Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
281
ISSN:3030-3621
"BO‘LAJAK TARBIYACHILARDA IJTIMOIY-EMOTSIONAL
MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOPEDAGOGIK ASOSLARI
Shokirjonova Zuhraxon Murodjon qizi.
Farg’ona davlat universiteti
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bo‘lajak maktabgacha ta’lim tarbiyachilarida
ijtimoiy-emotsional madaniyatni rivojlantirishning psixopedagogik asoslari tahlil
qilinadi. Ijtimoiy-emotsional madaniyat tushunchasi, uning tarkibiy qismlari va
pedagogik ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari ta’lim jarayonini
takomillashtirish va pedagoglarning shaxsiy hamda kasbiy o‘sishiga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
hissiy ong, empatiya, ijtimoiy intellekt, ijtimoiy-emotsional
madaniyat, reflektiv ta’lim, pedagogik psixologik treninglar, reflektiv ta’lim
texnologiya.
Kirish
Bugungi globallashuv, madaniyatlararo integratsiya va ta’lim sohasidagi jadal
islohotlar davrida bo‘lajak tarbiyachilarning ijtimoiy-emotsional madaniyatini
rivojlantirish dolzarb muammolardan biriga aylanib bormoqda. Ayniqsa, maktabgacha
ta’lim tizimi jamiyatning madaniy, axloqiy va ma’naviy barqarorligining asosi bo‘lib
xizmat qilayotgan bir sharoitda, tarbiyachi-pedagog shaxsida ijtimoiy-emotsional
kompetensiyalarni shakllantirish ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lishi lozim.
Zamonaviy psixologik va pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bola
shaxsining har tomonlama rivojlanishi, avvalo, tarbiyachining o‘z kasbiga bo‘lgan
mas’uliyatli munosabati, hissiy barqarorligi, empatiya qobiliyati, muloqot madaniyati
va boshqalarni o‘zida mujassam etgan ijtimoiy-emotsional saviyasiga bog‘liqdir. Bu
esa, o‘z navbatida, pedagogik kadrlar tayyorlash tizimida ushbu sohani ilmiy-
texnologik jihatdan takomillashtirishni taqozo etadi.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, ijtimoiy-emotsional madaniyat nafaqat
tarbiyachining o‘z ish faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishiga xizmat qiladi,
balki u bola bilan mustahkam psixologik aloqa o‘rnatish, sog‘lom psixologik muhit
yaratish, emotsional muvozanatni ta’minlash kabi ko‘plab pedagogik vazifalarning
muvaffaqiyatli bajarilishini ham belgilaydi. Shu sababli, tarbiyachi shaxsini
emotsional yetuk, ijtimoiy faol va madaniyatli kadr sifatida shakllantirish bugungi
ta’lim strategiyasining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda..
Asosiy qism.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
282
ISSN:3030-3621
Ijtimoiy-emotsional madaniyat — bu insonning ijtimoiy muhitda o‘zini tutishi,
his-tuyg‘ularini anglab, boshqarishi, boshqalar bilan samarali va samimiy muloqotda
bo‘lish qobiliyatlar majmuasi. Bu tushuncha psixologiya va pedagogikada emotsional
intellekt (EQ) va ijtimoiy ko‘nikmalar bilan chambarchas bog‘liq.
Emotsional madaniyat shaxsning o‘z his-tuyg‘ularini anglash va boshqarish,
boshqalar bilan muloqotda samimiylik va hurmatni saqlash, stress va konflikt
holatlarida oqilona harakat qilish imkoniyatini beradi.
Ijtimoiy-emotsional madaniyat tarkibida quyidagi asosiy komponentlar mavjud:
Hissiy ong (emotsional ong) — bu shaxs o‘z his-tuyg‘ularini idrok etish,
ularni nomlash va tushunish qobiliyatidir. Tarbiyachi o‘z ichki hissiyotlarini aniqlab,
ularni atrofdagilarga to‘g‘ri ifoda etish qobiliyatiga ega bo‘lishi zarur. Hissiy ong
yetishmovchiligi stress, noto‘g‘ri munosabatlar va ish samaradorligining pasayishiga
olib keladi. Misol uchun, tarbiyachi charchoq yoki g‘azab kabi hissiyotlarni payqab,
o‘zini tutishi, bolaning emotsional holatini tushunishi va kerakli tarzda munosabatda
bo‘lishi kerak.
Emotsiyalarni boshqarish (regulyatsiya). Bu qobiliyat insonga kuchli
stress, xavotir yoki g‘azabni boshqarish, hissiyotlarni konstruktiv yo‘nalishda
ifodalash imkonini beradi. Tarbiyachi emotsiyalarini nazorat qilish orqali bolalar
uchun xavfsiz va barqaror muhit yaratadi. Masalan, qattiq ish bosimi ostida tarbiyachi
o‘z his-tuyg‘ularini tartibga solib, sabr va mehr bilan ishlashi zarur.
Empatiya (boshqalarning his-tuyg‘ularini anglash) — bu boshqalarning
hissiy holatini sezish va ularga munosib javob qaytarish qobiliyati. Tarbiyachi
bolalarning, ota-onalarning his-tuyg‘ularini tushunib, ular bilan samimiy va ishonchli
munosabatlar o‘rnatishi lozim. Misol uchun, bola tushkunlik holatida bo‘lsa, tarbiyachi
uni tushunib, qo‘llab-quvvatlashi zarur.
Ijtimoiy intellekt — bu shaxsning ijtimoiy vaziyatlarni to‘g‘ri baholash,
boshqalar bilan samarali muloqot qilish va ijtimoiy qoidalar asosida xulq-atvor
ko‘rsatish qobiliyatidir. Tarbiyachi o‘zining va atrofidagilarning hissiy holatini
hisobga olib, muvofiq munosabatlarni amalga oshirishi muhim. Masalan, tarbiyachi
murakkab jamoaviy vaziyatlarda nizolarni hal qilishda ijtimoiy intellektdan
foydalanadi.
Pedagogik faoliyat ko‘p hollarda yuqori bosim va javobgarlikni talab
qiladi. Stressga chidamlilik — bu qiyinchiliklarga bardosh berish va tezda tiklanish
qobiliyatidir. Tarbiyachi stressni boshqarishni bilishi va bu holatni professional
faoliyatga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi kerak.
Maktabgacha ta’limda tarbiyachining ijtimoiy-emotsional madaniyati yuqori
bo‘lsa, u bolalarning ijtimoiy rivojlanishiga ham bevosita ta’sir qiladi. Chunki bolalar
tarbiyachining xatti-harakatlarini kuzatib, o‘rganadilar va emotsional qobiliyatlarni
egallaydilar. Masalan, agar tarbiyachi o‘z his-tuyg‘ularini boshqara olsa, bolalar ham
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
283
ISSN:3030-3621
stressga chidamlilikni o‘rganadilar. Shu bilan birga, ijtimoiy-emotsional madaniyat
bolalarning o‘zaro muloqotini yaxshilaydi, jamoada ishlash ko‘nikmalarini
shakllantiradi.
Ijtimoiy-emotsional madaniyat — insonning shaxsiyati va ijtimoiy muhit
o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida yuzaga keladi. Psixologik nazariyalar, xususan,
emotsional intellekt nazariyasi, ijtimoiy o‘zaro ta’sir va shaxsiy rivojlanish asoslari bu
jarayonni tushuntirishda muhimdir.
Emotsional intellekt nazariyasi.
Daniel Goleman (Emotsional intellektning targ‘ibotchisi). Daniel Goleman —
ijtimoiy-emotsional madaniyat va emotsional intellekt tushunchalarini keng ommaga
tanitgan olim hisoblanadi. Uning fikricha, emotsional intellekt (EI) insonning o‘z his-
tuyg‘ularini va boshqalar his-tuyg‘ularini tushunishi, boshqarishi va ijtimoiy muhitda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan qobiliyatlar majmuasidir.
Goleman ta’kidlaydiki, pedagoglarning emotsional intellekti yuqori bo‘lsa, ular bolalar
bilan samimiy va samarali munosabatlar o‘rnatadi, stressga chidamlilikka ega bo‘ladi,
muloqot qobiliyatlari rivojlanadi. Shuning uchun, maktabgacha ta’limda bo‘lajak
tarbiyachilarni tayyorlashda ularning emotsional intellektini shakllantirish — eng
muhim vazifalardan biridir.
Erik Erikson (Psixososial rivojlanish nazariyasi). Eriksonning fikricha, har bir
shaxs hayotining muhim bosqichlarida ijtimoiy va emotsional muammolarni hal qilish
orqali shaxsiy va ijtimoiy identitetini rivojlantiradi. Tarbiyachilar uchun ayniqsa yosh
kattalar (bo‘lajak tarbiyachilar) bosqichi muhim bo‘lib, bu davrda ular o‘zlarini
jamiyatda qanday tutishni, boshqalar bilan qanday munosabatda bo‘lishni o‘rganadilar.
Erikson ta’kidlaydiki, agar tarbiyachi o‘zining psixososial vazifalarini muvaffaqiyatli
bajarsa, u ijtimoiy-emotsional madaniyatni rivojlantiradi, bu esa pedagogik faoliyatda
katta samaraga olib keladi.
Lev Vygotskiy (Ijtimoiy rivojlanish nazariyasi). Vygotskiy ijtimoiy muhit va
o‘zaro muloqot shaxsning ruhiy va ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynashini
ta’kidlagan. Unga ko‘ra, bolalar va tarbiyachilar o‘rtasidagi ijtimoiy-hissiy aloqalar
o‘zaro o‘rganish va taraqqiyot jarayonining asosi hisoblanadi. Bo‘lajak tarbiyachilar
uchun Vygotskiyning nazariyasi shuni anglatadiki, ular nafaqat nazariy bilimlarni,
balki hissiy va ijtimoiy ko‘nikmalarni ham faol ijtimoiy muhitda rivojlantirishlari
kerak.
Reflektiv ta’lim texnologiyasi — bu ta’lim jarayonida o‘z faoliyatini, xatti-
harakatlarini, fikr va his-tuyg‘ularini chuqur tahlil qilish orqali o‘zini o‘rganish va
rivojlantirish usuli. Ushbu texnologiya bo‘lajak tarbiyachilarning shaxsiy va
professional rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Refleksiya orqali tarbiyachi o‘z kasbiy
faoliyatida yuzaga kelgan qiyinchiliklar va muvaffaqiyatlarni tahlil qilib, o‘zini
takomillashtirish uchun aniq yo‘nalishlar oladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
284
ISSN:3030-3621
Donald Schön (1983) reflektiv amaliyotni “professional o‘rganishning markaziy
jarayoni” deb ataydi. Uning fikricha, pedagog o‘z ishini muntazam qayta ko‘rib chiqsa,
yangi tajriba va bilimlarni amaliyotga samarali tatbiq eta oladi. David Boud va
boshqalar refleksiya jarayonining ta’limdagi ahamiyatini shunday ifodalaydi: bu
jarayon shaxsiy va kasbiy malakani chuqurroq anglashga olib keladi.
Reflektiv ta’limning asosiy shakllaridan biri — kundalik jurnal yuritish.
Tarbiyachilar har kuni o‘z ish faoliyatini, uchrashuvlari va darslarini yozib boradilar,
keyin esa ularni tahlil qilib, takomillashtirish yo‘llarini belgilaydilar. Bundan tashqari,
guruhli muhokamalar, o‘zini baholash mashg‘ulotlari, mentorlar bilan fikr almashish
ham reflektiv jarayonni rivojlantirishda yordam beradi.
Pedagogik psixologik treninglar — bu bo‘lajak tarbiyachilarning shaxsiy
xislatlarini, ayniqsa, emotsional barqarorlik, stressga chidamlilik, ijtimoiy ko‘nikmalar
va konfliktlarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan maxsus
mashg‘ulotlar tizimidir. Bu treninglar tarbiyachilarga o‘zini boshqarish va atrofdagilar
bilan samarali muloqot qilish imkonini beradi.
Tarbiyachilik kasbi ko‘p hollarda stressli vaziyatlar bilan bog‘liq. Masalan,
kichik yoshdagi bolalar bilan ishlashda sabr-toqat, hissiyotlarni boshqarish va
muammolarni hal qilish ko‘nikmalari juda zarur. Psixologik treninglar ushbu
qobiliyatlarni shakllantirishda yordam beradi. Shuningdek, ular tarbiyachining o‘ziga
ishonchini oshiradi, professional va shaxsiy hayotda muvozanatni saqlashga
ko‘maklashadi.
Xulosa.
Bo‘lajak tarbiyachilarda ijtimoiy-emotsional madaniyatni rivojlantirish
maktabgacha ta’lim tizimining samarali faoliyati uchun muhim shartlardan biridir.
Ushbu madaniyat tarbiyachining o‘zaro muloqot, hissiy boshqaruv, empatiya va
ijtimoiy moslashuvchanlik kabi ko‘nikmalarini shakllantirish orqali nafaqat kasbiy
mahoratini oshiradi, balki bolalar bilan ishlash jarayonida sog‘lom psixologik muhit
yaratishga imkon beradi.
Maqolada ko‘rsatib o‘tilgan psixopedagogik asoslar va metodik yondashuvlar
bo‘lajak tarbiyachilarning ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarini samarali
rivojlantirishga xizmat qilishi mumkin. Shuningdek, mazkur sohada zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash ta’lim jarayonining sifatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shu boisdan, ta’lim muassasalari va mutaxassislar tomonidan ijtimoiy-
emotsional madaniyatni rivojlantirishga doir ilmiy-tadqiqot ishlarini davom ettirish,
o‘quv dasturlarini takomillashtirish va amaliy mashg‘ulotlarni yanada interaktiv
hamda samarali tashkil etish lozim. Bu esa o‘z navbatida, maktabgacha yoshdagi
bolalarning sog‘lom va barkamol shaxs sifatida shakllanishiga asos yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Vygotskiy, L.S. (1984). Ijtimoiy rivojlanish nazariyasi. Moskva: Pedagogika.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
285
ISSN:3030-3621
2.
Goleman, D. (1995). Emotsional intellekt. New York: Bantam Books.
3.
Erikson, E.H. (1963). Shaxsning psixososial rivojlanish bosqichlari. New York:
W.W. Norton & Company.
4.
Zimbardo, P., & Leippe, M. (1991). Ijtimoiy psixologiya. Moskva: Progress.
5.
Berk, L.E. (2009). Bolalar psixologiyasi. Moskva: MGU nashriyoti.
6.
Shadrikov, V.D. (2003). Kasbiy kompetensiyalar va ularni rivojlantirish. Moskva:
Institut psixologii RAN.
7.
Kozulin, A. (2003). Ijtimoiy-interaktiv o‘rganish jarayoni. Moskva: Nauka.
8.
Mikoyan, V., & Kuznetsov, A. (2015). Psixologik pedagogika: asoslar va
metodologiya. Moskva: Akademiya.
9.
Usmonova, D.A. (2020). "Maktabgacha ta’lim muassasalarida ijtimoiy-emotsional
kompetensiyalarni shakllantirish". Pedagogika va psixologiya, 3(7), 45-52.
10.
Karimova, M. (2019). "Tarbiya jarayonida ijtimoiy-emotsional madaniyatning
ahamiyati". Maktabgacha ta’limda innovatsiyalar, 2(12), 22-29.
11.
Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York:
Bantam, 1995.
12.
Ўзбекистон Республикасида мактабгача таълим тизимини 2030 йилгача
ривожлантириш концепцияси.
13.
Xasanboyeva O. va boshqalar. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent,
2020.
14.
Yusupova M. Bo‘lajak pedagoglarda emotsional madaniyatni rivojlantirish
metodikasi, Ilmiy maqola, 2023.
15.
Vygotsky L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. – Harvard University Press, 1978.
