https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
157
STATISTIKA SOHASIDA AXBOROT TIZIMLARI VA
TEXNOLOGIYALARINI SINTAKSIS TAXLIL QILISH.
Farg‘ona davlat universiteti amaliy matematika
va informatika kafedrasi katta o‘qituvchisi
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
israiltojimamatov@gmail.com
Abduraximova Shaxnozabonu Axmadjon qizi.
Fargʻona davlat unversiteti talabasi
shahnozabonuabdurahimova@gmail.com
Annotatsiya: Tizimli dasturlashda sintaksis tahlilining asoslari dastur
kodini to‘g‘ri va samarali ishlashini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Sintaksis
tahlil — bu dasturlash tilining grammatika qoidalariga mos ravishda kodni tahlil
qilish jarayoni bo‘lib, dasturiy ta'minotni yaratishda yuzaga keladigan xatoliklarni
oldini olishga yordam beradi. Ushbu maqolada sintaksis tahlilining nazariy
asoslari, uning tizimli dasturlashda tutgan o‘rni, turli tahlil usullari va ularning
amaliy qo‘llanilishi haqida so‘z yuritiladi. Sintaksis tahlilning muhimligini, uning
dastur ishlab chiqish jarayonidagi o‘rnini va dasturlashda samarali foydalanish
usullarini ko‘rib chiqamiz.
Kalit so‘zlar: Tizimli dasturlash, Sintaksis tahlil, Dasturlash tili, Semantik
tahlil,dasturiy ta'minot, Xatoliklarni aniqlash.
Аннотация:Основы
синтаксического
анализа
в
системном
программировании играют важную роль в обеспечении правильной и
эффективной работы программного кода. Синтаксический анализ — это
процесс анализа кода в соответствии с грамматическими правилами языка
программирования,
который
помогает
предотвратить
ошибки,
возникающие при разработке программного обеспечения. В данной статье
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
158
рассматриваются теоретические основы синтаксического анализа, его роль
в системном программировании, различные методы анализа и их
практическое применение. Мы обсудим важность синтаксического анализа,
его место в процессе разработки программного обеспечения и способы
эффективного использования в программировании.
Ключевые слова: Системное программирование, Синтаксический
анализ, Язык программирования,Семантический анализ,Программное
обеспечение, Обнаружение ошибок.
Anontation: The fundamentals of syntax analysis in system programming
play a crucial role in ensuring the correct and efficient functioning of program
code. Syntax analysis is the process of analyzing the code according to the
grammatical rules of a programming language, helping to prevent errors that may
arise during software development. This article discusses the theoretical
foundations of syntax analysis, its role in system programming, various analysis
methods, and their practical applications. We explore the significance of syntax
analysis, its place in the software development process, and effective methods for
its use in programming.
Keywords:
System
Programming,Syntax
Analysis,Programming
Language,Semantic Analysis,Software Development,Error Detection.
Kirish:
I.
Mavzuning ahamiyati.
Davlat statistikasi – mamlakat iqtisodiyotini boshqarish tizimidagi eng muhim
Bo’g’inlardan biri. U jamiyat hayotidagi ommaviy xodisalarni o’rganish, ularning
murakkab o’zaro aloqalari va hamkorliklarini aniqlash, hamda iqtisodiyotnifaoliyat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
159
yuritish va rivojlanishga ilmiy asoslangan holda baho berishga qaratilgan.
KMB yordamida ishlab chiqilgan statistik ma’lumotlar bazalari statiskaning
sohaviy boshqarmalari mutaxassislaridan iborat, ular uchun axborot usulida
(iqtisodchining AIJda) ishlashi bo’yicha xizmat imkoniyatlarining keng
majmuasini beradi. KMB yordamida hujjat va boshqaruv respublika idoralari
hamda boshqa tashqi foydalanuvchilarga xizmat ko’rsatish ta’minlanadi: dialog
usulida so’rovlar bajariladi va ma’lumotlar to’plamlari shakllantiriladi, buning
uchun eksport vazifalari va eng ko’p tarqatilgan ADPning formatlaridan
foydalanadi.
Iqtisodiyotni boshqarishdagi o’zgarishlar, bozor munosabatlariga o’tish
buxgalteriya hisobini tashkil qilish va olib borishga katta ta’sir ko’rsatadi. Har
qanday iqtisodiy ob’ekt boshqarish faoliyatini asosini murakkab qurilishga ega
bo’lgan axborot tizimlari tashkil qiladi, ularning tarkibi, faoliyat turi korxona,
iqtisodiy ob’ekt, firmaning ko’lamiga bog’liq.
II.
Maqolaning maqsadi.
Sintaksis taxlil asoslari mavzusining asosiy maqsadi — bu tilning sintaktik
tuzilishini, ya'ni gaplarning tuzilishini, komponentlarini va ularning o'zaro
munosabatlarini o'rganishdir. Bu soha, asosan, gapdagi so'zlar va ularning
qismlarini to'g'ri joylashtirish, ular o'rtasidagi grammatik munosabatlarni
aniqlashni maqsad qiladi.
Davlat statistikasi mamlakatda statistik axborot tizimini yaratish uchun baza
bo’lib xizmat qiladi. Davlat statistika idoralari o’z faoliyatini O’zbekistonda hisob
va statistika tizimida iqtisodiyotni rivojlantirishning davlat tomonidan
boshqarishning muhim tayanchi ekanligiga rioya qilgan holda amalga oshiradi.
Boshqaruv ob’ektlari deganda tizimning me’yoriy faoliyat yuritishi uchun
muntazam nazorat qilish va tartibga solishni talab qiladigan element tushuniladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
160
Iqtisodiyotning sohalari, ularning korxonalari va tashkilotlari boshqaruv ob’ektlari
bo’ladi.Davlat statistika idoralari, davlat boshqaruvi idoralari iqtisodiyot
sohalarining faoliyati haqida xabardor qilib, vazifalar ko’rinishidagi boshqaruvchi
axborot qabul qilingani va boshqaruv ob’ektlarining haqiqiy holatidan kelib
chiqqan holda qayd etilgan, muljallangan xarakatlarida aks ettiriluvchi muhim
signal vazifalarini bajaradi.
O’zbekiston Respublikasi statistika qo’mitasi tomonidan davlat statistika
idoralariga respublika darajasidagi markazlashtirilgan rahbarlik amalga oshiriladi.
U asosiy hisob – statistika markazi sifatida va O’zbekiston Respublikasi hukumati,
respublika vazirlik va qo’mitalari, boshqa tashkilotlarni statistik axborotlar bilan
ta’minlaydi.
Davlat statistika idoralari statistik ishlarning yagona uslubiyati va yagona rejasi
bo’yicha ishlaydilar, ular tegishli yuqori idoralar tomonidan tasdiqlanadi. Bu rejaga
kiritilgan vazifalar iqtisodiyot sohalariga mos keluvchi statistika sohalari bo’yicha
taqsimlangan.
Turli sohalarda hal etiladigan statistik vazifalar nuqtai nazaridan tartibga
soluvchi va so’rov vazifalariga bo’linadi. Tartibga soluvchi vazifalar deganda
statistik hisobot ma’lumotlarini vazirlikning tegishli darajasida ishlab chiqish
vazifasi tushuniladi. Har bir tartibga soluvchi vazifa, qoidaga ko’ra, statistik
hisobotning ba’zi bir aniq shakli yoki bir necha shaklining shakllanishi bilan
bog’lik.
Statistika qo’mitasida AEICHning ikki turi faoliyat yuritmoqda, ular shartli
ravishda tizimli va mahalliy AEICH deb ataladi. Tizimli AETCHdan darajalar
o’rtasidagi texnik manbalar va aloqa kanallari bo’yicha ma’lumotlarni almashtirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
161
bilan ushbu vazifani echishda ishtirok etuvchi turli darajalardagi namunaviy
axborot
texnologiyalaridan
foydalaniladi.
Mahalliy
AEICHlar
statistik
vazifani
avtomatlashtirilgan echimini ta’minlaydi, ularda korxona va tashkilotlarning
birlamchi hisobotlari darhol Statistika qo’mitasi Bosh hisoblash markaziga
yuboriladi.
Hozirgi vaqtda AEICHlardan foydalanish asosan tizimli xarakterga ega, bu
bir qator sabablar bilan belgilanadi:
Birinchidan, tartibga soluvchi vazifalarni echishda Statistika qo’mitasining turli
darajadagi hisoblash qurilmalari ishtirok etadi.
Ikkinchidan, AEICHning faoliyat yuritish texnologiyasi statistik hisobotlar quyi
darajadagi korxonalar va tashkilotlardan birlamchi hisobotlarni kelib tushishidan
boshlab, Statistika qo’mitasining yuqori darajada yig’ma hisobotlarni ishlab
chiqishiga qadar bo’lgan barcha bosqichlarni qamrab oladi. Bunda har bir keyingi
texnologiya oldingi darajadagi texnologiyaning mantiqiy davomi bo’ladi. Pochta
hisoboti uchun tizimli AEICHdan foydalanishning namunaviy texnologik
tadbirlari misoldida tartibga soluvchi statistik vazifalarni yechish texnologiyasini
namoyish qilamiz.
Ko’rsatkichlar bo’yicha ma’lumotlar banki (KMB) dasturiy, texnologik,
tashkiliy vositalar yig’indisi ko’rinishida amalga oshirilgan va statistikaning turli
sohalari bo’yicha ma’lumotlar bazalari, ularning majmualarini yaratish uchun
foydalaniladi. KMB mahalliy hisoblash tarmoqlari va masofadan kirish usulida
ishlashda ma’lumotlarni ishlab chiqish va taqdim etishning rivojlangan vositalariga
ega. Tayyor hujjatlar banki (TXB) ba’zi axborotlar va jadvalli statistik
materiallarga ega ma’lumotlarning hujjatli – grafik bazalarini yaratish uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
162
qo’llaniladi. TXB turli ob’ektlar uchun ma’lumotlar bazalariga kirishni
ta’minlovchi telekommunikatsion vositalarning keng servisli salohiyatidan iborat
bo’ladi.
KMB va TXB dasturiy majmualari Lotus 1-2-3 va Excel bilan paketli
interfeysga ega, buning natijasida ularning o’zaro birga bo’lishligi ta’minlanadi.
Axborot texnologiyalari ma’lumotlaridan foydalanish xususiyatlarini ko’rib
chiqamiz. KMB yordamida hujjat va boshqaruv respublika idoralari hamda boshqa
tashqi foydalanuvchilarga xizmat ko’rsatish ta’minlanadi: dialog usulida so’rovlar
bajariladi va ma’lumotlar to’plamlari shakllantiriladi, buning uchun eksport
vazifalari va eng ko’p tarqatilgan ADPning formatlaridan foydalanadi.
Respublika darajasida KMB muhitida ma’lumotlar bazasining shakllanishi,
faollashuvi va faoliyat yuritishi maьlum texnologiya buyicha amalga oshadi. KMB
muxitida ma’lumotlar bazasidan foydalanish sanoat va moliya buyicha statistik
to’plam tayyorlash va raxbar idoralarga axborotlar berish muddatlarini
qisqartirishga imkon beradi.
Ma’lumotlar bazalari ma’mur tomonidan ma’lumotlarga murojat qilishga
tegishli parollar va huquqlar o’rnatilishi tufayli ruxsatsiz kirishdan himoyalangan.
KMBni ishlab chikish asosida «mijoz-server» texnologiyasi tamoyillari yaratilgan,
bu ma’lumotlar bazalarining katta xajmlari bilan ishlash va ma’lumotlarga tezkor
murojat qilishda LXT sharoitlarida axborot ishlab chikishning yukori
unumdorligini ta’minlaydi.
THB SHKda ma’lumotlar bazalarini yaratish va olib borishning tejamkor
texnologiyasini
va
axborot-telekommunikatsion
uzeldan
foydalanishni
ta’minlaydi, foydalanuvchilar bilan telefon kanallari va mahalliy tarmoqda, hamda
«on-line» usulida ishlashga imkon beradi. THB bilan ishlashda axborotlarni
qidirish ko’p bosqichli rubrikator bo’yicha tabiiy tilda amalga oshiriladi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
163
foydalanuvchi so’roviga javob berish bio sekunddan oshmaydi; bundan tashqari
saqlanayotgan axborotlarni qiskartirilishning yuqori darajasiga erishiladi. Iqtisodiy
tahlil vazifalarini echishni tashkil qilish. Iqtisodiy tahlilning vazifalari bu tahliliy
ma’lumotlarni axborot texnologiyalari va statistik usullarga asoslangan holda
yo’lga qo’yishdir. Ular yordamida mamlakat va uning ayrim mintaqalari
iqtisodiyoti turli sohalarining rivojlanishi doimiy va har tomonlama o’rganiladi.
Regression tahlil asosida bog’liqliklar: to’g’ri chiziqli, ijobiy, salbiy, to’g’ri
chiziqli bo’lmagan shakllarini belgilash vazifasi echiladi. Komponentli va omilli
tahlillar – ikkita bir-biridan tubdan farqlanuvchi statistik usullardir. Dasturda ular
yagona blokka birlashtirilgan, chunki bunday birlashtirish hisoblash nuqtai
nazaridan o’zini oqlaydi. Komponentli tahlil tasodifiy o’zgarishlar orasidagi
tarkibiy bog’liqlikni aniqlash uchun xizmat qiladi. Uning yordamida dastlabki
ma’lumotlarda bo’lgan deyarli barcha axborotlarga ega hodisaning qisqa bayoni
olinadi. SHK lar bazasida avtomatlashtirilgan ish joylarining tashkil qilingan,
korxonalarda mahalliy hisoblash tarmoqlarini yaratish, axborot bazasini tashkil
qilish va iqtisodiy vazifalar majmuasini shakllantirishda yangi talablarni ilgari
surdi. Ma’lumotlarni taqsimlash bazalari tizimini yaratish, turli foydalanuvchilar
o’rtasida axborotlarni almashtirish, kompyuterda boshlang’ich hujjatlarni
avtomatik shakllantirishning imkoniyatlari paydo bo’ldi va boshqaruv
masalalarining vazifalararo majmualari vujudga keldi.
ABTlari o’z xizmatlarining keng, turli-tumanligi bo’yicha mijozlarga tez va
sifatli xizmat ko’rsatuvchiga imkon beradi. Tizimning asosiy xizmat modullari
quyidagilarni amalga oshiradi:
1.
Yuridik shaxslarga hisoblash-kassa xizmatini ko’rsatish;
2.
Bank-korrespondentlari schyotlari bo’yicha xizmat ko’rsatish;
3.
Kredit, depozit, valyuta operatsiyalari;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
164
4.
Xususiy shaxslar kiritmalarining har qanday turlari va ular bo’yicha
operatsiyalar;
5.
Fond operatsiyalari;
6.
Plastik kartochkalar yordamida hisob-kitoblar;
7.
Buxgalteriya vazifalari;
8.
Tahlil, qarorlar qabul qilish,
9.
menejment, marketing va boshqalar.
Mijozlarga xizmat ko’rsatish bo’yicha ABT ning eng keng tarqalgan
tizimchalari quyidagilardir: mijozbank, plastik kartochkalar bilan ishlash
operatsiyalari.Plastik
kartochkalardan
foydalanish
mijozlarga
xizmat
ko’rsatishning samarali shakli hisoblanadi. Plastik kartalar qisqa muddatli davlat
obligatsiyalar mamlakatimizdagi davlatning qisqa muddatli obligatsiyasi
ta’minlanishining turlari bo’yicha debetli, kreditli, debit-kreditligiga bo’linadi.
Uning bilan bir qator plastik kartalar asosida vazifalarni amalga oshirish ham
mumkin: magnitli kartalar, smart kartalar, lazerli kartalar, mikroprotsessorli
kartalar. Mikroprotsessorli kartalar bilan ishlash eng ilg’or va qimmat texnologiya
bo’ladi. Savdo shahobchalari tegishli dasturiy-texnik vositalar (savdo terminallari)
bilan jihozlanadi.
Axborot
mahsulotlari
va
xizmatlari
marketingida
kompyuter
texnologiyalarini qo’llash – davr talabi. Marketing ma’lumotlarini doimo kuzatish
va saqlash tizimida axborotlarni yig’ish boshqa marketing operatsiyalari orasida
katta o’rinni egallaydi, chunki u axborotlarning xususiyatlari bo’yicha turli tuman
manbalar bilan bog’liqdir. Marketing korxonaning ishlab chiqarish va sotish
faoliyatini boshqarish tamoyili sifatida tashkil qilinadi.
Axborot – tijorat faoliyatining predmeti sifatida. Korxona marketing axborot
tizimlarida kommunikatsion jarayonlarni ahamiyati va xususiyatlari axborotlarni
yig’ish, ro’yxatga olish va uzatish hamda korxonaning bozor va ishlab chiqarish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
165
jarayonini tartibga solishdagi teskari aloqa vazifasini amalga oshirishda eng ko’p
darajada namoyon bo’ladi. Hozirgi vaqtda har tomonlama rivojlangan jamiyatni
axborotlashgan deb ataydilar. Zamonaviy axborot texnologiyalari tufayli insonning
ishlab chiqarish va noishlab chiqarish faoliyati, uning kundalik muloqot sohasi
jahon tsivilizatsiyasi tomonidan ishlab chiqilgan tajribalar, bilimlar va ma’naviy
boyliklarni jalb qilish hisobiga haqiqatdan ham chegarasi kengaymoqda.
Axborot bozorining tahlili. Axborot marketingi dasturining ushbu bosqichi
taklif qilinayotgan axborot mahsulotlari va xizmatlari uchun ularning vazifaviy
parametrlariga mos keluvchi ehtiyojlarini aniqlash orqali bozor holatini belgilashga
qaratilgan.
Judayam tez o’zgarib va rivojlanib borayotgan hozirgi davrda,
jamiyatimizning har bir a’zosidan fan va ilmiy-texnika yutuqlariga asoslangan
zamonaviy bilimlarni mukammal o’rganishni talab etilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini va
axborot texnologiyalarini milliy iqtisodning barcha sohalariga tadbiq qilinishi
nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki foydalanuvchi ish joyining sifat jihatdan
yuqori darajada tashkil qilinishini ta’minlaydi. Demak, axborotlashtirishning
milliy tizimini shakllantirishda, iqtisodiyot va jamiyat hayotining barcha sohalarida
zamonaviy axborot texnologiyalarini, kompyuter texnikasi va telekommunikatsiya
vositalarini ommaviy ravishda joriy etish hamda ulardan foydalanish,
fuqarolarning axborotga ortib borayotgan talab extiyojlarini yanada to’liqroq
qondirish, jahon axborot resurslardan bahramand bo’lishni kengaytirish – jamiyat
taraqqiyotining asosiy omillaridan biridir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
166
Adabiyotlar va manbaalar:
1.
R.Gaziyeva,E.Ozodov(
2021)Dasturlash asoslari.
2.
Sh.A.Mengliyev,O.A.Abdug’aniyev
.Dasturlash tillari.
3.
A Brain.Friendly Guide.Eric Freeman.
Elisabeth RobsonHead First Design
Patterns.
4.
R.X.Alimov, O’.T.Xayitmatov
.Dasturlash asoslari(2015)
