https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
83
KESHLASH
Yusupov Mirsaid Abdulaziz o’g’li
Farg’ona davlat universiteti amaliy matematikavainformatika
kafedrasi katta o’qituvchisi
mirsaidbeky@gmail.com
Nurmatova Hushnozabonu To‘chiboy qizi
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
nurmatovaxushnozabonu@gmail.com
Anotatsiya: Ushbu maqolada axborotni tezkor va samarali qayta ishlashni
ta'minlaydigan muhim texnologiyalardan biri — keshlash (caching) tizimi tahlil
qilinadi. Keshlash texnologiyasining asosiy tushunchalari, ishlash prinsipi,
afzalliklari, turlari (masalan, brauzer keshi, server keshi, tarmoq keshi) hamda
zamonaviy veb-ilovalar va operatsion tizimlardagi qo‘llanilishi batafsil yoritilgan.
Kalit so'zlar: keshlash, cache, xotira, veb-ilova, ma’lumotlar bazasi, Redis,
Memcached, ASP.NET Core, tezkorlik, samaradorlik, server keshi, brauzer keshi,
CDN, TTL, cache invalidation
Abstract : This article analyzes one of the key technologies that ensures fast
and efficient data processing — caching systems. The main concepts of caching
technology, its working principles, advantages, types (such as browser cache,
server cache, and network cache), as well as its application in modern web
applications and operating systems are thoroughly discussed.
Keywords: caching, cache, memory, web application, database, Redis,
Memcached, ASP.NET Core, performance, efficiency, server cache, browser
cache, CDN, TTL, cache invalidation
Аннотация: В данной статье рассматривается одна из ключевых
технологий, обеспечивающих быструю и эффективную обработку данных —
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
84
система кэширования. Подробно изложены основные понятия технологии
кэширования, принципы её работы, преимущества, типы (такие как кэш
браузера, серверный кэш и сетевой кэш), а также применение в современных
веб-приложениях и операционных системах.
Ключевые слова: кэширование, кэш, память, веб-приложение, база
данных, Redis, Memcached, ASP.NET Core, производительность,
эффективность, серверный кэш, кэш браузера, CDN, TTL, аннулирование
кэша.
Axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan hozirgi davrda ma’lumotlarga
tezkor va ishonchli tarzda murojaat qilish har qachongidan ham muhim
hisoblanadi. Zamonaviy dasturiy ta’minotlar va veb-ilovalar katta hajmdagi
ma’lumotlar bilan ishlashga majbur bo‘lib, foydalanuvchilarning talablariga javob
bera oladigan darajada tez ishlashi zarur. Ana shunday sharoitda tizimlarning
samaradorligini oshirish, tarmoqli yuklamani kamaytirish va foydalanuvchi
tajribasini yaxshilash maqsadida qo‘llaniladigan asosiy mexanizmlardan biri bu —
keshlash (inglizcha “caching”) texnologiyasidir.
Keshlash — bu ma’lumotlarni vaqtincha xotirada saqlab turish orqali
keyingi chaqiruvlarda ularga tezkor kirishni ta’minlovchi usuldir. U ma’lumotlar
bazasi, server yoki tarmoq manbasidan qayta-qayta ma’lumot olish o‘rniga, avvalgi
chaqiruv natijasini saqlab, qayta ishlatish imkonini beradi. Bu esa tizimning ishlash
tezligini oshirish, javob vaqtini qisqartirish va server resurslaridan oqilona
foydalanishga olib keladi. Ayniqsa, ko‘p foydalanuvchili tizimlarda keshlash
samarali ishlashi uchun muhim bo‘lgan texnologiyalardan biridir. Ushbu maqolada
keshlash texnologiyasining mohiyati, ishlash prinsipi, asosiy turlari va amaliyotda
qanday ishlatilishi haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, keshlashning
zamonaviy dasturiy arxitekturalarda tutgan o‘rni, uning afzalliklari va to‘g‘ri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
85
konfiguratsiya qilinmaganda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolar ham
tahlil qilinadi.
Keshlash tizimining samarali ishlashi uchun, avvalo, uning asosiy
tushunchalarini va qanday ishlashini to‘g‘ri tushunish zarur. Keshlash — bu tezkor
xotirada (RAM, SSD yoki boshqa muvaqqat saqlash qurilmasida) ma’lumotlarni
vaqtincha saqlash orqali keyingi murojaatlarda ularni tezroq olish imkonini
beruvchi jarayon hisoblanadi. Ma’lumot ilk bor server yoki asosiy manbadan
olinganida, u keshlanadi — ya’ni vaqtinchalik saqlanadi. Keyingi murojaatda, agar
ma’lumot o‘zgarmagan bo‘lsa va keshda mavjud bo‘lsa, tizim uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri
keshdan olib beradi. Bu nafaqat ishlash tezligini oshiradi, balki resurslardan
foydalanishni kamaytiradi.
Keshlash jarayoni odatda quyidagicha ishlaydi: foydalanuvchi ma’lum bir
so‘rov yuboradi, bu so‘rov dastlab keshda bor-yo‘qligi tekshiriladi. Agar ma’lumot
keshda mavjud bo‘lsa, u "cache hit" deb ataladi va ma’lumot keshdan olinadi. Agar
mavjud bo‘lmasa — ya’ni "cache miss" holati bo‘lsa — tizim asl manbaga
murojaat qiladi, kerakli ma’lumotni oladi va uni keshga yozadi, shundan so‘ng
foydalanuvchiga yetkazadi. Bu jarayon ma’lumotlar bilan ishlashda ko‘p marta
takrorlanadigan so‘rovlar uchun ayniqsa foydalidir.
Keshlash mexanizmlarida yana bir muhim tushuncha — bu TTL (Time To
Live) yoki yashash muddati. Bu parametr keshlangan ma’lumot qancha vaqtgacha
yaroqli ekanligini belgilaydi. TTL tugaganidan so‘ng, keshlangan ma’lumot
eskirgan (stale) hisoblanadi va tizim uni yangilaydi yoki yangisiga almashtiradi.
Bundan tashqari, "cache invalidation" — ya’ni eskirgan keshni bekor qilish va
yangilash mexanizmi ham mavjud bo‘lib, u tizimdagi o‘zgarishlar aniqlanganda
ishga tushadi. Keshlash konsepsiyasi operatsion tizimlardan tortib to veb-
brauzerlar, tarmoq uskunalari, ma’lumotlar bazalari va veb-serverlargacha bo‘lgan
ko‘plab tizimlarda qo‘llaniladi. Uning asosiy maqsadi — ma’lumotlarga murojaat
qilishda yuqori tezlikni ta’minlash, javob vaqtini qisqartirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
86
Keshlash texnologiyasi turli tizimlar va darajalarda qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, uning bir nechta asosiy turlari mavjud. Har bir
tur o‘zining vazifasi, joylashuvi va maqsadiga ko‘ra farqlanadi. Eng keng tarqalgan
turlardan biri bu brauzer keshi bo‘lib, foydalanuvchining qurilmasidagi brauzerda
ishlaydi. Brauzer keshi sahifadagi rasm, skript, stil fayllari kabi statik elementlarni
vaqtincha saqlab, foydalanuvchi bir sahifaga qayta kirganida ularni yangidan
yuklamasdan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri lokal xotiradan olib beradi. Bu esa sahifa tez
yuklanishiga va tarmoqqa yuklamaning kamayishiga olib keladi.
Server keshi esa server tomonida amalga oshiriladi va ko‘p foydalanuvchilar
uchun bir xil bo‘lgan ma’lumotlarni saqlashga xizmat qiladi. Masalan, statistik
ma’lumotlar, so‘rov natijalari yoki foydalanuvchi profillarining tez-tez
ishlatiladigan qismlari server keshida saqlanishi mumkin. Bu foydalanuvchi
so‘rovlariga tez javob berish imkonini yaratadi va server resurslarining tejab
ishlatilishini ta’minlaydi. Server keshlari odatda markazlashtirilgan bo‘lib, Redis
yoki Memcached kabi maxsus keshlash tizimlari yordamida tashkil etiladi.
Tarmoq keshi, yoki boshqa nomi bilan CDN (Content Delivery Network)
keshi esa kontentni foydalanuvchiga yaqin serverlarda saqlab, global miqyosda
tarqatish imkonini beradi. Masalan, biror media fayl yoki katta hajmdagi rasm fayli
foydalanuvchiga geografik jihatdan eng yaqin CDN tugunidan yetkaziladi, bu esa
yuklanish vaqtini sezilarli darajada kamaytiradi. Tarmoq keshi ayniqsa ommaviy
axborot saytlarida, video platformalarda va xalqaro miqyosda xizmat ko‘rsatuvchi
ilovalarda katta ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, dasturiy darajadagi mahalliy
keshlash (local application cache) ham mavjud bo‘lib, bu foydalanuvchining
qurilmasi yoki ilova ichida amalga oshiriladi. Bunday keshlash turida ma’lumotlar
yoki hisoblash natijalari mahalliy xotirada vaqtincha saqlanib turadi, bu esa
foydalanuvchi harakati tezligini oshiradi va ortiqcha hisob-kitoblarni kamaytiradi.
Xullas, har bir keshlash turi o‘ziga xos texnik yechimga ega bo‘lib, uni to‘g‘ri
tanlash va qo‘llash tizim samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bugungi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
87
kunda keshlash texnologiyalari keng ko‘lamda qo‘llanilib, turli sohalarda
ishlatiladigan kuchli
vositalardan biriga aylangan.
Mashhur
keshlash
texnologiyalari orasida Redis va Memcached ayniqsa ajralib turadi. Redis — bu
ochiq manbali, tezkor, kalit-qiymat (key-value) shaklidagi ma’lumotlar ombori
bo‘lib, nafaqat keshlash, balki ma’lumotlar strukturalarini saqlash, navbatlar,
jadvallar, to‘plamlar kabi murakkab operatsiyalarni ham bajarishga mo‘ljallangan.
Redis xotirada ishlaydigan tizim bo‘lib, mikrosekundlar darajasida javob qaytaradi,
bu esa real vaqt rejimida ishlaydigan tizimlar uchun juda foydalidir. Undan veb-
ilovalar, mobil ilovalar va mikroxizmat arxitekturalarida tez-tez foydalaniladi.
Memcached esa Redisga nisbatan soddaroq va engilroq tuzilmaga ega bo‘lib,
yuqori darajadagi tezlik talab qilinadigan tizimlar uchun moslashtirilgan. U ham
xotirada vaqtincha ma’lumot saqlash uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ko‘pincha
dinamik veb-saytlardagi tez-tez takrorlanadigan ma’lumotlar, masalan, sessiyalar
yoki foydalanuvchi ma’lumotlarini saqlashda ishlatiladi. Memcachedning
afzalliklaridan biri uning juda sodda arxitekturasi va juda kam resurs talab etishidir,
shuning uchun u juda katta miqyosdagi tizimlarda ham ishonchli ishlaydi.
ASP.NET Core platformasida keshlashni qo‘llash uchun bir nechta
variantlar mavjud. Masalan, “In-Memory Cache” ilova darajasida ishlaydi va
aynan shu instansiyaga xizmat qiladi, “Distributed Cache” esa Redis yoki SQL
Server kabi tashqi manbalar orqali amalga oshiriladi va bir nechta serverlar orasida
umumiy keshlashni ta’minlaydi. ASP.NET Core’da keshlash yordamida sahifalar,
fragmentlar yoki butun HTTP javoblar keshlanishi mumkin, bu esa sahifa
yuklanish tezligini keskin oshiradi. Bundan tashqari, “Response Caching
Middleware” orqali foydalanuvchi so‘rovlariga tezkor javob qaytarilishi
ta’minlanadi. Amaliy jihatdan olganda, keshlash bugungi veb-ilovalarning
ajralmas qismiga aylangan. Masalan, katta miqdordagi foydalanuvchilarga xizmat
ko‘rsatadigan e-commerce platformalar, yangilik saytlar, ijtimoiy tarmoqlar yoki
onlayn o‘yin tizimlari keshni faol ishlatadi. Chunki bir xil ma’lumotlar ko‘p marta
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
88
so‘raladi va har safar server yoki ma’lumotlar bazasiga murojaat qilish tizimni
sekinlashtiradi. Keshlash orqali bu muammolar oldi olinadi va foydalanuvchi
tajribasi yaxshilanadi. Shu bilan birga, mobil ilovalarda ham foydalanuvchi
interfeysi tezroq ishlashi uchun lokal kesh mexanizmlaridan keng foydalaniladi.
Xullas, keshlash texnologiyalari turli arxitekturalarda qo‘llanilib, tizim
samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Keshlash texnologiyasi zamonaviy axborot tizimlarining samarali va tez
ishlashini ta'minlovchi muhim vositalardan biridir. Ma’lumotlarga tezkor kirish,
server yuklamasini kamaytirish, tarmoq trafigini optimallashtirish va
foydalanuvchi tajribasini yaxshilash kabi ko‘plab afzalliklari tufayli keshlash
bugungi veb-ilovalar va dasturiy arxitekturalarning ajralmas qismiga aylangan.
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, Redis va Memcached kabi mashhur keshlash
texnologiyalari katta miqdordagi ma’lumotlar bilan ishlovchi tizimlar uchun yuqori
samaradorlikni ta’minlab beradi. Ayniqsa, mikroxizmatlar asosida qurilgan
arxitekturalar, ommaviy foydalaniladigan veb-platformalar va real vaqt rejimida
ishlovchi tizimlar uchun keshlash muhim strategik yechimdir.
Shu bilan birga, keshlashni to‘g‘ri tashkil qilish, uning amal qilish muddati
(TTL), cache invalidation strategiyalari va turg‘unlik holatlariga e’tibor berish
lozim. To‘g‘ri sozlanmagan yoki noto‘g‘ri boshqariladigan keshlash tizimlari
aksincha, tizimning ishonchliligini kamaytirishi yoki foydalanuvchiga eskirgan
ma’lumotlarni taqdim etishi mumkin. Shuning uchun har bir tizim arxitekturasi
uchun mos keshlash turini va texnologiyasini tanlash, ularni ehtiyotkorlik bilan
konfiguratsiya qilish muhim hisoblanadi.
Kelajakda sun'iy intellekt, avtomatlashtirish va ma’lumotlar tahlili
sohalarining rivojlanishi bilan birga, keshlash texnologiyalarining ham yanada
rivojlanishi va optimallashuvi kutilmoqda. Shuningdek, keshni boshqarish
jarayonlarini avtomatlashtirish, o‘zgarishlarga mos ravishda dinamik tarzda
ma’lumotlarni yangilash kabi ilg‘or yondashuvlar ishlab chiqilmoqda. Shu nuqtai
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
89
nazardan, dasturchilar va tizim administratorlari uchun keshlash haqida chuqur
bilimga ega bo‘lish, uni real amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash muhim zaruratga
aylanmoqda. Keshlash texnologiyasini puxta o‘zlashtirgan holda tizimlarning
tezkorligi, barqarorligi va samaradorligini oshirishga erishish mumkin.
Keshlash texnologiyasi zamonaviy axborot tizimlarining samarali va tez
ishlashini ta'minlovchi muhim vositalardan biridir. Ma’lumotlarga tezkor kirish,
server yuklamasini kamaytirish, tarmoq trafigini optimallashtirish va
foydalanuvchi tajribasini yaxshilash kabi ko‘plab afzalliklari tufayli keshlash
bugungi veb-ilovalar va dasturiy arxitekturalarning ajralmas qismiga aylangan.
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, Redis va Memcached kabi mashhur keshlash
texnologiyalari katta miqdordagi ma’lumotlar bilan ishlovchi tizimlar uchun yuqori
samaradorlikni ta’minlab beradi. Ayniqsa, mikroxizmatlar asosida qurilgan
arxitekturalar, ommaviy foydalaniladigan veb-platformalar va real vaqt rejimida
ishlovchi tizimlar uchun keshlash muhim strategik yechimdir.
Shu bilan birga, keshlashni to‘g‘ri tashkil qilish, uning amal qilish muddati
(TTL), cache invalidation strategiyalari va turg‘unlik holatlariga e’tibor berish
lozim. To‘g‘ri sozlanmagan yoki noto‘g‘ri boshqariladigan keshlash tizimlari
aksincha, tizimning ishonchliligini kamaytirishi yoki foydalanuvchiga eskirgan
ma’lumotlarni taqdim etishi mumkin. Shuning uchun har bir tizim arxitekturasi
uchun mos keshlash turini va texnologiyasini tanlash, ularni ehtiyotkorlik bilan
konfiguratsiya qilish muhim hisoblanadi.
Kelajakda sun'iy intellekt, avtomatlashtirish va ma’lumotlar tahlili
sohalarining rivojlanishi bilan birga, keshlash texnologiyalarining ham yanada
rivojlanishi va optimallashuvi kutilmoqda. Shuningdek, keshni boshqarish
jarayonlarini avtomatlashtirish, o‘zgarishlarga mos ravishda dinamik tarzda
ma’lumotlarni yangilash kabi ilg‘or yondashuvlar ishlab chiqilmoqda. Shu nuqtai
nazardan, dasturchilar va tizim administratorlari uchun keshlash haqida chuqur
bilimga ega bo‘lish, uni real amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash muhim zaruratga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
90
aylanmoqda. Keshlash texnologiyasini puxta o‘zlashtirgan holda tizimlarning
tezkorligi, barqarorligi va samaradorligini oshirishga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY
NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-
107.
2.
Ahmed, S. (2021).
Caching Techniques for Web Applications
. Springer.
3.
Microsoft Docs. (2024).
Caching in ASP.NET Core
4.
Joshi, R. (2020).
System Design Interview: Caching Strategies
. GitBooks.
5.
Ulanov, D. (2019).
Redis Essentials
. Packt Publishing.
6.
NGINX, Inc. (2022).
NGINX Caching Guide
. [
7.
Онаркулов, М. К. (2023). ГЛУБОКИЕ НЕЙРОННЫЕ СЕТИ В ЗАДАЧАХ
РАСПОЗНАВАНИЯ РЕЧИ. INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND
RESEARCH IN EDUCATION, 2(18), 248-250.
8.
Onarqulov, M., Yaqubjonov, A., & Yusupov, M. (2022). Computer networks and
learning from them opportunities to use. Models and methods in modern science,
1(13), 59-62.
9.
Nginx Docs – Serving static content
10.
Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY
NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-
107.
11.
Ibragimov, S. M. (2020). IMPROVING THE EFFECTIVENESS OF TEACHING
INFORMATION TECHNOLOGY IN UNIVERSITIES USING THE METHOD
OF INDIVIDUALIZATION.
Экономика и социум
, (11), 127-130.
12.
Mamirovich, I. S., Revkatovich, I. E., Rustamjon o‘g, H. O. K., & Yigitali o'g'li,
R. J. (2023). IJTIMOIY TARMOQLARDA BIG DATA TEXNOLOGIYASIDAN
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
91
FOYDALANISH TAHLILI.
" RUSSIAN" ИННОВАЦИОННЫЕ ПОДХОДЫ В
СОВРЕМЕННОЙ НАУКЕ
,
9
(1).
13.
Tojimamatov, I. N., Mamalatipov, O. M., & Karimova, N. A. (2022). SUN’IY
NEYRON TARMOQLARINI O ‘QITISH USULLARI.
14.
Tojimamatov, I., Mirkomil, M. M., & Saidmurod, S. (2023). BIG DATANING
TURLI SOHALARDA QO ‘LLANILISHI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 18(6), 61-65.
15.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). SUN’IY NEYRONNING MATEMATIK
MODELI HAMDA FAOLLASHTIRISH FUNKTSIYALARI. In " USA"
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
AND
PRACTICAL
CONFERENCE
TOPICAL ISSUES OF SCIENCE (Vol. 17, No. 1).
16.
Memcached
Developers.
(2023).
Memcached
Official
Documentation
.
17.
Zhang, W., & Liu, X. (2020).
Performance Analysis of Cache Systems in Cloud
Computing
. IEEE Access.
18.
Apache Software Foundation. (2023).
Caching in Apache HTTP Server
.
19.
Smith, J. (2016).
Efficient Memory Management with Cache Algorithms
. ACM
SIGPLAN.
20.
Amazon Web Services. (2023).
ElastiCache for Redis and Memcached
.
https://aws.amazon.com/elasticache/
