T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
14
ISSN:3030-3613
XALQARO MOLIYAVIY HISOBOT STANDARTLARIGA (XMHS)
O‘TISHNING O‘ZBEKISTON UCHUN DOLZARBLIGI VA MUAMMOLARI
Rustamova Irodaxon
SDVMCHBU Toshkent filiali Buxgalteriya
hisobi va audit yoʻnalishi 2-bosqich talabasi
Kirish
Bugungi kunda global iqtisodiy integratsiyalashuv jarayonlari shiddat bilan
rivojlanayotgan bir paytda, xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (XMHS)
asoslangan moliyaviy hisobni yuritish masalasi O‘zbekiston uchun nihoyatda dolzarb
hisoblanadi.
XMHSga o‘tish orqali mamlakatdagi hisob yuritish tizimini xalqaro talablarga
moslashtirish, xorijiy investorlar ishonchini oshirish va moliyaviy shaffoflikni
ta’minlash imkoniyati yaratiladi. Shu boisdan, mazkur maqolada O‘zbekistonning
XMHSga o‘tishdagi hozirgi holati, yuzaga kelayotgan muammolar va ularni bartaraf
etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism
1. O‘zbekistonda amaldagi buxgalteriya hisobi tizimi. O‘zbekiston
Respublikasida buxgalteriya hisobi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun va
Milliy buxgalteriya hisobi standartlari asosida yuritiladi. Amaldagi tizim, asosan,
milliy qonunchilikka tayangan bo‘lib, xalqaro tajriba va standartlardan hali to‘liq
foydalanilmagan. Bu holat ko‘plab chet el investorlarining moliyaviy hisobotlarni
tushunishida qiyinchilik tug‘diradi.
Milliy standartlar va Xalqaro standarlar farqlari
Mezon
Buxgalteriya Hisobi Milliy
Standartlari(BXMS)
Xalqaro Moliyaviy Hisobot
Standartlari(XMHS)
Huquqiy asos
Milliy qonunchilik va soliq
kodeksi asosida
Xalqaro standartlar asosida,
global amaliyotga mos
Asosiy maqsad Soliq hisobini yuritish va
nazorat
Investorlarga va manfaatdor
tomonlarga aniq axborot
taqdim etish
Mol-mulk
baholash
Asosan
tarixiy(dastlabki)
qiymat asosida
Haqiqiy(bozor)
qiymati
asosida
baholash
keng
qo`llaniladi
Daromadni tan
olish
An`anaviy usul: mahsulot
sotilganda
yoki
xizmat
bajarilganda
Yangi 5 bosqichli model
asosida( XMHS 15)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
15
ISSN:3030-3613
Hisobot tili
O`zbek tili
Asosan ingliz tili, lekin
boshqa
tillarda
ham
qo`llanadi
Moliyaxiy
hisobot
shakillari
Belgilangan qat`iy shakillar
Mostlashuvchan,
lekin
majburiy tarkibiy qismlar
mavjud
Ixtiyoriy
zahiralar
Kamroq
aniqlik
bilan
shakillantiriladi
Muayyan mezonlr asosida
aniq
ma`lumotlar
shakillantiriladi
Audit
va
tekshiruv
Davlat organlari tomonidan
nazorat qilinadi
Mustaqil
auditorlar
tomonidan
xalqaro
talablarga muvofiq
Amal
qilish
sohasi
Asosan mahalliy korxonalar
Xalqaro
va
yirik
kompaniyalar, investor jalb
qiluvchi tashkilotlar
2. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS) va ularning afzalliklari.
XMHS — bu dunyo miqyosida tan olingan va qo‘llanilayotgan moliyaviy hisobot
standartlari majmuasidir. Ular kompaniyalar faoliyatini xalqaro miqyosda solishtirish,
moliyaviy shaffoflikni oshirish, investitsiyalarni jalb qilish imkonini beradi. XMHS
xalqaro hamkorlar bilan ishlashda ishonchlilikni oshirish va tashqi bozorlarda erkin
harakat qilish imkonini beradi.
3.
O‘zbekiston
uchun
XMHSga
o‘tishning
zarurati
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining jadal rivojlanishi, xorijiy investitsiyalar
oqimining oshishi, davlat korxonalarini transformatsiya qilish zarurati XMHSga
o‘tishni muqarrar qiladi. Ayniqsa, aksiyadorlik jamiyatlari va yirik davlat tashkilotlari
xalqaro maydonda raqobatbardosh bo‘lishi uchun XMHS asosidagi moliyaviy
hisobotni yuritishi zarur.
4. XMHSga o‘tishda yuzaga kelayotgan muammolar
— Malakali kadrlar yetishmovchiligi: Ko‘plab buxgalterlar milliy standartlar
asosida ishlashga o‘rgangan, xalqaro standartlar bilan ishlash uchun maxsus
tayyorgarlik talab etiladi.
— Qonunchilik mosligi: Amaldagi qonun hujjatlari va normativ hujjatlar ba’zan
XMHS talablari bilan zid keladi.
— Texnologik va dasturiy vositalar: Zamonaviy dasturlar yetarli darajada joriy
etilgan emas, mavjudlari esa ko‘pincha milliy standartlarga moslashtirilgan.
— Moliya va vaqt: XMHSga o‘tish jarayoni katta moliyaviy mablag‘ va vaqt
talab qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
16
ISSN:3030-3613
5. Yechimlar va takliflar
— Ta’lim tizimini takomillashtirish: OTMlarda XMHSga oid alohida kurslar
joriy etilishi zarur.
— Malaka oshirish kurslari: Amaliyotchi buxgalterlar uchun muntazam ravishda
trening va seminarlar tashkil qilish lozim.
— Qonunchilikka o‘zgartirish kiritish: Milliy qonunchilikni xalqaro
standartlarga moslashtirish talab etiladi.
— Dasturiy ta’minotlarni modernizatsiya qilish: Yangi, XMHS bilan ishlashga
mo‘ljallangan buxgalteriya dasturlarini joriy qilish kerak.
Xulosa va tavsiyalar
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga o‘tish O‘zbekiston uchun strategik
ahamiyatga ega. Bu jarayon respublika moliyaviy tizimining ochiqligini, investitsion
jozibadorligini oshiradi va xalqaro miqyosda ishonchni mustahkamlaydi. Biroq, bu
o‘zgarishlar ehtiyotkorlik bilan, bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim.
Yuqorida qayd etilgan muammolarni bartaraf etish orqali O‘zbekiston moliyaviy
tizimini yangi bosqichga olib chiqishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
“Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun, 1996-yil.
2.
IFRS Foundation.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy nashrlari.
4.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga oid o‘quv qo‘llanmalar, Toshkent, 2023.
