T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
295
ISSN:3030-3613
INTERNET TARMOG‘IDA BULUTLI SERVISLAR EKSPERTIZASINING
IMKONIYATLARI
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi o‘qituvchisi, mayor
Xudayberdiyev Sharofjon Abduazizovich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
2-o‘quv kursi 229-guruh kursanti, safdor
Murodilov Mirkomiljon Elmurod o‘g‘li
ANNOTATSIYA
: Maqolada bulutli servislar, ya’ni bulutli servislar va
texnologiyalarning imkoniyatlari, vazifalari va tasnifi, uning raqamli ekspertizadagi
o`rni haqida so`z yuritilgan. Bundan tashqari ushbu maqolada bulutli servislar turlari
va ahamiyati haqida so`z yuritilgan.
Kalit so`zlar:
bulutli servis, bulutli texnologiyalar, bulutli saqlash, IaaS
(Infrastructure as a Service), PaaS (Platform as a Service), SaaS (Software as a
Service).
ANNOTATION:
The article talks about cloud services, i.e. the capabilities,
tasks and classification of cloud services and technologies, its role in digital expertise.
Also, this article talks about the types and importance of cloud services.
Keywords:
cloud service, cloud technologies, cloud storage, IaaS
(Infrastructure as a Service), PaaS (Platform as a Service), SaaS (Software as a
Service).
АННОТАЦИЯ:
В статье говорится об облачных сервисах, то есть о
возможностях, задачах и классификации облачных сервисов и технологий, их
роли в цифровой экспертизе. Кроме того, в этой статье рассказывается о типах и
важности облачных сервисов.
Ключевые слова:
облачный сервис, облачные технологии, облачное
хранилище, IaaS (Инфраструктура как услуга), PaaS (Платформа как услуга),
SaaS (Программное обеспечение как услуга).
KIRISH
Bulutli texnologiyalar (Cloud Computing) hozirgi kunda barcha sohalarda,
jumladan, biznesda, ta'limda, sog'liqni saqlashda va hukumat tizimlarida keng
qo'llanilmoqda. Bulutli xizmatlar foydalanuvchilarga onlayn tarmoq orqali
texnologiyalarni tezda va samarali ishlatish imkonini beradi. Misol uchun, Amazon
Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud va boshqalar kabi bulutli
platformalar turli xil xizmatlarni taklif etadi: saqlash, hisoblash quvvatlari,
ma'lumotlarni qayta ishlash va boshqalar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
296
ISSN:3030-3613
Bulutli servislar yordamida tashkilotlar o‘z infratuzilmasini tezda yangilab,
xarajatlarni kamaytirishlari mumkin. Tashkilotlar uchun bu xizmatlarni sinchiklab
tahlil qilish, ularning imkoniyatlari va xavfsizligini baholash muhimdir. Shu yerda
bulutli servislar ekspertizasi o‘rni kirmoqda.
ASOSIY QISM
Bulutli servislar ekspertizasi
— bu bulutli platformalar va ularning
xizmatlarini chuqur tahlil qilish, ularning samaradorligini oshirish, xavfsizlikni
ta’minlash va ishonchliligini tekshirish jarayonidir. Bu ekspertiza quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
Tizimning ishlashini baholash: Bulutli platformaning samarali ishlashini
ta’minlash uchun uning ishlash ko‘rsatkichlarini va ishonchliligini tekshirish.
Xavfsizlik ekspertizasi: Bulutli tizimlarning xavfsizligini ta'minlash,
ma'lumotlarni himoya qilish va xakerlik hujumlariga qarshi choralar ko‘rish.
Yaxshilanish imkoniyatlarini aniqlash: Bulutli tizimda qayerda
optimallashtirish mumkinligini aniqlash va samaradorlikni oshirish.
Shikoyat va nosozliklarni aniqlash
: Bulutli xizmatlarda yuzaga kelgan
muammolarni aniqlash va ularni hal qilish uchun yechimlar ishlab chiqish. Bulutli
servislar, foydalanuvchilarga o'z ma'lumotlarini saqlash, tarmoqda ishlash va
boshqarish imkoniyatini beruvchi onlayn xizmatlardir. Ular asosan uchta asosiy
modelga asoslanadi:
IAAS (infrastructure as a service)
: Bu modelda foydalanuvchilarga
texnologik infratuzilma (serverlar, tarmoq, saqlash joylari) taqdim etiladi. Masalan,
AWS EC2 yoki Microsoft Azure Virtual Machines.
PaaS (platform as a service)
: Bu modelda foydalanuvchilarga dastur
ishlab chiqish va ishlatish uchun platforma va infratuzilma taqdim etiladi. Misol uchun,
Google App Engine yoki Microsoft Azure App Services.
SaaS (Software as a Service)
: Bu modelda foydalanuvchilarga tayyor
dasturlar taqdim etiladi. Masalan, Google Docs, Microsoft Office 365, Salesforce.
Bulutli servislar ekspertizasi nima?
Bulutli servislar ekspertizasi
— bu bulutli platformalar va ularning
xizmatlarini chuqur tahlil qilish, ularning samaradorligini oshirish, xavfsizlikni
ta’minlash va ishonchliligini tekshirish jarayonidir. Bu ekspertiza quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
Tizimning ishlashini baholash
:
Bulutli platformaning samarali ishlashini
ta’minlash uchun uning ishlash ko‘rsatkichlarini va ishonchliligini tekshirish.
Xavfsizlik ekspertizasi: Bulutli tizimlarning xavfsizligini ta'minlash,
ma'lumotlarni himoya qilish va xakerlik hujumlariga qarshi choralar ko‘rish.
Yaxshilanish imkoniyatlarini aniqlash: Bulutli tizimda qayerda
optimallashtirish mumkinligini aniqlash va samaradorlikni oshirish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
297
ISSN:3030-3613
Shikoyat va nosozliklarni aniqlash: Bulutli xizmatlarda yuzaga kelgan
muammolarni aniqlash va ularni hal qilish uchun yechimlar ishlab chiqish.
Ekspertiza jarayonlari.
Bulutli xizmatlarning samaradorligini oshirish va xavfsizligini ta’minlash
uchun quyidagi jarayonlar amalga oshiriladi:
Tahlil va monitoring: Bulutli tizimlarning ishlashini va samaradorligini
doimiy ravishda monitoring qilish va tizimlarni baholash. Ma'lumotlar oqimi,
tarmoqning yuklanishi va serverlar ishlashini tahlil qilish zarur.
Xavfsizlikni ta'minlash: Bulutli tizimlarning xavfsizligini baholash va
xavfsizlikni ta'minlash uchun kerakli chora-tadbirlarni qo‘llash. Ma'lumotlarni
shifrlash, identifikatsiya va autentifikatsiya qilishning samarali usullari va boshqa
xavfsizlik mexanizmlarini yaratish.
Tizimning barqarorligini oshirish: Bulutli platformaning ishlash
barqarorligini ta’minlash, xatoliklar yoki tizim uzilishlarini minimallashtirish.
Xarajatlarni optimallashtirish: Bulutli xizmatlarni ekspertizasi orqali
foydalanuvchilar yoki tashkilotlar uchun eng mos va samarali narx variantlarini
tanlash.
Bulutli servislarni ekspertizasi imkoniyatlari.
Bulutli servislarning
ekspertizasi orqali kompaniyalar va tashkilotlar quyidagi imkoniyatlarni qo‘lga
kiritishlari mumkin:
Resurslardan samarali foydalanish: Bulutli platformalar yordamida
kompaniyalar o‘z resurslarini (serverlar, saqlash joylari) samarali boshqarish
imkoniyatiga ega bo‘ladi, bu esa xarajatlarni kamaytiradi va tizim samaradorligini
oshiradi.
Tezkor rivojlanish: Bulutli servislar yordamida yangi dasturlar va
xizmatlarni tez va oson ishlab chiqish, test qilish va ishga tushirish mumkin.
Yuqori darajadagi skalabilitet: Bulutli tizimlar o‘zgaruvchan ehtiyojlarga
moslashadi va o‘z hajmini tezda oshirish imkoniyatini beradi.
Xavfsizlikni oshirish: Ma'lumotlarni saqlash va uzatishning xavfsizligini
ta’minlash orqali biznes xavfini kamaytirish mumkin.
Bulutli texnologiya nima?
Bulutli texnologiya ,eng oddiy ta'rifi bilan,
foydalanuvchilarning ma'lumotlarini raqamli tarmoq orqali saqlaydi. Sizning
ma'lumotlaringiz telefoningiz yoki kompyuteringizda joy egallamasdan bulutda
saqlanadi. E-pochtangiz va parolingiz bilan boshqa qurilmalardagi maʼlumotlar va
fayllaringizga kirishingiz mumkin. Shunday qilib, bulut texnologiyasi sizga boshqa
qurilmalaringiz o'rtasida ma'lumotlarni saqlash va almashish imkonini beradi.
Bulutli texnologiya qanday ishlaydi?
Bulutli texnologiya turli xil dasturlar
orqali internet orqali saqlash imkonini beradi. Virtual xotira bilan ma'lumotlaringiz
onlayn saqlanadi. Shunday qilib, sizga qattiq disklar kabi jismoniy saqlash joylari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
298
ISSN:3030-3613
kerak emas. Shuningdek, istalgan vaqtda maʼlumotlaringizga kirishingiz mumkin.
Bulutli texnologiya API yoki amaliy dasturlash interfeysi tomonidan ta'minlanadi va
shuningdek, uchta toifadagi xizmatlarni taqdim etadi: IaaS (infratuzilma), PaaS
(platforma), SaaS (dasturiy ta'minot).
Bulutli texnologiya nima qiladi?
Bugungi kunda har bir foydalanuvchi va
kompaniya, xoh u jismoniy, xoh korporativ bo‘lsin, bulutli texnologiyalardan
foydalanadi. Bulutli texnologiya, ayniqsa faol internet foydalanuvchilari uchun
zaruratga aylandi. Bulutli texnologiya tufayli saqlash, dasturiy ta'minot, hisoblash
xizmatlari, holatni tiklash va foydalanuvchilar o'rtasida ma'lumotlar almashinuvi kabi
ko'plab xizmatlar virtual Internet orqali amalga oshiriladi. U nafaqat shaxslar o'rtasida,
balki muassasalar o'rtasida ham tez-tez qo'llaniladi.
Sog'liqni saqlash muassasalaridan tortib xavfsizlik kompaniyalarigacha, har bir
tashkilot o'z ish joylarini yaxshilash va mijozlariga yuqori sifatli xizmat ko'rsatish
uchun bulutli texnologiyadan foydalanadi.
Bulutli texnologiyaning afzalliklari nimada?
Bulutli texnologiyaning eng
katta afzalligi shundaki, siz hech qanday diskni talab qilmasdan ma'lumotlaringizni
saqlashingiz va istalgan vaqtda istalgan qurilmadan kirishingiz mumkin. Telefoningiz
yoki kompyuteringizda katta hajmdagi hujjatlaringiz juda ko‘p joy egallashidan
xavotirlanishingiz shart emas. Siz shunchaki elektron pochta manzilingiz va
parolingizni kiritish orqali boshqa qurilmalardagi rasmlaringiz, videolaringiz va
boshqalarga bir zumda kirishingiz mumkin.
Yana bir afzalligi shundaki, bulut texnologiyasi hech qanday o'rnatishni talab
qilmaydi. Odatda, bu ilovalar mobil qurilmalaringizda oldindan o'rnatilgan bo'ladi.
Agar yo'q bo'lsa, uni Google Play yoki AppStore'dan osongina yuklab olishingiz
mumkin.
Shunday qilib, bulut texnologiyasidan hech qanday muassasaga ulanmasdan
foydalanishingiz mumkin. Korporativ kompaniyalar tomonidan bulutli texnologiyadan
foydalanish ularni katta xarajatlardan qutqarishi mumkin. Shunday qilib, kompaniyalar
dasturiy ta'minotni o'rnatish yoki ma'lumotlar markazini o'rnatish kabi faoliyat uchun
qo'shimcha pul to'lashlari shart emas. Bundan tashqari, ma'lumotlaringiz bulutda
zaxiralanadi. Shunday qilib, telefoningiz yoki kompyuteringizga biror narsa yuz bersa,
ma'lumotlaringizni yo'qotmaysiz. Shu munosabat bilan aytishimiz mumkinki, bulutli
texnologiya
xavfsizlikni
oshiradi.
Bulutli texnologiya ma'lumotlaringizni ehtimoliy tahdidlardan ham himoya qiladi.
Bundan tashqari, fayllaringizni xohlaganingiz bilan baham ko'rishingiz mumkin.
Sizning ruxsatingizsiz hech kim fayllaringizga kira olmaydi. Internetga ulangan
bo'lsangiz ham, istalgan vaqtda va istalgan joyda ma'lumotlaringiz va hisoblash
resurslaringizga kirishingiz mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
299
ISSN:3030-3613
Bulutli texnologiya HDDlarga qaraganda ko'proq saqlash joyini ta'minlaydi.
Ehtimol, bulutli texnologiyaning yagona kamchiligi shundaki, siz ma'lumotlaringizga
faqat internetga ulanganda kirishingiz mumkin. Chunki ma'lumotlaringiz internetdagi
virtual xotira bilan himoyalangan. Shuning uchun, agar siz turgan joyda internetga
ulanmagan bo'lsangiz, ma'lumotlaringizga kira olmaysiz. Biroq, fayllarni oflayn
rejimda ko'rish imkonini beruvchi turli ilovalar tufayli siz ushbu fayllarni
qurilmangizga yuklab olishingiz va Internetga kirish imkoningiz bo'lganda ularni
oflayn rejimda ishlatishingiz mumkin.
Bulutli saqlash
- bu raqamli ma'lumotlar Internetdan yoki "bulut" dan
foydalaniladigan masofaviy serverlarda saqlanadigan ma'lumotlarni saqlash modeli.
Ma'lumotni kompyuteringizning qattiq diskida yoki boshqa mahalliy saqlash
qurilmalarida saqlash o'rniga, siz uni masofaviy ma'lumotlar bazasiga saqlaysiz.
Internet sizning kompyuteringiz va ma'lumotlar bazasi o'rtasidagi aloqani ta'minlaydi.
Bulutli xotiradan foydalanganda siz virtual xotira maydonini ijaraga olasiz.
Bulutli saqlash provayderlari ma'lumotlarni saqlashni xizmat sifatida boshqaradi va
boshqaradi. Ular saqlash infratuzilmasini quradi va qo'llab-quvvatlaydi, uning
mavjudligini ta'minlaydi va ko'pincha ma'lumotlaringizni himoya qilish uchun
xavfsizlik choralarini ko'radi.
Bulutli saqlash qanday ishlaydi
Bulutda ma'lumotlarni saqlash jarayoni faylni bulutli saqlash xizmatiga
yuklaganingizda boshlanadi. Keyin bu fayl internet orqali bulutli saqlash
provayderingiz tomonidan boshqariladigan maʼlumotlar serveriga yuboriladi. Ushbu
faylga keyinroq kirishingiz kerak bo'lganda, uni bulutli saqlash serveriga ulanadigan
va fayllaringizni taqdim etadigan veb-interfeys yoki mobil ilova yordamida olishingiz
mumkin.
Bulutli saqlash tizimlari kichik operatsiyalardan tortib millionlab
foydalanuvchilarni qo'llab-quvvatlaydigan yirik infratuzilmalargacha bo'lishi mumkin.
Bu tizimlar mustahkam, kengaytiriladigan tizimni yaratish uchun bir-biriga ulangan
yuzlab yoki minglab kompyuterlarga qurilgan.
Ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash
Xavfsizlik bulutli saqlashning muhim jihati hisoblanadi. Provayderlar
ma'lumotlaringizni himoya qilish uchun turli choralarni qo'llaydilar:
Shifrlash:
Ma'lumotlar ko'pincha uzatish paytida ham, serverlarda dam olish
paytida ham shifrlanadi.
Autentifikatsiya:
Kuchli login tizimlari faqat avtorizatsiya qilingan
foydalanuvchilar ma'lumotlarga kirishini ta'minlaydi.
Kirish boshqaruvlari:
Foydalanuvchilar o'z fayllarini kim ko'rishi yoki
tahrirlashi mumkinligini boshqarish uchun ruxsatlarni o'rnatishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
300
ISSN:3030-3613
Doimiy
zaxira
nusxalari:
Provayderlar
ko'pincha
ma'lumotlar
yo'qolishining oldini olish uchun bir nechta zaxira nusxalarini yaratadilar.
XULOSA
Xulosa o`rnida aytadigan bo`lsak, Bulutli servislar va ularning ekspertizasi
kompaniyalarga samarali ishlash, xarajatlarni kamaytirish va tizim xavfsizligini
oshirish imkoniyatini beradi. Shu bilan birga, bulutli texnologiyalarning rivojlanishi
bilan yangi imkoniyatlar va qiyinchiliklar yuzaga keladi. Kelajakda bulutli
ekspertizalar yanada kengayib, yangi texnologiyalar bilan boyitilishi kutilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 08.02.2022 yildagi “Ichki ishlar
organlarining ekspert-kriminalistika faoliyatini zamonaviy ilm-fan yutuqlarini keng
joriy etgan holda yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-122-
sonli qarori
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 24.05.2023 yildagi PQ-162-sonli
“Raqamli xizmatlar qamrovi va sifatini oshirish hamda soha, tarmoq va hududlarni
raqamli transformatsiya qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori
3.
Google Cloud Rasmiy Sayti: Google Cloud platformasining xizmatlari, xavfsizlik
protokollari, va tizimlarni boshqarish haqida ma'lumotlar.
4.
“Cloud Computing: Concepts, Technology & Architecture” by Thomas Erl: Bulutli
texnologiyalar va ularning arxitekturasi haqida batafsil ma'lumotlar.
5.
"Cloud Security and Privacy" by Tim Mather, Subra Kumaraswamy, and Shahed
Latif: Bulutli tizimlar xavfsizligi va maxfiylik masalalari bo‘yicha qo‘llanma.
