https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
306
RADIONUKLIDLAR VA ULARNING QO‘LLANILISHI
O‘rinov G‘aybullo Zohir o‘g‘li
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
Tashanov Odilboy Safar o‘g‘li
1
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Samarqand, O‘zbekiston
*e- mail:
Annotatsiya: Radionuklidlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: stabil (barqaror) va
radioaktiv. Radioaktiv radionuklidlar, o'z navbatida, quyidagi turlarga bo‘linadi.
Radionuklidlar radiologik tasvirlash usullarida keng qo‘llaniladi. Ularning
yordamida kasalliklar tez va aniq aniqlanadi. Diagnostik qo‘llanishlar orasida quyidagi
radionuklidlar mavjud:
Kalit so‘zlar: Beta-nurlanish , sanoat va ekologiya, kobalt-60, Technetium-99m
Radionuklidlar — bu radioaktiv moddalar bo‘lib, ular o'z ichiga turli xil yadro
tuzilmalari va radiasiya xususiyatlarini oladi. Ularning energiya chiqarishi va biologik
ta'sir ko'rsatishi radiasion tibbiyot, sanoat va ekologiya sohalarida qo‘llanilishi uchun
muhimdir. Ushbu maqolada radionuklidlarning turlari, ularning tibbiyotda qo‘llanilishi,
xavfsizlik masalalari va kelajak istiqbollari haqida kengroq ma'lumot beramiz.
1. Radionuklidlar turlari
Radionuklidlar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: stabil (barqaror) va radioaktiv.
Radioaktiv radionuklidlar, o'z navbatida, quyidagi turlarga bo‘linadi:
- Alfa-nurlanish: Alfa-zarralar chiqaruvchi radionuklidlar (masalan, uran-238)
zararlanish xavfi yuqori, lekin ularning penetratsiya qobiliyati past. Ular faqat teri
yuzasiga ta'sir qiladi, lekin ichki iste'molda jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
- Beta-nurlanish: Beta-zarralar (masalan, stronsiy-90) chiqaruvchi radionuklidlar,
ko‘proq penetratsiya qobiliyatiga ega, va ichki va tashqi ta'sirni keltirib chiqarishi
mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
307
- Gamma-nurlanish: Gamma nurlanishini chiqaruvchi radionuklidlar (masalan,
kobalt-60) juda chuqur penetratsiya qobiliyatiga ega va ular asosan radiatsion terapiya
va diagnostika jarayonlarida qo‘llaniladi.
2. Tibbiyotda qo‘llanilishi
Radionuklidlar tibbiyotda asosan ikki sohada: diagnostika va terapiyada
ishlatiladi.
2.1 Diagnostik qo‘llanish
Radionuklidlar radiologik tasvirlash usullarida keng qo‘llaniladi. Ularning
yordamida kasalliklar tez va aniq aniqlanadi. Diagnostik qo‘llanishlar orasida quyidagi
radionuklidlar mavjud:
- Technetium-99m: Bu radionuklid eng ko‘p qo‘llaniladigan diagnostik
radionukliddir. U yurak, o‘pka va buyraklar kabi organlarning holatini aniqlashda
ishlatiladi. Technetium-99m ning past dozasi va yuqori tasvir sifatlari uni mukammal
tanlovga aylantiradi.
- Iodine-123 va Iodine-131: Bu radionuklidlar tiroid bezining kasalliklarini
aniqlash va davolashda ishlatiladi. Iodine-131, masalan, tiroid rakini davolashda
samarali bo‘lishi mumkin.
- Gallium-67: Bu radionuklid infektsion jarayonlar va onkologik kasalliklarni
aniqlashda qo‘llaniladi. Gallium-67 ning organizmda tarqalish mexanizmi muayyan
kasalliklar uchun o‘ziga xos bo‘lib, natijalarini tahlil qilishda yordam beradi.
2.2 Terapevtik qo‘llanish
Radionuklidlar tumorlarga ta'sir etish va ularni kamaytirish uchun radioterapiya
jarayonlarida qo‘llaniladi:
- Kobalt-60: Radioterapiya uchun eng ko‘p ishlatiladigan radionuklid bo‘lib,
saraton hujayralarini yo‘q qilishda samarali hisoblanadi. Kobalt-60 yadro radiatsiyasi
chuqur penetratsiya qilish xususiyatiga ega bo‘lgani uchun, u o‘sma to‘qimalariga
samarali ta'sir ko‘rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
308
- Lutecium-177: Bu radionuklid, xususan, metastatik prostata rakida qo‘llaniladi.
Lutecium-177 ning radiyoterapiya xususiyatlari o‘sma hujayralarini maqsadli yo‘q
qilish imkonini beradi.
- Stronsiy-89: Ushbu radionuklid metastazlarni davolashda, xususan, skeletga
ta'sir qiluvchi saratonlar uchun qo‘llaniladi.
3. Ekologik va sanoat qo‘llanishlar
Radionuklidlar atrof-muhitni monitoring qilishda va sanoat sohalarida ham
muhim rol o‘ynaydi:
- Ekologiya: Radionuklidlar atrof-muhitdagi radioaktiv ifloslanishni aniqlash va
tahlil qilishda ishlatiladi. Cobalt-60 atrof-muhitdagi ifloslanishni aniqlash va ekologik
ta'sirlarni baholashda muhimdir.
- Sanoat: Radionuklidlar materiallarning qalinligini o‘lchashda va ishlab chiqarish
jarayonlarida qo‘llaniladi. Masalan, gamma nurlanishidan foydalangan holda, sanoatda
quvurlar yoki materiallarning qalinligini aniqlashda ishlatiladi.
4. Xavfsizlik va himoya
Radionuklidlar bilan ishlashda xavfsizlik masalalari juda muhimdir. Ularning
radioaktivligi turli kasalliklar va organizmga zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun:
- Xavfsizlik qoidalari: Radionuklidlar bilan ishlovchi xodimlar uchun maxsus
himoya kiyimlari va vositalarini ishlatish muhimdir. Ular yadro radiatsiyasidan himoya
qilish uchun mo‘ljallangan.
- Monitoring va nazorat: Radionuklidlar ishlatiladigan joylarda doimiy
monitoring va nazorat o‘rnatilishi lozim. Bu, radiatsion xavfni kamaytirishga yordam
beradi.
5. Kelajak istiqbollari
Radionuklidlarning tibbiyot va sanoatda qo‘llanishi kelajakda yanada rivojlanishi
kutilmoqda. Yangi usullar va texnologiyalar, shuningdek, radiasiya terapiyasining
yanada samarali variantlarini ishlab chiqish, ushbu sohalarda innovatsiyalarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
309
ta'minlaydi. Shuningdek, radionuklidlar bilan bog‘liq xavfsizlik va ekologik masalalar
ham davom etadigan muhim yo‘nalishlardir.
Xulosa
Radionuklidlar — zamonaviy tibbiyot, sanoat va ekologiyada muhim rol
o‘ynaydi. Ularning diagnostika va davolashdagi qo‘llanilishi, shuningdek, ekologik va
sanoat sohalaridagi foydali xususiyatlari, radionuklidlarni juda qimmatli resursga
aylantiradi. Shuningdek, xavfsizlik masalalari ham muhimdir, chunki radioaktiv
moddalar bilan ishlashda ehtiyotkorlik talab etiladi. O‘z vaqtida va to‘g‘ri
foydalanilganda, radionuklidlar inson salomatligini yaxshilash va kasalliklarni oldini
olishda muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
ADABIYOTLAR :
1. D.K. Kholmurodova, Zh. I. Khudoykulov . Use of Waste in the National
Economy//Texas Journal of Multidisciplinary Studies, 2023. № 25. С 160-162.
2. ДК Холмуродова, ЛБ Исломов, ЖИ Худойкулов. ЭФФЕКТИВНОЕ
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЫРЬЯ // IJODKOR O'QITUVCHI, 2023. № 33. С 277-281.
3. Shekhruz Mamatkulov, Nasiba Jamolova, Jamoliddin Khudoykulov. THE USE OF
ACTIVATED MERCURY IN MEDICINE // ЕВРАЗИЙСКИЙ ЖУРНАЛ
МЕДИЦИНСКИХ И ЕСТЕСТВЕННЫХ НАУК, 2024. . № 2. С 108-111.
4. Жамолиддин Иномович Худойкулов, Мохинура Зафарджоновна Зиёева,
Хилола Ильхомовна Мавлонова. INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY
SCIENTIFIC RESEARCHER'S THEORY // ИСПОЛЬЗОВАНИЕ И ЗНАЧЕНИЕ
ЛЕКАРСТВЕННЫХ ПРЕПАРАТОВ В ОРГАНИЗАЦИИ, 2024. № 3. С 154-159
5. Davlatov Isomiddin Kamol o’g’li, Xudoyqulov Jamoliddin Inom o’g’li. Zaytun moyi
guruh tarkibini yupqa qavat xromatografiyasi usulida o’rganish. // Modern education
and development, 2024. № 2. B 76-79
.
6. Ташанов O. С. СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ ГЕЛИ //Лучшие интеллектуальные
исследования. – 2024. – Т. 31. – №. 1. – С. 67-70.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
310
7. Zarxol, B., Mamirzayev, M. A., & Tashanov, O. S. (2024). VITAMINLAR
ISHLAB CHIQARISH VITAMINLARNING BIOLOGIK AHAMIYATI
MODDALAR ALMASHINUVI. Лучшие интеллектуальные исследования,
21(5), 154-159.
8. Nematov, SH SH, and O. S. Tashanov. "ZAHARLI MЕTALL KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN ANIQLASH. BARIY BIRIKMALARINI CHO’KMADAN
ANIQLASH." ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
55.4 (2024): 14-16
9. SHomurodov S. H. S. H., Tashanov O. S. ZAHARLI MЕTALL KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN
ANIQLASH.
QO’RG’OSHIN KATIONINI TAHLILI
//ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т.
55. – №. 4. – С. 17-20.
10. Anvarovich, C. A., Razhabboevnason, A. R., & Safarovich, T. O. (2024). Medicinal
Plants used as Remedies for the Treatment of the Oral Mucosa.
American Journal of
Pediatric Medicine and Health Sciences (2993-2149)
,
2
(2), 491-494.
11. Хамдамкулов, Д. Х., Ибрагимов, А. А., Гиясов, Б. Б., & Ташанов, О. С. (2024,
April). ПОЛУЧЕНИЕ ВЫТЯЖКИ ИЗ АИРА ОБЫКНОВЕННОГО (Acorus
calamus, Linnaeus, 1753). In
Proceedings of International Conference on Educational
Discoveries and Humanities
(Vol. 3, No. 5, pp. 21-24).
12. Mamirzayev, M. (2023). METANDAN MEZOG’OVAKLI UGLEROD OLISH
REAKSIYASI TEZLIGIGA TURLI OMILLARNING TA’SIRI.
Theoretical and
experimental chemistry and modern problems of chemical technology
,
1
(01).
13. MAMIRZAYEV M. A., TUYCHIEV S. A. VERIFYING THE FUNCTIONALITY
LAWS OF MESOPOROUS CARBON //Uzbek Chemical Journal/O'Zbekiston Kimyo
Jurnali. – 2023. – №. 6.
14. Mamadiyeva, M. I., Ruziyev, E. A., & Mamirzayev, M. A. (2018). Analitik kimyoni
o’qitishda mustaqil ta’limni tashkil etish.
O'zbekistonning iqtisodiy rivojlanishida
kimyoning o'rni" mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari, III qism.-
SamDU
,
124
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
311
15. Kuchkarov O. A. et al. Investigation of particular parameters of a semiconductor
ammonia gas analyzer //IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. –
IOP Publishing, 2020. – Т. 862. – №. 6. – С. 062101.
1.
Саветов К. Т. ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В
КАЧЕСТВЕ СРЕДСТВ ДЛЯ ЛЕЧЕНИЯ СЛИЗИСТОЙ ОБОЛОЧКИ РТА
//Research and Publications. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 42-45.
2.
2. Ташанов, O. С., & Саветов, К. Т. (2023). ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ,
ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ В КАЧЕСТВЕ СРЕДСТВ ДЛЯ ЛЕЧЕНИЯ СЛИЗИСТОЙ
ОБОЛОЧКИ РТА. Research and Publications, 1(1), 42-45.
3.
3. Begmamat o’g’li, Odilov Javohir, Erkinov Feruzbek Asqarjon o’g’li, and Tashanov
Odilboy
Safarovich.
"DORI
VOSITALARINING
ZAMONAVIY
TAHLIL
USULLARI." Journal of new century innovations 49.1 (2024): 75-77.
4.
4. Safarovich, Tashanov Odilboy. "DORI VOSITALARINI TAHLIL QILISHNING
ZAMONAVIY USULLARI." Proceedings of International Conference on Educational
Discoveries and Humanities. Vol. 3. No. 5. 2024.
5.
Арзамасцев А.П. Фармацевтическая химия: учебное пособие, 3-е изд., испр.-
М.:ГЭОТАР-Медиа, 2006,- 640 с.
6.
Арыстанова Т.А. Общая фармацевтическая химия:учебное пособие, Алматы: изд-
во «Эверо», 2013.- 291с.
7.
Беликов В.Г. Фармацевтическая химия. В 2-х ч: учебное пособие, 4-е изд.,
перераб. и доп.-М.: МЕДпресс-информ., 2008. - 616 с.
8.
Ташанов,
O.
С.
(2024).
СТОМАТОЛОГИЧЕСКИЕ
ГЕЛИ.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
31
(1), 67-70.
9.
SHomurodov, SH SH, and O. S. Tashanov. "ZAHARLI MЕTALL KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN
ANIQLASH.
QO’RG’OSHIN
KATIONINI
TAHLILI."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
55.4
(2024): 17-20.
10.
Musayev, S. M., & Tashanov, O. S. (2024). BIOLOGIK OB’EKTNI
MINERALIZASIYALAB AJRATIB
OLINADIGAN
ZAHARLI
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
312
MODDALAR GURUHI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ ИДЕИ В
МИРЕ
,
55
(4), 21-24.
11.
SHomurodov, S. S., & Tashanov, O. S. (2024). ZAHARLI MЕTALL KATIONLARINI
MINЕRALIZATDAN
ANIQLASH.
QO’RG’OSHIN
KATIONINI
TAHLILI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
55
(4),
17-20.
12.
Safarovich, T. O., Nayimovna, A. S., Ergashboyevna, A. Z., & Ergashboyevna, E. M.
(2024). LIPIDLAR ASOSIDA SIRT FOAL MODDALARNI OLISH.
Ta'limda raqamli
texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish
omillari
,
31
(2), 122-125.
13.
Zarxol, B., Mamirzayev, M. A., & Tashanov, O. S. (2024). VITAMINLAR ISHLAB
CHIQARISH VITAMINLARNING BIOLOGIK AHAMIYATI MODDALAR
ALMASHINUVI.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
21
(5), 154-159.
14.
Begmamat o’g’li, O. J., Asqarjon o’g’li, E. F., & Safarovich, T. O. (2024). DORI
VOSITALARINING ZAMONAVIY TAHLIL USULLARI.
Journal of new century
innovations
,
49
(1), 75-77.
15.
Ziyadullayev, A. O., Eshtemirova, M. Z., & Tashanov, O. S. (2024, April). GIDROKSIL
GURUHINI HIMOYALASH USULLARI. In
Proceedings of International Conference
on Educational Discoveries and Humanities
(Vol. 3, No. 5, pp. 33-38).
16.
Husanov, A. D., and O. S. Tashanov. "DЕNITRATSIYALASHNI GIDROLIZ
USULI."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВATSIОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
55.4
(2024): 25-27. Safarovich, Tashanov Odilboy. "DORI VOSITALARINI TAHLIL
QILISHNING ZAMONAVIY USULLARI."
Proceedings of International Conference
on Educational Discoveries and Humanities
. Vol. 3. No. 5. 2024.
