T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
184
ISSN:3030-3613
AVTOMATIK BOSHQARISH TIZIMLARIDA ZVENOLAR
Uzaqbergenov Aytbay Jumabay ulı
Texnologik jaryonlar, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish
va boshqarish 3-TJA-22 kurs talabasi
Nukus Texnika Universiteti Nukus sh.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada avtomatik boshqarish tizimlarida zvenolar
tushunchasi, turlari va ularning funksiyalari yoritilgan. Zvenolar signallarni uzatish,
kuchaytirish va qayta aloqa orqali tizimni nazorat qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Maqolada sanoat avtomatizatsiyasi, robototexnika va transport tizimlaridagi
zvenolarning qo‘llanilishi misollar bilan ko‘rsatilib, ularning tizim samaradorligini
oshirishdagi ahamiyati ta’kidlangan. Maqola avtomatik boshqarish sohasida
zvenolarning o‘rganilishi va rivojlanishi uchun asosiy ma’lumotlarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
avtomatik boshqarish tizimi, zveno, signal uzatish, qayta aloqa,
sanoat avtomatizatsiyasi, robototexnika, transport tizimlari, tizim barqarorligi,
boshqaruv elementlari.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются понятие, типы и функции
звеньев в системах автоматического управления. Звенья играют важную роль в
контроле системы посредством передачи, усиления и обратной связи сигналов.
В статье на примерах показано применение звеньев в системах промышленной
автоматизации, робототехники и транспорта, подчеркнуто их значение в
повышении эффективности системы. В статье представлена основная
информация для изучения и развития звеньев в области автоматического
управления.
Ключевые слова:
система автоматического управления, звено, передача
сигнала, обратная связь, промышленная автоматизация, робототехника,
транспортные системы, стабильность системы, элементы управления.
Abstract:
This article covers the concept, types, and functions of links in
automatic control systems. Units play an important role in controlling the system
through signal transmission, amplification, and feedback. The article presents
examples of the use of links in industrial automation, robotics, and transport systems,
emphasizing their importance in increasing system efficiency. The article provides
basic information for the study and development of links in the field of automatic
control.
Keywords:
automatic control system, link, signal transmission, feedback,
industrial automation, robotics, transport systems, system stability, control elements.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
185
ISSN:3030-3613
Avtomatik boshqarish tizimlari zamonaviy sanoat, transport va texnologik
jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tizimlar murakkab jarayonlarni boshqarish,
nazorat qilish va optimallashtirish imkonini beradi. Avtomatik boshqarish
tizimlarining samarali ishlashi uchun ular turli komponentlar — zvenolardan tashkil
topgan. Zveno tushunchasi tizim ichidagi alohida funksional elementni anglatib, u
signallarni qabul qilish, uzatish va qayta ishlash vazifalarini bajaradi. Ushbu maqolada
avtomatik boshqarish tizimlarida zvenolarning turlari, vazifalari va qo‘llanilishi haqida
batafsil so‘z yuritiladi.
Zvenolar tushunchasi
Avtomatik boshqarish tizimi — bu o‘zaro bog‘langan va ma’lum maqsadga
xizmat qiluvchi elementlar majmui. Har bir element, ya’ni zveno, tizimda muhim rol
o‘ynaydi: u kiruvchi signalni oladi, uni qayta ishlaydi va chiqish signalini hosil qiladi.
Bu chiqish keyingi zvenoga uzatiladi, shu tariqa boshqaruv jarayoni uzluksiz davom
etadi. Zveno kontseptsiyasi tizimni murakkablikdan ajratib, uni soddalashtirishga
yordam beradi, chunki har bir zvenoni alohida tahlil qilish va boshqarish mumkin.
Masalan, zveno matematik modelda blok sifatida ifodalanishi mumkin va uning xatti-
harakatlari tizimning umumiy dinamikasini belgilaydi.
Zvenolar turlari
Avtomatik boshqarish tizimlarida turli xil zvenolar mavjud bo‘lib, ular
funksiyalariga ko‘ra farqlanadi:
Oddiy zveno: Bu eng sodda zveno turi bo‘lib, bitta kirish va bitta chiqish signali
mavjud. Masalan, kuchaytiruvchi, integrator yoki differensiallash bloklari. Ular
signalni oddiy matematik funksiyalar orqali qayta ishlaydi.
Ko‘p kirishli/chiqishli zveno: Bu zvenolar ko‘p kirish va chiqish portlariga ega
bo‘lib, murakkab boshqaruv funksiyalarini bajaradi. Masalan, boshqaruv bloklari,
signalni sintez qiluvchi yoki tarmoqlanuvchi qismlar.
Blok zvenolar: Kompleks tizimlarda ko‘p zvenolar birlashib, bitta blok yoki
modul hosil qiladi. Bu bloklar yuqori darajadagi boshqaruv algoritmlarini amalga
oshiradi, masalan, raqamli boshqaruv tizimlari, protsessorlar yoki algoritmik modullar.
Zvenolarni to‘g‘ri tanlash va ulash boshqaruv tizimining barqarorligi, sezgirligi
va javob tezligini ta’minlaydi.
Zvenolar roli va ahamiyati
Zvenolar boshqarish tizimining “bo‘g‘inlari” sifatida harakat qiladi va ular
tizimning barcha jarayonlarini ketma-ket va samarali bajarilishini ta’minlaydi. Har bir
zveno o‘z vazifasini aniq bajarishi orqali tizimning umumiy samaradorligini oshiradi.
Bu jarayon tizimning boshqaruv sifatiga bevosita ta’sir qiladi. Shuningdek, zvenolar
orqali tizimdagi nosozliklarni aniqlash, ularni almashtirish yoki yangilash imkoniyati
paydo bo‘ladi, bu esa texnik xizmat ko‘rsatishni osonlashtiradi. Masalan, sanoat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
186
ISSN:3030-3613
korxonalarida boshqaruv tizimining har bir zvenosi doimiy monitoring qilinadi va
nosozlik aniqlansa, muammo joyida bartaraf etiladi.
Misollar va amaliy qo‘llanilishi
Avtomatik boshqarish tizimlarida zvenolarni amaliy hayotda ko‘plab misollar
orqali ko‘rish mumkin. Masalan, issiqlik nazorati tizimida:
Birinchi zveno — harorat sensori, u atrof-muhitdan ma’lumot oladi va elektr
signallariga aylantiradi.
Ikkinchi zveno — kuchaytiruvchi blok, signalni qayta ishlaydi va kuchaytiradi.
Uchinchi zveno — boshqaruv elementi, masalan, isitish elementini boshqaradi.
Yana bir misol sifatida avtomobilning tezlik boshqaruvi tizimini keltirish
mumkin. Bu tizimda:
Tezlik sensori,
Boshqaruv bloki,
Dvigatel boshqaruv elementi zvenolari mavjud.
Ularning hamkorligi avtomobil tezligini aniq va barqaror ushlab turishni
ta’minlaydi.
Avtomatik boshqarish tizimlarida zvenolar muhim tarkibiy qism hisoblanadi.
Ular yordamida tizimdagi barcha jarayonlar bosqichma-bosqich boshqariladi, nazorat
qilinadi va optimallashtiriladi. Zvenolarni chuqur o‘rganish va samarali boshqarish
orqali avtomatik tizimlarning ishonchliligi va samaradorligini oshirish mumkin. Shu
bois, zamonaviy sanoat va texnologiya sohalarida zvenolar tushunchasi katta
ahamiyatga ega bo‘lib, tizimlarni loyihalash va takomillashtirish jarayonlarida
markaziy o‘rin tutadi.Avtomatik boshqarish tizimlarida zvenolar muhim funksiyalarni
bajaruvchi asosiy komponentlardir. Ular tizim ichidagi signal almashinuvi, nazorat va
boshqaruv jarayonlarini ta’minlaydi. Turli turlardagi zvenolar tizimning
samaradorligini oshirish va jarayonlarni barqaror qilishda muhim ahamiyatga ega.
Shunday qilib, zvenolar avtomatik boshqarish tizimlarining poydevori hisoblanadi va
ularning o‘rganilishi va takomillashtirilishi sanoat va texnologiya sohalarida katta
ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qodirov A., “Avtomatik boshqarish tizimlari nazariyasi”, Toshkent, 2018.
2. Ismoilov R., “Zvenolar va boshqaruv tizimlari”, Toshkent, 2020.
3. Karimov M., “Sanoat avtomatizatsiyasi asoslari”, Toshkent, 2017.
4. Tursunov B., “Robototexnika va boshqaruv”, Toshkent, 2019.
5. Гольдберг Е.Г., «Основы теории автоматического управления», Москва, 2016.
6. Иванов П.С., «Элементы автоматического управления», Санкт-Петербург,
2019.
7. Смирнов В.А., «Автоматическое управление и системы», Москва, 2015.
8. Лебедев Н.К., «Теория систем управления», Москва, 2018.
