https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
273
RADIATIV IZOTOPLARNING BOSHQA QUVVAT BILAN O'ZARO
TA'SIRI
Ulashev Hojiakbar Abdusattor o‘g‘li
Samarqand davlat tibbiyot universiteti talabasi
Tashanov Odilboy Safar o‘g‘li
1
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Samarqand, O‘zbekiston
*e- mail:
Annotatsiya: Radiyativ izotoplar boshqa kimyoviy moddalar bilan o'zaro ta'sir
qilib, yangi kimyoviy birikmalar yoki molekulalarning hosil bo'lishiga sabab bo'lishi
mumkin
Kalit so‘zlar: Radiatsiya, alfa, beta yoki gamma, helium yadrosining chiqarilishi,
Elektromagnit maydonlar, DNT.
Radiyativ izotoplarning boshqa quvvatlar bilan o'zaro ta'siri — bu jarayon, unda
radioaktiv izotoplar (yoki umumiy qilib aytganda, radioaktiv elementlar) o'zlarining
radioaktiv nurlanishi orqali boshqa energiya manbalari, moddalar yoki maydonlar bilan
o'zaro ta'sirga kirishadi. Bunday ta'sirlar bir necha shaklda namoyon bo'lishi mumkin:
fizikal, kimyoviy yoki biologik.
Asosan, radiyativ izotoplar o'zlarining radioaktiv nurlanishi (alfa, beta yoki
gamma) orqali energiya chiqaradilar, va bu nurlanish boshqa moddalar bilan turli
shakllarda o'zaro ta'sir qiladi. Quyida bunday ta'sirlar haqida qisqacha ma'lumot
keltiraman:
1. Radiatsiyaning moddalar bilan o'zaro ta'siri
Radiyativ izotoplar chiqaradigan nurlanish moddalar bilan o'zaro ta'sir qilishi
mumkin. Masalan:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
274
- Alfa-nurlanish (helium yadrosining chiqarilishi) ko'proq o'zgarishlar yaratadi
va ko'plab moddalar orqali o'tib ketmaydi, faqat yuzasida ta'sir qiladi.
- Beta-nurlanish (elektronlar yoki pozitronlar chiqarilishi) moddalar bilan o'zaro
ta'sir qilishda ko'proq chuqurroq kirib borishi mumkin.
- Gamma-nurlanish (yuqori energiyali fotonlar) eng penetratsiyalidir va turli
materiallardan o‘tib, ularning ichidagi atomlarni ionlashtirishi mumkin.
2. Radiyativ izotoplarning boshqa energiya manbalari bilan o'zaro ta'siri
- Termal energiya: Ba'zi radioaktiv izotoplar, masalan, plutoniya-238 yoki strontiy-
90, o'zlarining radioaktiv parchalanishi jarayonida issiqlik (termal energiya) chiqaradi.
Bu energiya tizimlarni isitish yoki kuch manbai sifatida ishlatilishi mumkin.
- Elektromagnit maydonlar: Yadro radiatsiyasining intensivligi yoki ta'siri elektro-
magnit maydonlari bilan o'zaro aloqada bo'lishi mumkin. Masalan, gamma nurlari
kuchli elektromagnit maydonlarining ishlashiga ta'sir qilishi mumkin.
- Yadro energiyasi: Yuqori energiyali neutronlar yoki boshqa zaryadlangan
zarrachalar boshqa izotoplar bilan to‘qnashishi mumkin, bu esa yangi radioaktiv
materiallarning hosil bo'lishiga olib keladi. Bunday ta'sirlar yadro reaktorlarida energiya
ishlab chiqarish jarayonida kuzatiladi.
3. Radiatsiyaning kimyoviy ta'siri
Radiyativ izotoplar boshqa kimyoviy moddalar bilan o'zaro ta'sir qilib, yangi
kimyoviy birikmalar yoki molekulalarning hosil bo'lishiga sabab bo'lishi mumkin.
Bunga quyidagi misollarni keltirish mumkin:
- Radiatsiya yordamida molekulalarning parchalanishi: Yuqori energiyali
nurlanish (masalan, gamma yoki beta) molekulalarni ionlashtirib, yangi kimyoviy
reaksiya va birikmalarni keltirib chiqaradi. Bu jarayonlar tibbiyotda, masalan,
radioterapiya uchun qo'llaniladi.
- Oxidlanish-reduksiyalashuv reaktsiyalari: Radiatsiya oksidlovchi kuch sifatida
ishlashi mumkin, masalan, suv molekulalarini ionlashtirishi va hidrogen peroksid
(H₂O₂) kabi oksidlovchi moddalarni hosil qilishi mumkin.
4. Biologik ta'sirlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
275
Radioaktiv izotoplar biologik tizimlarga ham ta'sir ko'rsatishi mumkin. Bunga
quyidagilar kiradi:
- DNTning ionlashuvi: Radiyativ izotoplar, masalan, uglerod-14 yoki kobalt-60
yuqori energiyali nurlarni chiqarib, organizmdagi hujayralarning DNT zanjirlarini
ionlashtirishi va shikastlanishiga sabab bo'lishi mumkin. Bu, o'z navbatida, hujayra
mutatsiyasiga yoki o'limiga olib kelishi mumkin.
- Tibbiyotda qo'llanilishi: Radiyativ izotoplar, masalan, jod-131 yoki kobalt-60,
tibbiy diagnostika yoki davolashda qo'llaniladi. Ular o'zaro kimyoviy va biologik ta'sir
orqali patologik o'zgarishlarni kamaytirishga yordam beradi.
5. Radiatsiya va elektr energiya
Bundan tashqari, radiyativ izotoplar yadro energiyasini ishlab chiqarish uchun
ishlatiladi. Yadro reaktorlarida o'zgarishlar yuzaga keladi, bunda:
- Uran-235 yoki plutoniya-239 kabi izotoplar parchalanib, katta miqdorda
energiya ajratadi. Bu energiya issiqlikka aylanadi va u bug' generatorlari orqali elektr
energiyasiga aylantiriladi.
Xulosa
Radiyativ izotoplarning boshqa quvvatlar yoki energiya manbalari bilan o'zaro
ta'siri turli sohalarda, jumladan, yadro texnologiyasi, tibbiyot, kimyo, va ekologiya
sohalarida katta ahamiyatga ega. Bu ta'sirlar orqali yangi texnologiyalar ishlab chiqilishi
mumkin, ammo ularning xavfsizligi va boshqarilishi ham muhim ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Саветов
К.
Т.
ЛЕКАРСТВЕННЫЕ
РАСТЕНИЯ,
ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ
В
КАЧЕСТВЕ
СРЕДСТВ
ДЛЯ
ЛЕЧЕНИЯ
СЛИЗИСТОЙ ОБОЛОЧКИ РТА //Research and Publications. – 2023. – Т. 1. –
№. 1. – С. 42-45.
2.
2. Ташанов, O. С., & Саветов, К. Т. (2023). ЛЕКАРСТВЕННЫЕ
РАСТЕНИЯ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В КАЧЕСТВЕ СРЕДСТВ ДЛЯ ЛЕЧЕНИЯ
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
276
СЛИЗИСТОЙ ОБОЛОЧКИ РТА. Research and Publications, 1(1), 42-45.
3.
3. Begmamat o’g’li, Odilov Javohir, Erkinov Feruzbek Asqarjon
o’g’li, and Tashanov Odilboy Safarovich. "DORI VOSITALARINING
ZAMONAVIY TAHLIL USULLARI." Journal of new century innovations 49.1
(2024): 75-77.
4.
4. Safarovich, Tashanov Odilboy. "DORI VOSITALARINI
TAHLIL QILISHNING ZAMONAVIY USULLARI." Proceedings of
International Conference on Educational Discoveries and Humanities. Vol. 3. No.
5. 2024.
5.
Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-
е изд., испр.-М.:ГЭОТАР-Медиа, 2006,- 640 с.
6.
Арыстанова Т.А. Общая фармацевтическая химия:учебное
пособие, Алматы: изд-во «Эверо», 2013.- 291с.
7.
Беликов В.Г. Фармацевтическая химия. В 2-х ч: учебное
пособие, 4-е изд., перераб. и доп.-М.: МЕДпресс-информ., 2008. - 616 с.
8.
Ташанов,
O.
С.
(2024).
СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ
ГЕЛИ.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
31
(1), 67-70.
9.
SHomurodov, SH SH, and O. S. Tashanov. "ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN
ANIQLASH.
QO’RG’OSHIN
KATIONINI TAHLILI."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
55.4 (2024): 17-20.
10.
Musayev, S. M., & Tashanov, O. S. (2024). BIOLOGIK OB’EKTNI
MINERALIZASIYALAB AJRATIB OLINADIGAN ZAHARLI MODDALAR
GURUHI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
55
(4), 21-24.
11.
SHomurodov, S. S., & Tashanov, O. S. (2024). ZAHARLI MЕTALL
KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN
ANIQLASH.
QO’RG’OSHIN
KATIONINI TAHLILI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
,
55
(4), 17-20.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
277
12.
Safarovich, T. O., Nayimovna, A. S., Ergashboyevna, A. Z., &
Ergashboyevna, E. M. (2024). LIPIDLAR ASOSIDA SIRT FOAL
MODDALARNI OLISH.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning
zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
,
31
(2), 122-125.
13.
Zarxol, B., Mamirzayev, M. A., & Tashanov, O. S. (2024).
VITAMINLAR ISHLAB CHIQARISH VITAMINLARNING BIOLOGIK
AHAMIYATI MODDALAR ALMASHINUVI.
Лучшие интеллектуальные
исследования
,
21
(5), 154-159.
14.
Begmamat o’g’li, O. J., Asqarjon o’g’li, E. F., & Safarovich, T. O.
(2024).
DORI
VOSITALARINING
ZAMONAVIY
TAHLIL
USULLARI.
Journal of new century innovations
,
49
(1), 75-77.
15.
Ziyadullayev, A. O., Eshtemirova, M. Z., & Tashanov, O. S. (2024,
April). GIDROKSIL GURUHINI HIMOYALASH USULLARI. In
Proceedings
of International Conference on Educational Discoveries and Humanities
(Vol. 3,
No. 5, pp. 33-38).
16.
Husanov, A. D., and O. S. Tashanov. "DЕNITRATSIYALASHNI
GIDROLIZ USULI."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
55.4 (2024): 25-27. Safarovich, Tashanov Odilboy. "DORI
VOSITALARINI
TAHLIL
QILISHNING
ZAMONAVIY
USULLARI."
Proceedings of International Conference on Educational
Discoveries and Humanities
. Vol. 3. No. 5. 2024.
17.
Tolib o’g’li, C. T., & Inom o’g’li, X. J. (2024). Uglerodning
organizm
hayotidagi
ahamiyati
va
vazifasi.
Modern
education
and
development
,
12
(2), 80-83.
18.
Kamol o’g’li, D. I., & Inom o’g’li, X. J. (2024). Temirning odam
organizmidagi
ahamiyati
va
vazifalari.
Modern
education
and
development
,
12
(2), 72-75.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
278
19.
Kamol o’g’li, D. I., & Inom o’g’li, X. J. (2024). Zaytun moyi guruh
tarkibini yupqa qavat xromatografiyasi usulida o’rganish.
Modern education and
development
,
12
(2), 76-79.
20.
Ташанов,
O.
С.
(2024).
СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ
ГЕЛИ.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
31
(1), 67-70.
21.
Musayev, D. S., & Tashanov, O. S. (2024). MINЕRALIZATNI
KASRLI USULDA ANIQLASHDA HALAQIT BЕRUVCHI IONLARNI
NIQOBLASH USULLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
,
55
(4), 28-30.
22.
Musayev, D. S., & Tashanov, O. S. (2024). MINЕRALIZATNI
KASRLI USULDA ANIQLASHDA HALAQIT BЕRUVCHI IONLARNI
NIQOBLASH USULLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
,
55
(4), 28-30.
a
