https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
276
BERILGANLAR BAZASI ADMINISTRATORI
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti
Madatova Ruxshona Bunyodbek qizi
Fargʻona davlat universiteti
Кызыл-Кийский гуманитарно-педагогический институт Баткенского
Государственного Университета имени
Исраилова Рухшона Раимжоновна
Anotatsiya: Berilganlar bazasi administratori — bu berilganlar bazasini
boshqarish, tashkil etish va uning samarali ishlashini ta'minlash uchun mas'ul
bo‘lgan mutaxassisdir. Maqolada berilganlar bazasi administratori faoliyatining
asosiy vazifalari, uning roli va ahamiyati, shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llash orqali berilganlar bazasi xavfsizligi, optimallashtirish va ma'lumotlarni
zaxiralash jarayonlari tahlil qilinadi. Yaxshi tashkil etilgan berilganlar bazasi,
kompaniya yoki tashkilotning ma'lumotlar oqimlarini samarali boshqarish
imkoniyatini beradi.
Kalit so'zlar: Berilganlar bazasi, administrator, xavfsizlik, optimallashtirish,
ma'lumotlar bazasi, zaxiralash, boshqaruv.
Annotation: A database administrator is a specialist responsible for
managing, organizing, and ensuring the efficient operation of a database. This
paper analyzes the key responsibilities of a database administrator, their role and
significance, as well as the processes of ensuring database security, optimization,
and backup management through the use of modern technologies. A well-organized
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
277
database enables effective management of data flows within a company or
organization.
Keywords: Database, administrator, security, optimization, database
management, backup, administration.
Аннотация: Администратор базы данных — это специалист,
ответственный за управление, организацию и обеспечение эффективной
работы базы данных. В статье рассматриваются основные задачи
деятельности администратора баз данных, его роль и значение, а также
анализируются процессы обеспечения безопасности базы данных,
оптимизации и резервного копирования с использованием современных
технологий. Хорошо организованная база данных предоставляет
возможность эффективного управления потоками данных компании или
организации.
Ключевые слова: База данных, администратор, безопасность,
оптимизация, база данных, резервное копирование, управление.
Berilganlar bazasi (BB) - bu ma'lumotlarni saqlash, tashkil etish, va qayta
ishlashni ta'minlovchi tizimdir. Berilganlar bazasining samarali ishlashi
tashkilotlar uchun juda muhim, chunki har qanday tashkilotning faoliyati uning
ma'lumotlariga asoslanadi. Shu sababli, berilganlar bazasini to‘g‘ri boshqarish,
uning xavfsizligini ta'minlash va ma'lumotlarni samarali ishlatish juda muhimdir.
Berilganlar bazasini boshqarish jarayonini amalga oshiruvchi mutaxassisga
"Berilganlar bazasi administratori" deyiladi. Ushbu maqola, berilganlar bazasi
administratorining roli, uning asosiy vazifalari va bugungi kunda bu sohada
qo‘llanilayotgan zamonaviy texnologiyalar haqida.
Berilganlar bazasi administratori (BBA) — bu tizimda saqlanadigan
ma'lumotlarni boshqarish, optimallashtirish, xavfsizligini ta'minlash, va
foydalanuvchilarga qo‘llab-quvvatlashni amalga oshiradigan mutaxassisdir. BBA
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
278
ning asosiy vazifalari nafaqat ma'lumotlarni saqlash va ularni tartibga solishdan
iborat, balki tizimni uzluksiz va samarali ishlashini ta'minlashga qaratilgan. Har bir
berilganlar bazasi tashkilotning faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi asosiy resurs
hisoblanadi, shu sababli uning ishlash samaradorligi va xavfsizligi muhim
ahamiyatga ega.
Ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash:
Berilganlar bazasi xavfsizligi
nafaqat ma'lumotlar buzilishi yoki yo‘qolishini oldini olish uchun, balki
ma'lumotlarga ruxsatsiz kirishni cheklash uchun ham zarurdir. Berilganlar bazasi
administratori (BBA) bu xavfsizlikni ta'minlash uchun bir qator mexanizmlar va
texnologiyalarni qo‘llaydi:
Foydalanuvchi identifikatsiyasi va autentifikatsiya:
BBA tizimga kirish
uchun autentifikatsiya usullarini joriy etadi, masalan, parollar, ikki faktorli
autentifikatsiya (2FA) va biometrik tekshiruvlar. Bu usullar foydalanuvchilarning
haqiqatan
ham
tizimga
kirishga
ruxsat
berilganligini
tekshiradi.
Rollarga asoslangan kirish nazorati (RBAC):
Tizimda foydalanuvchilar turli
rollarga bo‘linadi, va har bir ro‘lda faqat kerakli ma'lumotlarga kirish huquqi
beriladi. Masalan, tizimda ma'lumotlarni faqat o‘qish uchun ruxsat berilgan
foydalanuvchi bo‘lishi mumkin, boshqalar esa ma'lumotni o‘zgartirish yoki
o‘chirish huquqiga ega bo‘lmasligi mumkin.
Shifrlash:
Ma'lumotlar shifrlash orqali saqlanadi va uzatiladi, bu esa
ma'lumotlarning ruxsatsiz shaxslar tomonidan o‘qilishini oldini oladi. Shifrlash
usullari, masalan, AES (Advanced Encryption Standard) keng qo‘llaniladi.
Auditing va monitoring:
Berilganlar bazasi administratori (BBA) tizimda
bo‘ladigan har qanday operatsiyalarni, masalan, foydalanuvchi kirishlarini va
ma'lumotlarni o‘zgartirishlarni doimiy ravishda monitoring qiladi. Bu jarayon
tizim xavfsizligini nazorat qilish va har qanday xavfli xatti-harakatlarni aniqlashda
yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
279
Ma'lumotlar
zaxiralash
va
tiklash
(Backup
and
Recovery):
Ma'lumotlar zaxiralash — bu tizimdagi ma'lumotlarning nusxasini yaratish
jarayonidir. Ma'lumotlar yo‘qolishi yoki buzilishi ehtimoli bo‘lsa, zaxira nusxasi
orqali ularni tiklash mumkin. Berilganlar bazasi administratori (BBA) bu jarayonni
qat'iy va tizimli ravishda amalga oshiradi. Zaxiralash quyidagi usullar bilan amalga
oshiriladi:
Full Backup:
Barcha ma'lumotlar to‘liq nusxasi olingan va saqlanadi. Bu
usul ko‘p vaqt talab qilishi mumkin, ammo tizimda mavjud barcha ma'lumotlar
xavfsiz saqlanadi.
Incremental Backup:
Faqat o‘zgargan yoki yangilangan ma'lumotlar
nusxalanadi. Bu usul tezroq amalga oshiriladi va ko‘p joyni egallamaydi.
Differential Backup:
O‘tgan vaqtdan beri o‘zgargan barcha ma'lumotlar
nusxalanadi. Bu usul, incremental backup bilan solishtirganda ko‘proq joy talab
qiladi, lekin tiklash tezligi yuqori.
Zaxiralashdan tashqari, BBA tizimdagi muhim ma'lumotlarning tiklanish
strategiyasini ham ishlab chiqadi. Agar tizimda nosozlik yuzaga kelsa, bu
ma'lumotlar tiklanishi uchun zarur bo‘lgan protokollar ishlab chiqiladi.
Bazani optimallashtirish:
Ma'lumotlar bazasining samarali ishlashini
ta'minlash uchun uning optimallashtirilishi zarur
.
BBA doimiy ravishda bazani
monitoring qilib, tizimda yuzaga keladigan tormozlanishlar va ishlashda bo‘lgan
muammolarni hal qiladi. Bazani optimallashtirish jarayoni quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
Indeksatsiya:
Indekslar ma'lumotlar bazasining qidiruv jarayonini
tezlashtiradi. BBA tizimda ma'lumotlarga tez va samarali kirish uchun indekslarni
optimallashtiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
280
So‘rovlarni optimallashtirish:
So‘rovlarning samarali ishlashini ta'minlash
uchun Berilganlar bazasi administratori (BBA) SQL so‘rovlari va ma'lumotlar
bazasi tuzilishini tahlil qiladi va ularni optimallashtiradi.
Keshni boshqarish:
Ma'lumotlar bazasida keshlar yaratilib, bu tizimning
ishlash tezligini oshiradi, chunki tez-tez ishlatiladigan ma'lumotlar xotirada
saqlanadi va doimiy ravishda diskdan olinmasdan foydalaniladi.
Dasturiy
ta'minotni
yangilash
va
tizimni
ta'mirlash:
Berilganlar bazasi tizimlari muntazam ravishda yangilanishi kerak. Dasturiy
ta'minot va xavfsizlik yamalari tizimda bo‘ladigan xatoliklar va kamchiliklarni
bartaraf etadi. BBA tizimni yangilash va ta'mirlash jarayonlarini rejalashtirib, o‘z
vaqtida zaruriy yangilanishlarni amalga oshiradi. Yangilanishlar quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
Dasturiy ta'minotni yangilash:
Tizimning yangi versiyasini o‘rnatish,
xavfsizlik yamalarini o‘rnatish va tizimning ishlashini yaxshilash uchun dasturiy
ta'minotni yangilash.
Ta'mir va tuzatishlar:
Ma'lumotlar bazasining ishlashida yuzaga kelgan
xatoliklarni va nosozliklarni bartaraf etish uchun ta'mir ishlari amalga oshiriladi.
Foydalanuvchi qo‘llab-quvvatlash:
Berilganlar bazasi administratori (BBA) shuningdek, foydalanuvchilarga
tizimni ishlatishda yordam beradi. Foydalanuvchi bilan doimiy aloqada bo‘lib,
uning tizimda yuzaga keladigan savollarini hal qiladi. Bu jarayon quyidagi
faoliyatlarni o‘z ichiga oladi:
Foydalanuvchilarga yordam ko‘rsatish:
Tizimda
qanday
qilib
ma'lumotlarni kiritish, tahrirlash yoki o‘zgartirish haqida foydalanuvchilarga
ko‘rsatmalar berish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
281
Texnik yordam:
Foydalanuvchiga tizimda yuzaga kelgan texnik
muammolarni bartaraf etishda yordam ko‘rsatish.
Ta'lim va treninglar:
Foydalanuvchilarga yangi tizim imkoniyatlari haqida
treninglar o‘tkazish.
Xulosa
Berilganlar bazasi administratori tashkilot uchun juda muhim bir rolni
o‘ynaydi. Uning vazifalari nafaqat ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash, balki
tizimning samarali ishlashini, zaxiralashni va foydalanuvchilarga yordam berishni
o‘z ichiga oladi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida bu jarayonlar yanada
samarali bo‘lishi mumkin. BBA tomonidan qo‘llaniladigan texnologiyalar va
metodlar yordamida kompaniyalar o‘z ma'lumotlarining xavfsizligini ta'minlab,
operatsiyalarni yanada samarali o‘tkazishlari mumkin. Shunday qilib, berilganlar
bazasi administratori faqat ma'lumotlarni boshqarish emas, balki kompaniyaning
ma'lumotlar infratuzilmasini optimallashtirish va yaxshilashda muhim rol
o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Xasanov, A. (2020). Ma'lumotlar bazalari tizimlari. Toshkent:
O‘zbekistan Milliy Universiteti.
2.
Rasulov, M. (2019). Berilganlar bazasi boshqaruvi. Tashkent: Inson
Resurslari.
3.
Karimov,
S.
(2021).
Zaxiralash
texnologiyalari.
Tashkent:
Texnologiya Publishing.
4.
Aliyev, M. (2022). Ma'lumotlar bazasi xavfsizligi. Tashkent:
Informatika.
5.
Abdurakhmanov, A. (2018). Berilganlar bazasini optimallashtirish.
Toshkent: Fan va texnologiya.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
282
6.
Shukurov, K. (2020). Bulutli hisoblash va berilganlar bazasi.
Tashkent: Iqtisodiyot va tahlil.
7.
Davronov, A. (2021). Berilganlar bazasi texnologiyalari. Toshkent:
Yangi O‘zbekiston.
8.
Yuldashev, M. (2019). Ma'lumotlar bazalari. Tashkent: Naqshband.
9.
Tursunov, S. (2021). Data Management: Theory and Practices.
Tashkent: Science Press.
10.
Mamatov, A. (2020). Tizimlarni boshqarish va xavfsizlik. Toshkent:
EduPrint.
11.
Zhang, W. (2019). Database Optimization Techniques. USA:
McGraw-Hill.
12.
Smith, J. (2020). Database Security and Management. London:
Elsevier.
13.
Patel, R. (2021). Cloud Computing and Database. New York: Wiley.
14.
Anderson, T. (2020). Database Technologies: Current Trends. Oxford:
Oxford University Press.
15.
Miller, D. (2021). Backup and Recovery in Databases. Chicago: Tech
Media.
16.
Gupta, R. (2022). SQL and Database Management Systems. New
Delhi: Wiley India.
17.
Liao, H. (2021). Database Administration Techniques. Berlin:
Springer.
18.
Lin, X. (2020). Introduction to Database Systems. London: Springer.
19.
Brown, K. (2020). Optimizing Database Performance. USA:
Academic Press.
20.
Davis, P. (2022). Advanced Database Management. USA: Pearson.
