ошибки. Также описаны эффективные методы обеспечения кибербезопасности,
такие как обновление систем, сильная аутентификация, сегментация сетей,
обучение персонала и мониторинг. В статье подчеркивается важность
кибербезопасности для стабильной и безопасной работы технологических
процессов и предлагаются современные подходы в этой области.
Ключевые слова:
Технологические процессы, Кибербезопасность,
Автоматизация, SCADA системы, DDoS-атаки, Вредоносное ПО (malware),
Фишинг,
Автоматизированные
системы
управления,
Кибератаки,
Производственная безопасность, Цифровая трансформация
Abstract:
This article analyzes cybersecurity problems in technological processes
and their significance in modern industry. The article shows how vulnerable
management systems used in manufacturing and other industrial sectors are to
cyberattacks, and analyzes key threats such as DDoS attacks, malware, phishing, and
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
191
ISSN:3030-3613
internal errors. Effective methods for ensuring cybersecurity, such as system updates,
robust authentication, network segmentation, and employee training and monitoring,
are also described. The article emphasizes the importance of cybersecurity for the
stable and safe operation of technological processes and offers modern approaches to
this area.
Keywords:
Technological processes, Cybersecurity, Automation, SCADA
systems, DDoS attacks, Malware, Phishing, Automated control systems, Cyberattacks,
Production security, Digital transformation
Zamonaviy sanoatda texnologik jarayonlarning avtomatlashtirilishi va
raqamlashtirilishi tobora ortib bormoqda. Buning natijasida ishlab chiqarish,
energetika, transport, tibbiyot kabi ko‘plab sohalarda boshqaruv tizimlari Internetga
yoki korporativ tarmoqlarga ulangan holatda ishlaydi. Biroq, ushbu raqamlashtirish
jarayoni bilan birga kiberxavfsizlik muammolari ham keskin oshmoqda.
Kiberhujumlar tufayli texnologik jarayonlarning buzilishi ishlab chiqarishni
to‘xtatishi, moliyaviy yo‘qotishlar, va hattoki odamlar hayotiga xavf tug‘dirishi
mumkin. Shu bois texnologik jarayonlarni himoya qilish sohasidagi kiberxavfsizlik
masalalari dolzarb va muhim hisoblanadi.
Texnologik jarayonlarda kiberxavfsizlikning ahamiyati
Texnologik jarayonlarni boshqarishda qo‘llaniladigan SCADA (Supervisory
Control and Data Acquisition), DCS (Distributed Control Systems), PLC
(Programmable Logic Controllers) kabi tizimlar ko‘pincha Internetga yoki mahalliy
tarmoqlarga ulanadi. Bu tizimlar ishlab chiqarishni real vaqt rejimida nazorat qilish,
jarayonlarni avtomatik boshqarish imkonini beradi. Biroq, ularning tarmoqqa ulanib
qolishi xavfsizlik nuqtai nazaridan katta zaiflikni yuzaga keltiradi.
Kiberxavfsizlikning yetarli darajada ta’minlanmasligi ishlab chiqarish
liniyalarida noto‘g‘ri boshqaruvga, jarayonlarning to‘xtashiga yoki noto‘g‘ri ishlashiga
olib keladi. Masalan, kimyoviy zavodda boshqaruv tizimiga qilingan kiberhujum xavfli
kimyoviy moddalar oqimini nazoratdan chiqarishi mumkin. Shu sababli texnologik
jarayonlarni kiberhujumlardan himoya qilish nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini,
balki inson hayotini va atrof-muhitni himoya qilishni ham ta’minlaydi.
Kiberxavfsizlik tahdidlari va hujum turlari
Texnologik jarayonlarga qaratilgan kiberhujumlarning asosiy turlari quyidagilar:
DDoS-hujumlar (Distributed Denial of Service): Ushbu hujumda tizim yoki
tarmoqqa ko‘p sonli so‘rovlar yuborilib, uning normal ishlashini to‘xtatishga harakat
qilinadi. Masalan, ishlab chiqarish tizimining boshqaruv serveriga ko‘p so‘rov
yuborilib, tizim “tiqilib” qoladi.
Zararlangan dasturiy ta’minot (malware): Viruslar, trojanlar, ransomware kabi
zararli dasturlar tizimga kirib, ma’lumotlarni o‘g‘irlaydi, shifrlaydi yoki buzadi. Misol
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
192
ISSN:3030-3613
uchun, ransomware turidagi hujumlarda tizim fayllari shifrlanib, ularni qayta tiklash
uchun pullik talab qilinadi.
Phishing va ijtimoiy muhandislik: Kiberjinoyatchilar xodimlarning shaxsiy
ma’lumotlari, parollarini o‘g‘irlash uchun soxta email yoki saytlar orqali aldov
usullarini qo‘llaydi. Natijada tizimga ruxsatsiz kirish mumkin bo‘ladi.
Ichki xatolar va maqsadli ichki hujumlar: Ba’zida tashkilot ichidagi xodimlarning
xato yoki ataylab qilgan harakatlari ham tizim xavfsizligini buzadi. Masalan, zaif
parollarni ishlatish yoki ruxsatsiz dastur o‘rnatish.
Zero-day zaifliklari: Dasturiy ta’minotdagi hali aniqlanmagan zaifliklardan
foydalanish orqali tizimga ruxsatsiz kirish.
Kiberxavfsizlikni ta’minlash usullari
Texnologik jarayonlarda xavfsizlikni ta’minlash uchun bir necha darajali chora-
tadbirlar qo‘llaniladi:
Tizimlarni doimiy yangilash va patchlar o‘rnatish: Ishlab chiqarish tizimlarining
dasturiy ta’minotidagi zaifliklarni bartaraf etish uchun yangilanishlar muntazam
ravishda o‘rnatilishi zarur. Bu esa kiberhujumlarga qarshi dastlabki himoya qatlamini
yaratadi.
Kuchli autentifikatsiya tizimlari: Foydalanuvchilarning tizimga kirishini himoya
qilish uchun kuchli parollar, ikki faktorli autentifikatsiya (2FA), biometrik ma’lumotlar
(barmoq izi, yuz tanish) qo‘llaniladi. Bu usullar hisoblarni o‘g‘irlash va ruxsatsiz kirish
xavfini kamaytiradi.
Tarmoqlarni segmentatsiya qilish: Muhim ishlab chiqarish tizimlari korporativ va
internet tarmoqlaridan ajratib qo‘yiladi. Bu orqali hujumchi faqat bitta segmentga kira
olsa ham, butun tizimga ta’sir qilish imkoniyati kamayadi.
Xodimlarni kiberxavfsizlik bo‘yicha o‘qitish: Xodimlarga phishing, ijtimoiy
muhandislik usullaridan himoyalanish, kuchli parol yaratish, shubhali xabarlarga javob
bermaslik bo‘yicha muntazam treninglar o‘tkazish zarur. Chunki inson omili
kiberxavfsizlikdagi eng zaif nuqta hisoblanadi.
Monitoring va tahlil tizimlari: Tizimdagi har qanday shubhali yoki ruxsatsiz
faoliyatni aniqlash uchun real vaqt rejimida monitoring tizimlari ishlaydi. Bu tizimlar
potentsial hujumlarni erta aniqlash va ularga tezkor javob berishga yordam beradi.
Zaxira nusxalarini yaratish: Kiberhujumdan keyin ma’lumotlarni tiklash uchun
doimiy zaxira nusxalari yaratiladi va xavfsiz joyda saqlanadi.
Texnologik jarayonlarda kiberxavfsizlik zamonaviy sanoat va iqtisodiyotning
ajralmas qismiga aylandi. Hujumlar faqat iqtisodiy yo‘qotishlarga olib kelmay, balki
inson hayotiga tahdid solishi mumkin. Shu sababli korxonalar o‘z ishlab chiqarish
tizimlarini himoya qilishga jiddiy e’tibor berishi zarur. Bu nafaqat texnologik
yechimlarni, balki inson omilini ham hisobga olgan keng qamrovli yondashuvni talab
qiladi. Zamonaviy kiberxavfsizlik vositalarini qo‘llash, xodimlarni muntazam o‘qitish,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
193
ISSN:3030-3613
tizimlarni doimiy yangilash va monitoring qilish texnologik jarayonlarning barqaror
va xavfsiz ishlashini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdullaev, B. “Kiberxavfsizlik asoslari va zamonaviy tahdidlar.”Toshkent: “Ilm
ziyo”, 2021.
2. Rustamova, M. “Texnologik jarayonlarda axborot xavfsizligi.” Toshkent:
“Texnologiya”, 2020.
3. Mirzayev, D. “Sanoatda avtomatlashtirish va xavfsizlik muammolari.” Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi, 2022.
4. Иванов, А. И. “Кибербезопасность в автоматизированных производственных
системах.” Москва: “Техносфера”, 2019.
5. Петрова, Е. В. “Угрозы и защита информационных систем в
промышленности.” Санкт-Петербург: “Питер”, 2020.
6. Кузнецов, В. А. “Основы кибербезопасности.” Москва: “Бином”, 2018.
7. https://scientific-jl.com/mod/article/view/10930
8. https://tadqiqotlar.uz/03/article/view/1298
9. https://scientific-jl.com/tad/article/view/9708
10. https://tadqiqotlar.uz/03/article/view/1298?utm_source=chatgpt.com
