https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
346
QISHLOQ XO'JALIK XIMIKATLARI VA SINTETIK PIRETROIDLAR
HOSILALARI. ULARNI OB'EKTLARDAN AJRATIB OLISH VA TAHLIL
USULLARI
Poyanova Durdona Zokir qizi
Samarqand davlat tibbiyot universiteti talabasi
1
Tashanov Odilboy Safar o‘g‘li
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Samarqand, O‘zbekiston
*e- mail :
Kirish
Qishloq xo'jalik ximikatlari, asosan pestitsidlar, o'simliklar va hayvonlar
salomatligini himoya qilish uchun qo'llaniladi. Bu kimyoviy moddalar orasida sintetik
piretroidlar alohida o'rin tutadi. Sintetik piretroidlar – tabiiy piretrinlar asosida ishlab
chiqarilgan, o'simlik va hayvonlarga zararli bo'lgan zararkunandalar va parazitlarga
qarshi samarali bo'lgan kimyoviy birikmalardir. Biroq, ularning qishloq xo'jalik
mahsulotlarida va atrof-muhitda saqlanishi sog'liq va ekologiya uchun xavf tug'dirishi
mumkin. Ushbu maqolada sintetik piretroidlar va ularning qishloq xo'jalik ob'ektlaridan
ajratib olish hamda tahlil usullari ko'rib chiqiladi.
Sintetik piretroidlar va ularning xususiyatlari
Sintetik piretroidlar – bu piretrinlar, tabiiy o'simliklardan (chinnigullar) olinadigan
insektitsidlar asosida yaratilgan kimyoviy birikmalardir. Piretroidlar zararkunandalarga
qarshi ishlatiladigan kuchli pestitsidlardir. Ular asosan quyidagi xususiyatlarga ega:
1.
Zararkunandalarga
qarshi
samaradorlik
:
Piretroidlar
faqat
zararkunandalar uchun toksik bo'lib, o'simliklar va hayvonlar uchun nisbatan kam zarar
keltiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
347
2.
Dozaga sezgirlik
: Piretroidlarning samaradorligi va toksikligi ularning
dozasiga bog'liq bo'lib, ortiqcha dozada foydalanuvchi organizmlar uchun xavfli bo'lishi
mumkin.
3.
Yaxshi barqarorlik
: Piretroidlar tashqi muhitda uzoq vaqt davomida faol
bo'lishi mumkin, bu esa ular bilan ishlashda ehtiyotkorlikni talab qiladi.
Sintetik piretroidlarning qishloq xo'jalik mahsulotlaridagi mavjudligi
Sintetik piretroidlar qishloq xo'jalik mahsulotlarida, ayniqsa o'simliklarda va
o'simliklarni zararkunandalardan himoya qilishda ishlatiladi. Ular shuningdek,
chorvachilikda hayvonlarni parazitlardan himoya qilish uchun ham qo'llaniladi. Biroq,
bu pestitsidlar qishloq xo'jalik mahsulotlari orqali oziq-ovqat zanjiriga kirib, inson
salomatligiga zarar yetkazishi mumkin. Shu sababli, ularning mahsulotlar va atrof-
muhitda qoldiqlarini nazorat qilish zarur.
Sintetik
piretroidlar
hosilalarini
ob'ektlardan
ajratib
olish
Sintetik piretroidlar qishloq xo'jalik mahsulotlaridan ajratib olish va tahlil qilish uchun
bir qator usullar qo'llaniladi. Bu usullar asosan pestitsidlarning mavjudligini aniq
aniqlash, shuningdek, ularning miqdorini o'lchash uchun ishlatiladi.
1.
Ekstraksiya usullari
Piretroidlar o'zining yog'li tabiatiga ega bo'lib, bu ularni organik erituvchilarda
yaxshi erishini ta'minlaydi. Shuning uchun ekstraksiya jarayonida organik erituvchilar
(masalan, metanol, xlorofor, asetat) ishlatiladi. Odatda, qishloq xo'jalik mahsulotlari
(meva, sabzavot, don) yoki atrof-muhit namunalaridan piretroidlar ajratilib olinadi.
o
Suyuq-suyuq ekstraksiya
: Ushbu usulda organik erituvchi suyuqlik va
namunadagi suyuqlik o'rtasida fazaviy o'zgarishlar yuzaga keladi. Erituvchi piretroidni
o'ziga singdiradi va keyin uni ajratish mumkin bo'ladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
348
o
Suyuq-qattiq ekstraksiya (Soxlet ekstraksiyasi)
: Bu usulda, sintetik
piretroidlar odatda yuqori issiqlikda va organik erituvchilar yordamida qattiq
namunadan ajratib olinadi.
2.
Suyuq xromatografiya (HPLC)
Yangi texnologiyalardan biri bo'lib, sintetik piretroidlar tahlilida suyuq
xromatografiya (HPLC) usuli keng qo'llaniladi. HPLC usuli orqali piretroidlarning bir-
biridan ajratilishi va ularning konsentratsiyasi aniq aniqlanishi mumkin. Bu usulda
namunadagi sintetik piretroidlar chromatografik kolonnada ajratilib, maxsus detektor
orqali o'lchanadi.
3.
Gaz xromatografiyasi (GC)
Piretroidlar, ayniqsa ularning volatil moddalari, gaz xromatografiyasi yordamida
aniqlanishi mumkin. Bu usulda gazli erituvchi yordamida sintetik piretroidlar ajratiladi
va detektor yordamida ularning miqdori aniqlanadi. Bu usul, ayniqsa, sintetik
piretroidlarning past konsentratsiyalari uchun foydalidir.
4.
Spektrofotometrik usullar
Sintetik piretroidlar ko'pincha UV yoki IR spektroskopiyasida o'ziga xos spektral
xususiyatlarga ega bo'lib, bu usullar orqali ular aniqlanishi mumkin. Spektrofotometrik
usullar, ayniqsa, saqlanayotgan pestitsidlarning miqdorini o'lchashda va tahlil qilishda
foydalidir.
5.
Immunologik usullar
Sintetik piretroidlarni aniqlashda immunologik testlar, masalan, ELISA (enzimga
bog'langan immunosorbent testi) usullari ham ishlatiladi. Bu usullar yuqori sezgirlikka
ega bo'lib, sintetik piretroidlarning zararsiz konsentratsiyasini tezda aniqlashga yordam
beradi.
Tahlil usullarini tanlashda e'tiborga olinishi kerak bo'lgan omillar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
349
•
Pestitsidning turli xususiyatlari
: Piretroidlarning kimyoviy tarkibi, ularning
suyuqlikda eruvchanligi va boshqa fizik-kimyoviy xususiyatlari tahlil usulini tanlashda
muhim rol o'ynaydi.
•
Oziq-ovqat mahsulotlari yoki atrof-muhit namunasi
: Analiz qilinayotgan
ob'ekt (o'simliklar, hayvonlar, tuproq yoki suv) turi, zararkunanda moddalari bilan birga
mavjud bo'lgan boshqa kimyoviy moddalar usulni tanlashda hisobga olinadi.
•
Zarur sezgirlik va aniqlik
: Pestitsidning qoldiqlarini aniqlashda sezgirlik va
aniq miqdorlarni o'lchash zarurati usulni tanlashda muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Sintetik piretroidlar qishloq xo'jalik mahsulotlarida pestitsid sifatida keng
qo'llaniladi. Biroq, ularning qoldiqlari mahsulotlarda saqlanishi va atrof-muhitga ta'sir
etishi mumkin, bu esa inson salomatligiga xavf tug'diradi. Sintetik piretroidlarni
ob'ektlardan ajratib olish va tahlil qilish uchun zamonaviy ekstraksiya, xromatografiya,
spektroskopiya va immunologik usullar keng qo'llaniladi. Bularning barchasi
pestitsidlar qoldiqlarini aniqlash va ularning miqdorini aniqlashda samarali yordam
beradi. Tahlil jarayonlari aniq va ishonchli bo'lishi uchun, yuqori sezgirlikka ega
usullarni tanlash va to'g'ri bajarilishini ta'minlash zarur.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Kuchkarov O. A. et al. Investigation of particular parameters of a
semiconductor ammonia gas analyzer //IOP Conference Series: Materials Science and
Engineering. – IOP Publishing, 2020. – Т. 862. – №. 6. – С. 062101.
2.
Mamadiyeva M. I., Ruziyev E. A., Mamirzayev M. A. Analitik kimyoni
o‘qitishda mustaqil ta’limni tashkil etish //O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishida
kimyoning o‘rni" mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari, III qism.-
SamDU. – 2018. – Т. 124.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
350
3.
Файзуллаев Н. И., Мамирзаев М. А., Асроров Д. А. ИССЛЕДОВАНИЕ
ПРОЦЕССА
ОБРАЗОВАНИЯ
ДЕФЕКТОВ,
ОБРАЗУЮЩИХСЯ
В
МЕЗОПОРИСТОМ УГЛЕ //Universum: химия и биология. – 2023. – №. 5-3 (107).
– С. 10-19.
4.
Ташанов O. С., Саветов К. Т. ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ,
ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В КАЧЕСТВЕ СРЕДСТВ ДЛЯ ЛЕЧЕНИЯ СЛИЗИСТОЙ
ОБОЛОЧКИ РТА //Research and Publications. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 42-45.
5.
Ташанов O. С. СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ ГЕЛИ //Лучшие
интеллектуальные исследования. – 2024. – Т. 31. – №. 1. – С. 67-70.
6.
Абдураззокова Х. Г. и др. MEDICINAL PLANTS USED AS
REMEDIES FOR THE ORAL MUCOSA //Proceedings of International Conference on
Educational Discoveries and Humanities. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 29-32.
7.
Zarxol B., Mamirzayev M. A., Tashanov O. S. VITAMINLAR ISHLAB
CHIQARISH VITAMINLARNING BIOLOGIK AHAMIYATI MODDALAR
ALMASHINUVI //Лучшие интеллектуальные исследования. – 2024. – Т. 21. – №.
5. – С. 154-159.
8.
Anvarovich C. A., Razhabboevnason A. R., Safarovich T. O. Medicinal
Plants used as Remedies for the Treatment of the Oral Mucosa //American Journal of
Pediatric Medicine and Health Sciences (2993-2149). – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 491-
494.
9.
Хамдамкулов Д. Х. и др. ПОЛУЧЕНИЕ ВЫТЯЖКИ ИЗ АИРА
ОБЫКНОВЕННОГО (Acorus calamus, Linnaeus, 1753) //Proceedings of International
Conference on Educational Discoveries and Humanities. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 21-
24.
10.
SHomurodov S. H. S. H., Tashanov O. S. ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI MINЕRALIZATDAN ANIQLASH. QO‘RG‘OSHIN KATIONINI
TAHLILI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. –
2024. – Т. 55. – №. 4. – С. 17-20.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
351
11.
Husanov A. D., Tashanov O. S. DЕNITRATSIYALASHNI GIDROLIZ
USULI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. –
2024. – Т. 55. – №. 4. – С. 25-27.
12.
Musayev D. S., Tashanov O. S. MINЕRALIZATNI KASRLI USULDA
ANIQLASHDA HALAQIT BЕRUVCHI IONLARNI NIQOBLASH USULLARI
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т.
55. – №. 4. – С. 28-30.
13.
Nematov S. H. S. H., Tashanov O. S. ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI MINЕRALIZATDAN ANIQLASH. BARIY BIRIKMALARINI
CHO‘KMADAN ANIQLASH //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 55. – №. 4. – С. 14-16.
14.
Bobobek E., Tashanov O. S. RADIONUKLIDLAR VA ULARNING QO
‘LLANILISHI //Лучшие интеллектуальные исследования. – 2024. – Т. 32. – №. 1. –
С. 141-146.
15.
Байкулов А., Советов К. Динамика показателей продуктов
перекисного окисления (среднемолекулярные пептиды. Малоновый диальдегид)
в крови у крыс с экспериментальным термическим ожогом //Журнал вестник
врача. – 2012. – Т. 1. – №. 1. – С. 43-45.
16.
Kamol o‘g‘li D. I., Inom o‘g‘li X. J. Temirning odam organizmidagi
ahamiyati va vazifalari //Modern education and development. – 2024. – Т. 12. – №. 2.
– С. 72-75.
17.
Inomovich X. J. et al. SUN'IY OQSIL OZUQA MODDALARINI ISHLAB
CHIQARILISHI
VA
KELGUSIDAGI
IMKONIYATLAR
//Лучшие
интеллектуальные исследования. – 2024. – Т. 32. – №. 1. – С. 288-294.
18.
Inomovich X. J. et al. FERMENTLARNING TIBBIYOTDAGI
AHAMIYATI VA ULARNING QO‘LLANILISHI //Лучшие интеллектуальные
исследования. – 2024. – Т. 32. – №. 1. – С. 281-287.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
352
19.
Fayzullaev N., Mamirzayev M. Mathematical modeling of kinetics and
reactors of methane nanocarbon reaction //AIP Conference Proceedings. – AIP
Publishing, 2023. – Т. 2789. – №. 1.
20.
Abdurakhmanov E. et al. Development of a selective sensor for the
determination of hydrogen //IOP Conference Series: Earth and Environmental Science.
– IOP Publishing, 2021. – Т. 839. – №. 4. – С. 042086.
21.
Uflyand I. E. et al. Preparation of ZnS-Based Nanocomposites by
Thermolysis of Zinc-Containing Monomers in the Presence of Thiourea: Their
Characterizations and LPG Sensing Applications //Journal of Inorganic and
Organometallic Polymers and Materials. – 2024. – С. 1-19.
