https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
185
GEMOGLOBIN VA UNING TURLARI . KAMQONLIK
Nahalboyev Alisher Aliboyevich
Jurayeva Farangiz Shavkiyevna
Zarmed universiteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada gemoglobin va uning turlari, shuningdek ,
Kamqonlik va uning turlari, sabablari, simptomlari va davolash usullari ham
yoritiladi.
Kalit soʻzlar : Gemoglobin , Anemiya, HbA, HbF, Hemolitik anemiya ,
Aplastik anemiya, Globulin, HbA2, HbS,
Kirish
: Gemoglobin – bu eritrotsitlar (qizil qon hujayralari) tarkibidagi oqsil
birikmasi boʻlib, uning asosiy vazifasi kislorodni oʻpkadan tana hujayralariga
tashish va karbonat angidridni hujayralardan oʻpkaga olib chiqishdir. Gemoglobin
inson tanasining hayotiy faoliyatida muhim rol oʻynaydi, chunki u organizmning
normal ishlashini ta'minlash uchun zarur boʻlgan kislorodni tashish jarayonida
ishtirok etadi. Gemoglobin va uning turlari bilan bogʻliq patologik holatlar,
masalan, kamqonlik (anemiya), jiddiy salomatlik muammolariga olib kelishi
mumkin. Ushbu maqolada gemoglobin va uning turlari, shuningdek,
kamqonlikning sabablari, turlari va davolash usullari haqida soʻz yuritiladi.
Gemoglobin va uning turlari
Gemoglobin – bu temir (Fe) atomiga bogʻlangan globulin zanjiridan tashkil
topgan murakkab oqsil boʻlib, kislorodni bogʻlab tashish vazifasini bajaradi.
Gemoglobin har bir molekulasi toʻrtta kislorod molekulasini bogʻlashga qodir
boʻlib, kislorod va karbonat angidridning oʻzaro almashinishini ta'minlaydi.
Gemoglobinning tarkibiy qismlari globulin va hemdir. Globulin zanjiri beshta
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
186
boʻlakdan tashkil topgan boʻlib, har bir boʻlak kislorod tashish qobiliyatiga ega.
Hem esa temir ioniga ega boʻlib, kislorod bilan bogʻlanish xususiyatiga ega.
Gemoglobinning bir nechta turi mavjud boʻlib, ular inson tanasining turli
davrlarida va sharoitlarda farq qiladi:
Gemoglobin A (HbA) – Bu gemoglobinning asosiy turi boʻlib, u kattalarda
kislorodning asosiy tashuvchisi hisoblanadi. HbA ikki alfa va ikki beta globulin
zanjiridan iborat boʻlib, u oʻpkadan kislorodni olib, uni tananing barcha
hujayralariga yetkazadi. Kattalarda HbA taxminan 97% gemoglobindan iborat.
Gemoglobin F (HbF) – Bu gemoglobin turi yangi tugʻilgan chaqaloqlarda
uchraydi. HbF yuqori darajada kislorod bilan bogʻlanadi, bu chaqaloqlarga
tugʻilgandan keyin kerakli kislorodni samarali tarzda olish imkonini beradi.
HbFning tarkibi ikki alfa va ikki gamma globulin zanjiridan iborat.
Gemoglobin A2 (HbA2) – Kattalarda kam miqdorda uchraydigan gemoglobin
turidir (taxminan 2-3%). HbA2 ikki alfa va ikki delta globulin zanjiridan tashkil
topgan boʻlib, u oʻpkada kislorod tashish jarayonida ishtirok etadi.
Gemoglobin S (HbS) – Bu gemoglobinning mutatsiyalangan shaklidir.
HbSning mavjudligi qizil qon hujayralarining anormal shaklda boʻlishiga olib
keladi. HbSning mutatsiyalangan shakli sakkizburchak shaklidagi eritrotsitlarni
hosil qiladi, bu esa qonning normal aylanib yurishiga xalaqit beradi va kislorod
tashish qobiliyatini pasaytiradi. HbS gemoglobini sickle hujayra anemiyasiga olib
kelishi mumkin.
Kamqonlik (Anemiya)
Kamqonlik – bu organizmda kislorod tashish uchun yetarli gemoglobin
miqdorining boʻlmasligi holatidir. Kamqonlik organizmdagi qizil qon
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
187
hujayralarining soni yoki gemoglobin miqdori kamayganida rivojlanadi.
Kamqonlik jiddiy sogʻliq muammolariga olib kelishi mumkin, chunki kislorod
yetishmasligi tana hujayralarining toʻgʻri ishlashini cheklaydi. Kamqonlikning
sabablari juda xilma-xildir, va ularni umumlashtirib, quyidagicha tasniflash
mumkin:
Qon yoʻqotish: Yirik qon yoʻqotish (masalan, jarohatlar, ichki qon ketishlar
yoki oshqozon-ichak tizimi kasalliklari) kamqonlikka olib kelishi mumkin. Agar
qon yoʻqotish tez sodir boʻlsa, tananing kislorod tashish imkoniyati cheklangan
boʻladi.
Qizil qon hujayralari
Oq qon hujayralari
Qizil qon hujayralarining kam
miqdori
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
188
Qizil qon hujayralarining kam ishlab chiqarilishi: Qizil qon hujayralarining
ishlab chiqarilishi suyak iligi va boshqa organlar tomonidan amalga oshiriladi.
Qizil qon hujayralarining kam ishlab chiqarilishi temir, foliy kislotasi, vitamin B12
yoki boshqa ozuqaviy moddalar yetishmasligi, shuningdek, suyak iligi kasalliklari
yoki yalligʻlanish holatlaridan kelib chiqishi mumkin.
Qizil qon hujayralarining tez parchalanishi: Ba'zi kasalliklar va genetik
omillar qizil qon hujayralarining normaldan tezroq parchalanishiga olib keladi. Bu
holat hemolitik anemiya deb ataladi va organizmdagi qizil qon hujayralarining
normaldan tezroq parchalanishini keltirib chiqaradi.
Kamqonlik turlari: Kamqonlik turli xil sabablarga koʻra rivojlanishi mumkin.
Eng keng tarqalgan kamqonlik turlari quyidagilardir:
Temir yetishmovchilik anemiyasi: Bu turdagi kamqonlik temirning
organizmda yetishmasligi natijasida yuzaga keladi. Temir gemoglobinning asosiy
tarkibiy qismlaridan biri boʻlib, uning yetishmasligi qizil qon hujayralarining
ishlab chiqarilishi va funktsiyasiga ta'sir qiladi. Temir yetishmovchiligi
kamqonlikning eng keng tarqalgan sabablaridan biridir.
B12 vitamin yoki foliy kislotasi yetishmovchilik anemiyasi: B12 vitamini va
foliy kislotasi organizmda qizil qon hujayralarining toʻgʻri ishlab chiqarilishi uchun
zarur. Ushbu vitaminlarning yetishmasligi kamqonlikka olib keladi, bu holat
asosan ozuqa bilan bogʻliq yetishmovchiliklar natijasida yuzaga keladi.
Hemolitik anemiya: Hemolitik anemiya – bu qizil qon hujayralarining
normaldan tezroq parchalanishi natijasida yuzaga keladi. Bunga autoimmun
kasalliklar, ba'zi infektsiyalar, genetik kasalliklar yoki kimyoviy moddalar sabab
boʻlishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
189
Aplastik anemiya: Aplastik anemiya – bu holatda suyak iligi qizil qon
hujayralarini ishlab chiqara olmaydi. Bu kasallik viruslar, ba'zi dori-darmonlar
yoki genetik omillar tufayli yuzaga keladi.
Sickle cell anemiya: Bu genetik kasallik boʻlib, gemoglobin S mutatsiyasi
natijasida qizil qon hujayralari sakkizburchak shakliga kiradi va kislorod tashish
qobiliyatini yoʻqotadi.
Kamqonlikning davolash usullari
Kamqonlikni davolashda, avvalo, uning sababini aniqlash zarur. Davolash
usullari quyidagicha boʻlishi mumkin:
Temir va vitaminlar qoʻshimchalarini qabul qilish: Temir yoki B12 vitamini
yetishmovchiligida, ularning qoʻshimchalari yordamida kamqonlik davolanadi.
Dori-darmonlar: Ba'zi hollarda, kamqonlikni davolash uchun eritropoetin
(qizil qon hujayralarini ishlab chiqarishni ragʻbatlantiruvchi dori) kabi dori-
darmonlar qoʻllaniladi.
Qon transfuziyasi: Jiddiy kamqonlikda, qizil qon hujayralarini transfuziyasi
amalga oshiriladi, bu esa organizmga qisqa vaqt ichida gemoglobinni tiklash
imkonini beradi.
Jarrohlik amaliyotlari: Ba'zi hollarda, qon yoʻqotishni kamaytirish yoki suyak
iligi muammolarini hal qilish uchun jarrohlik amaliyoti talab qilinishi mumkin.
Xulosa
Gemoglobin organizmning normal ishlashi uchun juda muhim boʻlgan
birikma hisoblanadi. Uning turlari va funktsiyalari oʻzaro bogʻlangan boʻlib, ular
organizmda kislorod tashish jarayonini ta'minlashda muhim rol oʻynaydi.
Kamqonlik esa gemoglobin darajasining pasayishi natijasida yuzaga keladi va
koʻplab salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin. Kamqonlikni aniqlash va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
190
davolashda zamonaviy tibbiyot usullari mavjud boʻlib, ular organizmning kislorod
tashish qobiliyatini tiklashga yordam beradi. Kamqonlikning oldini olish va unga
samarali davolanish uchun muntazam tibbiy tekshiruvlar va toʻgʻri ozuqa bilan
ta'minlash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
S. S. Behl, S. S. Khurana, "Textbook of Physiology", 9th edition, 2018.
Guyton and Hall, "Textbook of Medical Physiology", 13th edition, 2016.
W. F. Ganong, "Review of Medical Physiology", 24th edition, 2016.
E. A. Price, "Anemia and Hemoglobinopathies: The Basics", 2015.
L. T. Marshall, "Clinical Hematology", 4th edition, 2017 kitoblari tarjimasi.
