https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
159
MASHINA KODLARI BILAN ISHLASH
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Meliqo‘ziyev Sahobiddin Umidjon o‘g‘li
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
sahobiddinmeliqoziyev1@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqolada kod tushunchasining nazariy va amaliy
jihatlari, uning tizimli dasturlashdagi roli, mashina kodlari va assembler tilidagi
ifodalanishi yoritiladi. Shuningdek, kod tuzish jarayoni, optimallashtirish, va
kompyuter arxitekturasi bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Tizimli dasturlash
jarayonida kodni samarali va barqaror yozish usullari, kompilyatsiya va
interpretatsiya bosqichlari, hamda kod xavfsizligi masalalari haqida ma’lumotlar
keltirilgan. Maqola talaba va dasturchilar uchun amaliy foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.
Kalit so'zlar: Kod, tizimli dasturlash, assembler, mashina kodi,
kompilyator, interpretator, dasturiy ta'minot, operatsion tizim, registrlar, bayt
kodi, instruktsiyalar, kompyuter arxitekturasi, dastur optimallashtirish, past
darajadagi dasturlash, kod xavfsizligi
Abstract: This article explores the theoretical and practical aspects of the
concept of code and its role in system programming. It examines machine code
representation, the use of assembly language, code structure and optimization
processes, and its relationship with computer architecture. The study also
discusses effective and stable coding practices in system-level programming,
compilation and interpretation stages, as well as code security considerations. The
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
160
article aims to enhance the practical understanding of students and developers in
low-level programming.
Keywords: Code, system programming, assembler, machine code, compiler,
interpreter, software, operating system, registers, bytecode, instructions, computer
architecture, code optimization, low-level programming, code security
Аннотация: В данной статье рассматриваются теоретические и
практические аспекты понятия кода и его роль в системном
программировании. Описываются представление машинного кода,
использование языка ассемблера, структура и оптимизация кода, а также
его связь с архитектурой компьютера. Также анализируются методы
эффективного и стабильного программирования на системном уровне,
этапы компиляции и интерпретации, и вопросы безопасности кода. Статья
предназначена для расширения практических знаний студентов и
разработчиков в области низкоуровневого программирования.
Ключевые слова: код, системное программирование, ассемблер,
машинный код, компилятор, интерпретатор, программное обеспечение,
операционная система, регистры, байткод, инструкции, архитектура
компьютера, оптимизация кода, низкоуровневое программирование,
безопасность кода
Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti bilan dasturlash sohasining ahamiyati
keskin ortib bormoqda. Har qanday dastur yoki raqamli tizimning asosi bo‘lgan
kod — bu kompyuter bilan inson o‘rtasidagi muloqot vositasi hisoblanadi. Oddiy
qilib aytganda, kod — bu buyruqlar to‘plami bo‘lib, u orqali inson kompyuterga
nima qilish kerakligini ko‘rsatadi. Kod yozish orqali turli dasturlar, operatsion
tizimlar, mobil ilovalar va hatto sun’iy intellekt tizimlari yaratiladi. Dasturlashdagi
eng asosiy jarayon aynan kod yozishdan iborat bo‘lib, bu soha o‘zida matematik
mantiq, algoritmik fikrlash, va texnik tafakkurni birlashtiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
161
Kod tushunchasi dastlab faqat mashina darajasidagi buyruqlar shaklida
mavjud bo‘lgan. Ya’ni, dasturchilar kompyuterning to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tushunadigan 0 va 1 lar ketma-ketligini — binar kodni yozish orqali dastur
yaratishgan. Keyinchalik bu jarayon soddalashtirilib, assembler kabi past
darajadagi dasturlash tillari paydo bo‘ldi. Bu tillar orqali kod yozish nisbatan
qulaylashgan bo‘lsa-da, kompyuter texnikasi va arxitekturasi haqida chuqur bilim
talab qilardi. Hozirgi kunda esa yuqori darajadagi dasturlash tillari orqali inson
tushunadigan sintaksisda kod yozish mumkin bo‘lib, bu dasturlashni keng ommaga
ochib berdi.
Kod yozish nafaqat texnik ko‘nikma, balki ijodiy jarayon hamdir. Dasturchi
har bir satrni puxta o‘ylab, tizimga qanday ta’sir ko‘rsatishini hisobga olishi zarur.
Shuning uchun kod yozish madaniyati, ya’ni toza, tushunarli va strukturaviy
jihatdan to‘g‘ri kod yozish, dasturchining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda kodni samarali yozish, uni testlash va optimallashtirish
dasturlashning ajralmas qismiga aylangan. Umuman olganda, kod tushunchasi
dasturlashning yuragi bo‘lib, har bir dasturiy mahsulotning negizini tashkil etadi.
Kodni chuqur o‘rganish orqali nafaqat yangi texnologiyalarni yaratish, balki
mavjud tizimlarni ham samarali boshqarish mumkin. Shu bois kod yozishni
o‘rganish — bu zamonaviy texnologiyalar olamiga kirish eshigi hisoblanadi.
Kod dasturlash tilining asosiy ifoda shakli bo‘lib, u turli darajalarda
kompyuter bilan muloqot qilish imkonini beradi. Umuman olganda, kodlar ikki
asosiy turga —
yuqori darajadagi
va
past darajadagi
kodlarga bo‘linadi. Har bir
tur o‘zining abstraktsiya darajasi, tushunarlilik darajasi hamda kompyuter
texnikasiga yaqinligi bilan farqlanadi.
Yuqori darajadagi kod (high-level code) inson tili va mantiqiga yaqin
bo‘lgan dasturlash tillarida yoziladi. Bu turdagi kodlar C#, Java, Python, va boshqa
shu kabi tillarda yozilgan bo‘lib, ular kompilyator yoki interpretator yordamida
past darajadagi kodga aylantiriladi. Yuqori darajadagi kodlarning asosiy afzalligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
162
— ular o‘qishga qulay, strukturali va ko‘proq algoritmik ifodani o‘zida mujassam
etadi. Dasturchilar bu turdagi tillardan foydalanib, murakkab dasturlarni tez va
samarali yaratish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Biroq bu kodlar bevosita kompyuter
protsessori tomonidan tushunilmaydi, ularni avval kompilyatsiya yoki
interpretatsiya qilish zarur.
Past darajadagi kod (low-level code) esa kompyuter arxitekturasiga yaqin
bo‘lgan ko‘rsatmalar to‘plamidan iborat. Bu yerda assembler tili alohida o‘rin
tutadi. Assemblerda yozilgan kodlar protsessorning registrlariga, xotira adreslariga
va boshqa texnik detallariga bevosita murojaat qiladi. Shu sababli, past darajadagi
kodlar yuqori darajadagi kodlarga nisbatan murakkab, lekin aniqroq va samaraliroq
ishlaydi. Masalan, real vaqtda ishlovchi tizimlar, drayverlar yoki operatsion tizim
yadrosi kabi dasturlar aynan past darajadagi kod asosida yaratiladi. Dasturchi bu
yerda kompyuterning "ichki dunyosi" bilan bevosita ishlaydi.
Shuningdek, kodlarning eng quyi shakli bu
mashina kodi
hisoblanadi. Bu
kod faqat ikkilik (binary) sonlardan — 0 va 1 lar ketma-ketligidan tashkil topgan
bo‘lib, bevosita kompyuter protsessori tomonidan bajariladi. Mashina kodi inson
uchun tushunarsiz bo‘lsa-da, u barcha dasturlar uchun yakuniy bajariladigan
shakldir. Masalan, assembler tilida yozilgan kod kompilyatsiyadan so‘ng aynan
mashina kodiga aylantiriladi. Zamonaviy dasturlashda shuningdek,
bayt kodi
(bytecode) kabi oraliq shakllar ham qo‘llaniladi. Masalan, Java dasturlash tilida
yozilgan dastur avval bayt kodga aylantiriladi va so‘ngra Java Virtual Machine
(JVM) tomonidan bajariladi. Bu yondashuv platformadan mustaqil ishlash
imkoniyatini beradi.Kod turlari kompyuter bilan ishlash darajasiga qarab
farqlanadi. Yuqori darajadagi kod inson uchun qulay va samarali bo‘lsa, past
darajadagi kod tizimni chuqur nazorat qilish imkonini beradi. Har bir turdagi
kodning o‘ziga xos afzallik va kamchiliklari mavjud bo‘lib, ular dasturiy
mahsulotning turiga, talablariga va ishlash muhitiga qarab tanlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
163
Kod yozish bu faqatgina buyruqlar ketma-ketligini kompyuterga kiritish
emas, balki bu murakkab fikrlash, rejalashtirish va strukturaviy yondashuvni talab
qiladigan jarayondir. Har bir dasturchi kod yozishda ma’lum tamoyillar va
qoidalarga amal qilishi zarur. Bu tamoyillar kodni nafaqat to‘g‘ri ishlaydigan, balki
tushunarli, kengaytiriladigan va xizmat ko‘rsatish oson bo‘lgan holatda yaratishga
yordam beradi. Eng avvalo, kod yozishda
sintaksis
va
semantika
tushunchalariga
e’tibor qaratish lozim. Sintaksis — bu dasturlash tilining grammatik qoidalari
bo‘lib, ularni buzgan holda yozilgan kodlar kompilyator yoki interpretator
tomonidan tan olinmaydi. Semantika esa yozilgan kodning ma’nosini anglatadi,
ya’ni kod nimani bajaradi va qanday natija beradi degan savolga javob beradi. Kod
yozishda bu ikki omil birgalikda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, dastur
muvaffaqiyatli ishlashi uchun ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi talab etiladi.
Kod yozishda
strukturaviylik
tamoyili ham alohida o‘rin tutadi.
Strukturaviy kod — bu aniq bloklarga bo‘lingan, funksiyalar yoki modullar orqali
tuzilgan va o‘qishga qulay bo‘lgan koddir. Bu yondashuv orqali dastur ichidagi har
bir qismning vazifasi aniq ajratiladi, bu esa kodni sinovdan o‘tkazish, tuzatish yoki
keyinchalik kengaytirish ishlarini ancha yengillashtiradi. Aynan shu sababli
funksiyalar, sinflar, interfeyslar va modullar yordamida kodni organizatsiya qilish
amaliy dasturlashda keng qo‘llaniladi. Bundan tashqari, kod yozishda
tozalik
(clean code) tamoyili muhim hisoblanadi. Bu tamoyilga ko‘ra, kod tushunarli
nomlar, izohlar (kommentariyalar), ortiqcha takrorlanmagan va mantiqiy ketma-
ketlikda yozilishi kerak. Dasturchi kod yozayotganda uni boshqa dasturchi ham
o‘qib, tushunishi mumkin bo‘lishi kerak. Kodga izohlar qo‘shish, har bir blok nima
uchun yozilganini tushuntirish bu jihatdan foydali bo‘ladi. Lekin haddan ortiq
izohlar emas, balki zarur joylarda, maqsadga muvofiq tarzda izoh berish tavsiya
etiladi.
Kod yozish jarayonida
xatoliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish
ham
muhim bosqich hisoblanadi. Har qanday dastur birinchi yozilishidayoq ideal
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
164
ishlamaydi. Unda sintaktik, mantiqiy yoki ishlashga oid (runtime) xatoliklar
bo‘lishi mumkin. Shuning uchun dasturchi kodni sinovdan o‘tkazish, ya’ni testlash
orqali ushbu muammolarni aniqlashi va to‘g‘rilashi kerak. Avtomatlashtirilgan
testlar, log yozuvlari va xatoliklarni qayd etuvchi vositalar kod sifatini oshirishda
muhim rol o‘ynaydi. Yana bir muhim tamoyil — bu
DRY (Don't Repeat
Yourself)
qoidasi bo‘lib, u kodda ortiqcha takroriylikka yo‘l qo‘ymaslikni tavsiya
qiladi. Takroriy kodni alohida funksiyaga yoki modulga chiqarish orqali kodni
ixcham, boshqarilishi oson va samarali qilish mumkin. Bu nafaqat kodni o‘qish va
tushunishni osonlashtiradi, balki uni kelajakda o‘zgartirishda ham qulaylik
yaratadi.
Kod va kompyuter tizimlari bir-biriga uzviy bog‘liq bo‘lgan tushunchalardir.
Dasturlashda yozilgan har bir kod satri bevosita kompyuter tizimining qanday
ishlashiga ta’sir ko‘rsatadi. Kod bu yerda buyruqlar majmuasi sifatida harakat qilib,
kompyuter resurslarini boshqaradi: xotira, protsessor, kiritish-chiqarish qurilmalari
va tarmoqlar orqali amalga oshiriladigan barcha jarayonlar aynan kod orqali
nazorat qilinadi. Boshqacha aytganda, kod — bu kompyuterning barcha tizimli
qismlariga murojaat qiluvchi til bo‘lib, u orqali inson texnik qurilmalarga aniq
vazifalarni topshiradi.
Kod yozilgan dasturlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri kompyuter operatsion tizimi bilan
aloqada bo‘ladi. Masalan, Windows, Linux yoki macOS kabi operatsion tizimlar
dasturning bajarilishi, xotira taqsimoti, fayl tizimlariga kirish va boshqa tizim
resurslarini boshqarish bo‘yicha o‘ziga xos API (Application Programming
Interface) larni taqdim etadi. Dasturchi bu interfeyslar orqali o‘zining yozgan kodi
orqali kompyuter tizimining ichki mexanizmlariga kirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Bu esa, kodning faqatgina hisob-kitob emas, balki tizim darajasidagi boshqaruv
uchun ham javobgar ekanligini anglatadi. Kodning kompyuterda bajarilishi ikki
asosiy bosqich orqali amalga oshadi:
kompilyatsiya
va
interpretatsiya
. Yuqori
darajadagi dasturlash tillarida yozilgan kodlar dastlab kompilyator yoki
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
165
interpretator yordamida mashina kodiga aylantiriladi. Kompilyatsiya — bu dastur
matnini birdaniga to‘liq bajariladigan mashina kodiga aylantiruvchi jarayon bo‘lsa,
interpretatsiya esa kodni qadam-baqadam bajarib boruvchi yondashuvdir. Har
ikkala holatda ham, dastur oxir-oqibatda kompyuter protsessori tushunadigan
ko‘rinishga keltiriladi. Bu jarayonlarda operatsion tizim vositachi rolini bajaradi va
dasturga kerakli tizim resurslarini taqdim etadi. Kod kompyuter tizimlari bilan
xavfsizlik
jihatidan ham bog‘liq. Noto‘g‘ri yozilgan yoki zararli kod tizimdagi
ma’lumotlarni o‘g‘irlashi, zarar yetkazishi yoki tizimni izdan chiqarishi mumkin.
Shu sababli, tizimli dasturlashda kodni xavfsiz yozish, resurslardan to‘g‘ri
foydalanish va foydalanuvchi huquqlariga hurmat bilan qarash juda muhim
hisoblanadi. Operatsion tizimlar bu borada kod bajarilishini nazorat qiluvchi turli
mexanizmlarga ega: fayl tizimi ruxsatnomalari, sand-boxlash texnologiyalari,
antivirus tizimlari va boshqa himoya qatlamlari orqali noto‘g‘ri yoki zararli
kodlarning tizimga zarar yetkazishining oldi olinadi.
Kod va kompyuter tizimlari o‘rtasidagi yana bir muhim bog‘liqlik bu —
resurslarni optimallashtirish
masalasidir. Har bir dastur, albatta, tizim
resurslaridan foydalanadi: operativ xotira, protsessor va doimiy xotira (disk) kabi.
Yaxshi yozilgan kod ushbu resurslardan samarali foydalanadi, ortiqcha yuklamaga
olib kelmaydi va tizimni sekinlashtirmaydi. Aksincha, noto‘g‘ri yozilgan kodlar —
xotira sizib chiqishi (memory leak), cheksiz sikllar, yoki optimal bo‘lmagan
algoritmlar orqali tizim samaradorligini keskin pasaytirishi mumkin. Shu sababli,
kod yozishda tizim arxitekturasi, apparat imkoniyatlari va ishlash muhiti hisobga
olinishi shart.
Xulosa qilib aytganda tizimli dasturlash bugungi kunda dasturiy ta'minotni
ishlab chiqish, testlash va qo‘llash jarayonlarining asosi hisoblanadi. Kod — bu
kompyuter tizimlari bilan muloqot qilishning yagona vositasi bo‘lib, uning har bir
satri muayyan vazifani bajaradi va tizimda aniq o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi.
Ushbu maqolada kodning mohiyati, turlari, uni yozish tamoyillari hamda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
166
kompyuter tizimlari bilan qanday bog‘liq ekani batafsil yoritildi. Ko‘rib chiqilgan
barcha jihatlar shuni ko‘rsatadiki, kod — bu nafaqat matematik yoki texnik vosita,
balki murakkab tizimlar bilan ishlashni boshqaruvchi asosiy mexanizmdir.
Kod turlari — yuqori darajadagi, past darajadagi va mashina kodi — o‘zaro
bog‘langan bo‘lib, har biri muayyan vazifalarni bajarishda qo‘llaniladi. Dastur
samaradorligi, tizimga yuk tushishi, xavfsizlik darajasi va foydalanuvchi qulayligi
aynan qanday kod yozilganiga bog‘liq. Kod yozish tamoyillariga amal qilish, ya’ni
strukturaviylik, tozalik, DRY va testlash kabi yondashuvlar dastur sifatini oshiradi.
Kod va kompyuter tizimlari o‘rtasidagi bog‘liqlik esa bizga kod orqali texnik
resurslarni boshqarish, samaradorlikni ta’minlash va xavfsizlikni nazorat qilish
imkonini beradi.
Shu bilan birga, tizimli dasturlash sohasi nafaqat texnik bilimlarni, balki
mantiqiy tafakkurni, tizimlarni chuqur tushunishni va mas'uliyatli yondashuvni
talab qiladi. Har bir yozilgan kod satri ortida tizimning mukammal ishlashi,
foydalanuvchi ehtiyojlarini qondirish va texnologik taraqqiyot yotadi. Shu bois,
kod yozish jarayonini chuqur o‘rganish va tizimli yondashuvni o‘zlashtirish har bir
zamonaviy dasturchining ustuvor vazifalaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Tanenbaum A. S. — "Structured Computer Organization", Pearson Education.
2. Stallings W. — "Computer Organization and Architecture", Pearson.
3. Patterson D. A., Hennessy J. L. — "Computer Organization and Design",
Morgan Kaufmann.
4. Kip R. Irvine — "Assembly Language for x86 Processors", Pearson.
5. Andrew S. Tanenbaum — "Modern Operating Systems", Prentice Hall.
6. Charles Petzold — "Code: The Hidden Language of Computer Hardware and
Software".
7. Brian W. Kernighan, Dennis M. Ritchie — "The C Programming Language".
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
167
8. Jeff Duntemann — "Assembly Language Step-by-Step: Programming with
Linux".
9. Randall Hyde — "The Art of Assembly Language", No Starch Press.
10. Silberschatz A., Galvin P. B., Gagne G. — "Operating System Concepts".
11. Nisan N., Schocken S. — "The Elements of Computing Systems: Building a
Modern Computer from First Principles".
12. Steve McConnell — "Code Complete", Microsoft Press.
13. Michael L. Scott — "Programming Language Pragmatics".
14. William Shotts — "The Linux Command Line".
15. Maurice J. Bach — "The Design of the UNIX Operating System".
16.
Tojmamatov, I., & Usmonjon o'g'li, S. I. (2025). GRAFIK AXBOROTLARNI
KODLASH, ULARNI QAYTA ISHLASH.
JOURNAL OF INTERNATIONAL
SCIENTIFIC RESEARCH
,
2
(2), 203-207.
17.
Nurmamatovich, I. T., & Usmonjon o'g'li, S. I. (2025). MASHINA
AMALLARI; ARIFMETIK-MANTIQIY, JONALISH, OTISH, KIRITISH-
CHIQARISH VA SISTEMA AMALLARI.
JOURNAL OF INTERNATIONAL
SCIENTIFIC RESEARCH
,
2
(2), 155-159.
18.
Nurmamatovich,
T.
I.
(2025).
KODLASHNING
NAZARIY
ASOSLARI.
BILGI ÇEŞMESI
,
1
(3), 63-72.
19.Nurmamatovich,
T.
I.
(2025).
ASOSIY
ALGORITMIK
TUZULMALAR.
СОВРЕМЕННОЕ
ОБРАЗОВАНИЕ
И
ИССЛЕДОВАНИЯ
,
1
(3), 68-70.
20.
Tojmamatov, I., & Usmonjon o'g'li, S. I. (2025). GRAFIK AXBOROTLARNI
KODLASH, ULARNI QAYTA ISHLASH.
JOURNAL OF INTERNATIONAL
SCIENTIFIC RESEARCH
,
2
(2), 203-207.
21.
Nurmamatovich, T. I. (2025). MATNLI AXBOROTLARNI TURLI
USULLARDA KODLASH.
JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC
RESEARCH
,
2
(2), 191-202.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
168
22.
Nurmamatovich, T. I., & Usmonjon o'g'li, S. I. (2025). MA’LUMOTLAR
QIDIRISHDA KETMA-KET QIDIRUV. IKKILIK QIDIRUVI.
YANGI O
‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 36-42.
23.
Nurmamatovich, T. I., & Usmonjon o'g'li, S. I. (2025). MA’LUMOTLAR
QIDIRISHDA KETMA-KET QIDIRUV. IKKILIK QIDIRUVI.
YANGI O
‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI
,
2
(2), 36-42.
a
