T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
122
ISSN:3030-3613
BOLALARDA TASHABBUSKORLIKNI SHAKLLANTIRISHDA OILA VA
TARBIYACHINING ROLI
Mualliflar: Pedagogika va psixologiya
kafedrasi oʻqituvchisi
Kadirova Omadxon
,
Maktabgacha taʼlim yoʻnalishi
201-guruh talabasi
Xudoyqulova Mastura
Annotatsiya
(o‘zbek
tilida):
Maqola
bolalarda
tashabbuskorlikni
rivojlantirishda oila va tarbiyachilarning roli hamda ahamiyatini tahlil qiladi. Bolalarda
o‘z fikrini erkin ifodalash, yangi g‘oya va tashabbuslarni amalga oshirish
imkoniyatlarini yaratish oilaviy muhit va pedagogik yondashuvlar orqali
rivojlantiriladi. Ota-onalar va tarbiyachilar tomonidan ko‘rsatiladigan mehr-ehtirom,
bolalarni qo‘llab-quvvatlash va ijobiy rag‘batlantirish metodlari, shuningdek ota-ona
va tarbiyachining yaqin hamkorligi, bolalarga bo‘lgan ishonch va ijobiy
rag‘batlantirish tashabbuskorlikni shakllantirishda muhim omillar ekanligi
ko‘rsatiladi.
Annotatsiya (ingliz tilida):
This article examines the roles and importance of
family and educators in developing initiative in children. It discusses how a supportive
home environment and pedagogical approaches encourage children to express ideas
freely and pursue new initiatives. Parental and educator affection, positive
reinforcement, and close cooperation between parents and teachers are highlighted as
factors that foster initiative and creative independence in children.
Kalit so‘zlar (o‘zbek tilida):
tashabbuskorlik, ijodkorlik, ota-ona, tarbiyachi,
hamkorlik.
Kalit so‘zlar (ingliz tilida):
initiative, creativity, parents, educator, cooperation.
Kirish
Bolalarda tashabbuskorlik ularning ijodiy va shaxsiy rivojlanishi uchun muhim
omil hisoblanadi. Tashabbuskorlik – erkin fikrlash, yangi g‘oyalarni amalga oshirish
va muammolarni mustaqil hal etish intilishi bo‘lib, ijodiy qobiliyatlarning tarkibiy
qismidir. Ko‘pincha ota-onalar farzandning aql-zakovati va mantiqiy tafakkuriga
ustunlik berib, ijodiy va tashabbuskorlik qobiliyatlariga ahamiyat bermasligi katta xato
hisoblanadi. Tarbiyaviy jarayonda ota-onalar va pedagoglarning bolalarning
tashabbuskorligini rivojlantirishdagi o‘rni alohida e’tirof etiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
123
ISSN:3030-3613
Oila va tashabbuskorlik
Oila — bolaga birinchi va asosiy tarbiya muhitini taqdim etuvchi asosiy omildir.
Oilaviy muhit bolalarda o‘ziga ishonch, erkinlik va ijodkorlik ruhini tarbiyalashga
xizmat qiladi.
- Farzandingizni ijodiy faoliyatning turli turlari bilan tanishtiring (masalan, rasm
chizish, qo‘l mehnati, pazandalik, lego va boshqalar); turli tashabbuslarni sinab
ko‘rishdan qo‘rqmaslik kerak, chunki bola oxir-oqibat o‘ziga yoqqan faoliyatni topadi.
- Bolalarning ijodiy ishlarini tanqid qilmaslik lozim; har bir xato yoki noodatiy
g‘oya yangi imkoniyat va o‘sish manbai ekanini ularga anglating.
- Ota-onalarning o‘zi ham ijodiy faoliyat bilan shug‘ullansa, bu oilaviy ijodiy
tandemni kuchaytiradi. Agar ota-onalar ma’lum ijodiy qobiliyatlarga ega bo‘lsa, bu
farzandda ijodiy va tashabbuskorlik ruhiyatini yanada qo‘llab-quvvatlaydi.
Oilada bolaga ko‘rsatiladigan mehr va ishonch uning yangi tashabbuslar qilishiga
yordam beradi. Bolalarga “Sen bu ishni uddalaysan”, “Menga ishon, sen buni qila
olasan” kabi ijobiy iboralar aytilishi bolada o‘ziga bo‘lgan ishonch va
tashabbuskorlikni kuchaytiradi. Shuningdek, ota-onalar ertaklar, qo‘shiqlar va o‘yinlar
orqali farzandning ijodiy fantaziyasini rag‘batlantirishi lozim; bolaga o‘z tasavvurini
erkin ifoda etish uchun sharoit yaratish kerak. Shu bilan birga, ota-onalar bolalarning
tashabbuskorligini rivojlantirishda pedagog bilan yaqindan hamkorlik qilishlari
muhimdir.
Tarbiyachi va tashabbuskorlik
Maktabgacha
ta’lim
tarbiyachisi
ham
bolalarda
tashabbuskorlikni
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Tashabbuskorlikni rag‘batlantirish uchun
tarbiyachi ijodkor yondashuvlar va mos pedagogik usullarni qo‘llashi lozim.
Tarbiyachi didaktik ishlarini o‘zi tayyorlab, bolalarni faol mashg‘ulot va o‘yinga jalb
qilishi, ularning aqliy, jismoniy va ruhiy rivojlanishiga hissa qo‘shishi kerak. Masalan:
- Tarbiyachi bolalar oldiga aniq va o‘rtacha murakkablikdagi topshiriqlar
qo‘yishi zarur; bunday vazifalar bolada tashabbuskorlik va faoliyatga qiziqishni
kuchaytiradi va mas’uliyat hissini uyg‘otadi.
- Tarbiyachi yangicha pedagogik yondashuvlarni va ijodkor g‘oyalarni joriy
qilishi, bolalarga erkin ijodiy faoliyat uchun imkoniyat berishi lozim; ijodiy faoliyatga
rag‘batlantirish tarbiyachi va bolalar o‘rtasidagi samimiy aloqani mustahkamlaydi.
- Tarbiyachi maktabgacha tarbiya jarayonida bolalarni atrof-muhitdagi voqealar
bilan tanishtirib, ularni ijtimoiy hayotning turli shakllarida ishtirok etishga tayyorlashi
kerak. Bu bolalarda tashabbus ruhini yanada mustahkamlaydi.
- Tarbiyachi ota-onalar bilan yaqindan hamkorlik qilishi zarur: bolaning xulq-
atvoridagi kamchiliklarni bartaraf etishda tarbiyachi va ota-onalar birgalikda ishlashi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_2-to’plam_May-2025
124
ISSN:3030-3613
muhim. Masalan, bola juda tortinchoq bo‘lsa, tarbiyachi va ota-ona birgalikda uni
muhitga qo‘shishning usullarini ishlab chiqishlari kerak.
- Mutaxassislar tavsiyasiga ko‘ra, tarbiyachi bolalarni rag‘batlantiruvchi
iboralarni qo‘llashi zarur. “Sen uddalaysan!”, “Sen buni o‘zing bajara olasan!” kabi
so‘zlar bolada o‘z kuchiga va tashabbuskorligiga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
Umuman olganda, tarbiyachi mehribon bo‘lib, bolalarni qobiliyatlari va
qiziqishlariga muvofiq tarzda rag‘batlantirishi kerak. Shunday qilib, tarbiyachi
ijodkorlik asosida o‘yin va mashg‘ulotlarni tashkil etib, bolalarning tashabbuskorligini
quvvatlab boradi.
Xulosa
Tadqiqotlardan ko‘rinib turibdiki, bolalarda tashabbuskorlikni shakllantirishda
oilaviy muhit va pedagoglarning yagona maqsad sari sa’y-harakati zarur. Ota-onalar
farzandining tashabbuskorligini qo‘llab-quvvatlab, unga ishonch ko‘rsatishi,
tarbiyachi esa ijobiy pedagogik yondashuvlar va didaktik usullar bilan qo‘llab-
quvvatlasa, bola o‘z qobiliyatini to‘liq namoyon qiladi. Shu bilan birga, ota-ona va
tarbiyachi tomonidan bolalarga ko‘rsatilayotgan mehr-shafqat, rag‘bat va hurmatni
uyg‘unlashtirish – bolalarda tashabbuskorlik va ijodkorlikni rivojlantirishning muhim
omilidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Matmusayeva M.A., Esonaliyeva O.S. (2023). Bo‘lajak tarbiyachilarning
pedagogik faoliyatiga kreativ yondashuv. Central Asian Journal of Education and
Innovation, 2(4), 70–74.
2.
Fozilova O., Islomxo‘jayeva G.Q. (2023). Maktabgacha yoshdagi bolalarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish usullari. Yangi O‘zbekiston pedagoglari
axborotnomasi, 1(4), 26–30.
3.
Cho‘liyeva N.S. (2022). Maktabgacha ta'lim tashkiloti tarbiyalanuvchilarini estetik
tarbiyalashda o'yinli texnologiyalardan foydalanish. Zamonaviy fan va ta'lim
tarbiya, 11(2), 98–105.
4.
Tarbiyachi bolalarga aytishi mumkin bo‘lmagan beozor iboralar. Kun.uz,
02.05.2018.
