T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
236
ISSN:3030-3613
ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARGA KOXLEAR
IMPLANTATSIYA OPERATSIYASINI O‘TKAZILISHINING
ME’YORIY HUQUQIY ASOSI
Andijon davlat pedagogika instituti
Maxsus pedagogika kafedrasi
o‘qituvchilari;
Jo‘raxo‘jayev Muhammadaziz
Mamatisayeva Surayyo
Axmedova Vazira;
Mirzayeva Umida;
Qodirova Mahzuna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada eshitishni tiklashning zamonaviy usuli
bo‘lgan koxlear implantatsiya operatsiyasi va uning eshituv idrokiga samarali
ta’siri, koxlear implantatsiyadan so‘ng eshituv reabilitatsiyasining pedagogik
usullari haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
eshituv idroki, o‘yin faoliyati,
reabilitatsiya, koxlear
implantatsiya
Mamalakatimizda
Tibbiyot
muassasalarida
koxlear
implantatsiya
operatsiyalarini o‘tkazish uchun bemorlarni
tanlab olish tartibi to‘g‘risidagi Mazkur
Nizom O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014-yil 19-fevraldagi PQ-2133-son
qarori bilan tasdiqlangan “Sog‘lom bola yili” Davlat dasturi hamda Vazirlar
Mahkamasining 1999-yil 14-yanvardagi 18-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston
Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq koxlear
implantatsiya operatsiyalarini o‘tkazish uchun bemorlarni tanlab olish tartibini
belilangan. Qarorga muvofiq koxlear implant operatsiyalari quyidagi holatlar koxlear
implantatsiya operatsiyasini o‘tkazishga ko‘rsatmalar hisoblanadi:
bola ilk yoshidan eshitish apparatidan doimiy ravishda foydalangan va
samarasi past bo‘lganligiga qaramasdan og‘zaki ko‘nikmalar shakllanganligi;
eshitish apparati qo‘llanilganda ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarni 40 foizdan, bir
bo‘g‘inli so‘zlarni 20 foizdan kam bo‘lmagan darajada anglash;
faqat past, o‘rta chastotali tovushlarni, 1-2 metr masofadan shartli reflektor
reaksiyalari yordamida yuqori chastotali tovushlarni qabul qila olish;
past, o‘rta va yuqori chastotali nonutqiy tovushlarga 3 metrdan kam bo‘lmagan
masofadan beixtiyor va ixtiyoriy reaksiyalar mavjudligi;
baland tovush va ovozlarni eshitish reaksiyalarining rivojlanishida ijobiy
o‘zgarishlar mavjudligi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
237
ISSN:3030-3613
imo-ishoradan
foydalanmagan holda so‘zlovchining yuzidan uning
so‘zlayotganligini tushunish;
ovoz faolligining oshishi, undosh harflarga artikulatsiya tovushlarining
mavjudligi;
eshitish apparatidan uch oy mobaynida muntazam foydalanish ijobiy natija
bermagan va nutqli audiometriya ma’lumotlariga ko‘ra, ochiq tanlangan ko‘p bo‘g‘inli
so‘zlarni anglash darajasi 30 foizdan kam bo‘lgan holda faqat so‘zsiz tovushlarga
reaksiyaning ijobiy tomonga rivojlanganligi;
akustik refleksometriyada akustik reflekslarning qayd etilmaganligi;
ushlanilgan chaqiriluvchi otoakustik emissiyasida eshitish potensiallarining
qayd etilmaganligi;
eshitishning chaqiriluvchi qisqa chastotali potensiallari tekshiruvida V darajali
cho‘qqi 30 — 80 detsibelda eshitish potensiallari yo‘qligining qayd etganligi;
modullangan ohangda statsionar chaqiriluvchi eshitish potensiallari qayd
etilganligi;
promontorial test ma’lumotlariga ko‘ra, berilgan elektr ta’siri natijasida
eshitish hissiyotining paydo bo‘lganligi;
erkin tovushlar maydonida tovush qabul qilish darajasi 2000 va 4000 Gts
chastotalarda 55 detsibeldan yuqoriligi;
nur diagnostikasi ma’lumotlariga ko‘ra, koxleovestibulyar patologiyasi,
chig‘anoq ichki yuzasining sezilarli obliteratsiyasi hamda retrokoxlear
patologiyalarning yo‘qligi.
Quyidagi holatlar koxlear implantatsiya operatsiyasini o‘tkazishga qarshi
ko‘rsatmalar hisoblanadi:
kompyuter tomografiyasi va magnit rezonans tomografiyasi natijalariga ko‘ra,
chig‘anoqning elektrod zanjirini kiritishga imkon bermaydigan darajada qisman yoki
to‘liq ossifikatsiyasi;
rejali jarrohlik muolajalariga mutloq qarshi ko‘rsatma bo‘luvchi somatik
kasalliklarning (yurak-qon tomirlari, buyrak va jigarning og‘ir kasalliklari, qon
kasalliklari, qandli diabet, sil, zaxm, orttirilgan immunitet tanqisligi sindromi va
boshqalar) mavjudligi;
nutqning imo-ishora va daktil nutq asosida to‘liq shakllanganligi;
bemorlar, bemor bolalarning ular bilan birgalikda yashovchi ota-onalarida
koxlear implantatsiya opersiyasidan keyingi reabilitatsiya tadbirlarini o‘tkazish va
koxlear implantatdan foydalanishni qiyinlashtiruvchi ruhiy va chuqur nevrologik
buzilishlar (autizm, shizofreniya, psixopatiya, autoagressiya, epilepsiya, tutqanoq
sindromi, elektroensefalogrammada aniqlangan tutqanoqqa moyillik) mavjudligi;
retrokoxlear kasalliklar mavjudligi, auditor neyropatiyadan (chig‘anoq yoki
eshituv nervi yo‘qligi, eshituv tizimining yuqori sathlaridagi shikastlanishlar) tashqari;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
238
ISSN:3030-3613
bemorlarda, bemor bolalarning ota-onalari, ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar
yoki homiylarida, koxlear implantatsiya opersiyasidan keyingi reabilitatsiya
tadbirlarini o‘tkazish imkoniyati va istagi yo‘qligi.
Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar koxlear implantatsiya operatsiyasini
o‘tkazganlaridan so‘ng surdopedagog, psixolog va ota-ona bilan hamkorlikda nutqiy
muloqot jarayonini shakllantirish kompleks tarzda olib boriladi.
Koxlear implantatsiya operatsiyasidan keyingi reabilitatsiya tadbirlari
Koxlear implantatsiya operatsiyasi o‘tkazilgan uch yoshgacha bemor
bolalarda uch yil, uch va undan katta yoshdagi bemorlarda kamida besh yil davomida
Markaz tomonidan koxlear implantatsiya operatsiyasidan keyingi reabilitatsiya
tadbirlari o‘tkazilishi zarur.Bemor, bemor bolalarning ota-onalari yoki ularning o‘rnini
bosuvchi shaxslar koxlear implantatsiya operatsiyasidan keyingi reabilitatsiya
tadbirlari haqida Komissiya ko‘rigidan o‘tish vaqtida xabardor qilinishlari
lozim.Bemorlarning koxlear implantatsiya operatsiyasidan keyingi reabilitatsiya
tadbirlarida ishtirok etishlarini monitoring qilish maqsadida bemorda koxlear
implantatsiya operatsiyasi o‘tkazilganligi haqida ikki hafta ichida Markaz tomonidan
bemorning doimiy yashash joyidagi tuman (shahar) tibbiyot birlashmasiga xabar
beriladi.Bemorlar koxlear implantatsiya operatsiyasi o‘tkazilgan kundan boshlab to‘rt
hafta ichida nutq protsessorini ishga tushirish uchun Markazga kelishlari lozim.Nutq
protsessori Markazning audiolog mutaxassislari tomonidan ishga tushiriladi. Nutq
protsessorining kafolati va ehtiyot qismlari bemor, bemor bolaning ota-onalari yoki
ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarga yozma ravishda topshiriladi hamda ularga nutq
protsessoridan foydalanish shartlari tushuntiriladi.Nutq protsessori Markazning
audiolog mutaxassislari tomonidan quyidagi muddatlarda sozlab turiladi:
birinchi sozlash — nutq protsessori ishga tushirilgan paytda, ya’ni koxlear
implantatsiya operatsiyasi o‘tkazilgan kundan boshlab to‘rt haftadan keyin;
ikkinchi sozlash — birinchi sozlash o‘tkazilgan kundan o‘n sakkiz — yigirma
kundan keyin;
uchinchi sozlash — ikkinchi sozlash o‘tkazilgan kundan to‘rt haftadan keyin;
uchinchi sozlashdan keyingi sozlashlar — koxlear implantatsiya operatsiyasi
o‘tkazilgan kundan bir yil davomida har oyda, ikkinchi yil davomida har chorakda,
uchinchi yil davomida har olti oyda.
Koxlear implantatsiya operatsiyasi o‘tkazilgan kundan uch yil o‘tgach, nutq
protsessori Markazning audiolog mutaxassislari tomonidan har yili bir marta
profilaktik ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinki eshitishda muammolari bo‘lgan bolalar
uchun koxlear implant zamonaviy yechim sifatida tan olingan. Koxlear implant
operatsiyasining samaradorligi bola bilan operatsiyadan oldin va keyin olib borilgan
pedagogik shart sharoitlarga va bolaning yosh va individual xususiyatlariga bog‘liq.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
239
ISSN:3030-3613
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mamatisayeva, S. (2025). Maktabgacha ta’limda inklyuziv ta’limni tashkil
etishning
dolzarb
masalalari.
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI
JURNALI
,
3
(3).
2.
Koroleva I.V. Kar bolalar va kattalami koxlear implantatsiya qilish (elektrod
eshitish protezlari). - SPb .: KARO, 2008
3.
Mamarajabova Z.N.Koxlear implantli eshitish moslamalari o‘rnatilgan, zaif
eshituvchi bolalar eshituv-nutqiy reabilitatsiyasi- Toshkent:
4.
Kuzmicheva E.P., Yaxnina S.Z. Kar bolalarda og‘zaki nutqni rivojlantirish. - M.,
2003 yil.
6.
Mamarajabova Z.N.Koxlear implantli eshitish moslamalari o‘matilgan, zaif
eshituvchi bolalar eshituv-nutqiy reabilitatsiyasi- Toshkent: AktivPrint, 2020.
7.
Mamatisayeva, S. (2025). KOXLEAR IMPLANTAT BOLALARDA OG ‘ZAKI
NUTQNI
IDROK
ETISHNI
RIVOJLANTIRISHDA
PEDAGOGIK
USULLAR. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 2(4.1), 388-392.
8.
Adhamjonova, M., & Mamatisayeva, S. (2025). NUTQ KAMCHILIGIGA EGA
BO‘LGAN BOLALAR NUTQNI TEKSHIRISH USULLARI.
Universal xalqaro
ilmiy jurnal
,
2
(4.1), 478-479.
9.
Mamatisayeva, S. (2025). Maktabgacha ta’limda inklyuziv ta’limni tashkil
etishning
dolzarb
masalalari.
MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI
JURNALI
,
3
(3).
5.
Koroleva I.V. Koxlearnaya implantatsiya gluxix detey i vzroslbix
(elektrodnoye protezirovaniye sluxa) SPb.: KARO, 2009.. (15-19b).
