T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
292
ISSN:3030-3613
MAKTABGACHA TA’LIM MUASSASALARIDA ERKIN FAOLIYATNI
TASHKIL ETISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
Mualliflar:
Pedagogika va psixologiya
kafedrasi o‘qituvchisi
Kadirova Omadxon,
Maktabgacha taʼlim yo‘nalishi
201-guruh talabasi
Toshmatova Muxlisa
Annotatsiya:
Mazkur maqolada maktabgacha ta’lim muassasalarida erkin
faoliyatni tashkil etishning nazariy-pedagogik asoslari yoritiladi. Erkin faoliyat
bolalarning shaxsiy qiziqishlari, ehtiyojlari va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini
shakllantirishda muhim o‘rin egallaydi. Mualliflar maktabgacha yoshdagi bolalarning
rivojlanishida erkin faoliyatni samarali tashkil etish usullari, pedagogning roli va
rivojlantiruvchi muhitning ahamiyati haqida ilmiy-nazariy hamda amaliy ma’lumotlar
keltirganlar.
Annotation:
This article discusses the theoretical and pedagogical foundations
of organizing free activities in preschool educational institutions. Free activity plays a
significant role in developing children's individual interests, needs, and independent
thinking skills. The authors present scientific and practical information about effective
methods of organizing such activities, the role of the teacher, and the importance of a
developmental environment in the growth of preschool children.
Kalit so‘zlar:
maktabgacha ta’lim, erkin faoliyat, pedagogik asos,
rivojlantiruvchi muhit, mustaqillik, ijodkorlik.
Keywords:
preschool education, free activity, pedagogical basis, developmental
environment, independence, creativity.
KIRISH
Bugungi kunda ta’lim tizimida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida
bolalarning erkin fikrlashi, mustaqil qaror qabul qilishi, tashabbuskorligi va ijtimoiy
faolligini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ayniqsa, maktabgacha yosh
davri shaxs rivojining muhim bosqichi hisoblanib, bu davrda bolalarning qiziqishlari,
ichki ehtiyojlari va shaxsiy faolligi aynan erkin faoliyat orqali shakllanadi [1].
Erkin faoliyat – bu bola tomonidan o‘z xohishiga ko‘ra tanlangan va amalga
oshirilgan faoliyat turi bo‘lib, u bolaning individual imkoniyatlari, qobiliyatlari va
ijtimoiy tajribasini kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu faoliyat turini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
293
ISSN:3030-3613
samarali tashkil etish uchun pedagogik yondashuvlar, rivojlantiruvchi muhit va
bolalarning psixologik xususiyatlarini hisobga olish zarur [2].
ASOSIY QISM
Erkin faoliyatning mohiyati va pedagogik ahamiyati
Maktabgacha yoshdagi bolalarda erkin faoliyat ijodiy fikrlash, mustaqil harakat
qilish, tashabbus ko‘rsatish va o‘zini ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Erkin
faoliyatga rasm chizish, qurish, dramatik o‘yinlar, badiiy ijod, konstruksion faoliyatlar
kiradi. Bu faoliyatlar bolalarning o‘ziga xosligini yuzaga chiqarishga xizmat qiladi [3].
Pedagogik nuqtai nazardan qaralganda, erkin faoliyat bolada o‘zini anglash, o‘z
qobiliyatlarini baholash va atrof-muhitga ijobiy munosabatda bo‘lishni shakllantiradi.
Shu bilan birga, bu faoliyat turi orqali bola ijtimoiy muhitga moslashadi, muloqot
qilish, hamkorlikda ishlash ko‘nikmalarini egallaydi [4].
Rivojlantiruvchi muhit va pedagog roli
Erkin faoliyat samaradorligi ko‘p jihatdan pedagog tomonidan yaratilgan
muhitga bog‘liq. Rivojlantiruvchi muhit – bu bolada o‘rganishga, izlanishga, tajriba
qilishga, savol berishga, ijod qilishga turtki beradigan muhitdir. Ushbu muhit bolada
qiziqish uyg‘otadigan o‘yinchoqlar, qurilish materiallari, didaktik vositalar, san’at
buyumlari orqali boyitiladi [5].
Pedagog erkin faoliyatni tashkil etishda yo‘naltiruvchi emas, balki kuzatuvchi
va rag‘batlantiruvchi rolini bajaradi. Bola o‘z faoliyatini mustaqil rejalashtiradi,
bajaradi va natijani baholaydi. Bu jarayonlarda pedagog bolaning harakatini
cheklamaydi, balki uning tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlaydi [6].
Erkin faoliyat turlari va ularni tashkil etish metodikasi
Maktabgacha ta’limda erkin faoliyat quyidagi shakllarda tashkil etilishi
mumkin:
Erkin o‘yin faoliyati – rolli, didaktik, qurilish, ijodiy o‘yinlar orqali;
Ijodiy faoliyat – rasm, haykaltaroshlik, musiqiy ifoda, she’r aytish;
Tajriba-sinov faoliyati – atrof-muhit bilan tajriba o‘tkazish, kuzatish.
Mazkur faoliyat turlari maktabgacha ta’lim dasturining turli yo‘nalishlariga
muvofiq rejalashtiriladi. Misol uchun, darsdan bo‘sh vaqtlarda “ijodiy burchaklar”
tashkil etish, bolalarni kichik guruhlarga bo‘lib faoliyatni tanlash huquqini berish
samarali bo‘ladi [7].
Erkin faoliyatning bola rivojiga ta’siri
Erkin faoliyat orqali bolalarda quyidagi psixologik va pedagogik fazilatlar
rivojlanadi:
Mustaqil qaror qabul qilish;
Muammo yechish ko‘nikmalari;
Tashabbuskorlik va ijodkorlik;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
294
ISSN:3030-3613
Ijtimoiylashuv va muloqot madaniyati [8].
Ushbu ko‘nikmalar bola shaxsining har tomonlama kamol topishiga xizmat
qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, erkin faoliyatga keng jalb etilgan bolalar boshqa
bolalarga nisbatan o‘z fikrini aniq ifodalash, ijodiy fikrlash va muammolarga mustaqil
yondashishda faolroq bo‘ladi [9].
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, maktabgacha ta’lim muassasalarida erkin faoliyatni
tashkil etish bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta’minlovchi muhim pedagogik
vositadir. Pedagogning bu jarayondagi yondashuvi, muhitni to‘g‘ri tashkil etishi va
bolaning shaxsiga hurmat bilan qarashi faoliyat samaradorligini oshiradi. Erkin
faoliyat orqali bola o‘z qobiliyatlarini anglaydi, rivojlantiradi va ijtimoiy hayotga
moslashadi. Shuning uchun ham maktabgacha ta’limda erkin faoliyatga alohida e’tibor
qaratish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Xolmurodova M. “Maktabgacha ta’lim psixologiyasi”. Toshkent, 2020.
2.
Jalilova Z.X. “Erkin faoliyatni tashkil etish asoslari”. Andijon, 2021.
3.
Karimova N.K. “Bolalar pedagogikasi”. Samarqand, 2019.
4.
Usmonova R. “O‘yin orqali ta’lim va tarbiya”. Toshkent, 2018.
5.
G‘aniyeva N.S. “Rivojlantiruvchi muhit va uning pedagogik ahamiyati”. Toshkent,
2022.
6.
Shodmonova D. “Psixologik-pedagogik texnologiyalar”. Toshkent, 2020.
7.
Mahkamova G. “Maktabgacha ta’limda erkin ijodiy faoliyat”. Buxoro, 2021.
8.
Mamatqulova S. “Shaxs rivojida erkin faoliyatning roli”. Namangan, 2022.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi dasturlari va me’yoriy
hujjatlari.
