Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
275
ISSN:3030-3621
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA UMUMMADANIY
KOMPETENSIYALARNI BAHOLASH VA MONITORING
QILISH USULLARI
Ilmiy rahbar
Soliyev Ilhomjon Sobirovich
FarDU Pedagogika fanlari bo’yicha
falsafa doktori (PHD), dotsent
Shokirjonova Zuhraxon Murodjon qizi.
Farg’ona davlat universiteti Maktabgacha
ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlari pedagog-
tarbiyachilarining umummadaniy kompetensiyalarini rivojlantirish muammolari va
ahamiyati yoritilgan. Maqola pedagoglarning shaxsiy va kasbiy o‘sishiga ta’sir etuvchi
omillarni
aniqlashga
hamda
ta’lim
sifatini
oshirishda
umummadaniy
kompetensiyalarning muhimligini ta’kidlashga qaratilgan.
Kalit so’zlar:
umummadaniy kompetensiya, nutq madaniyati, kasbiy malaka,
malaka oshirish, ta’lim sifati, pedagogik faoliyat, shaxsiy rivojlanish , innovatsion
texnologiyalar.
Kirish
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagog-tarbiyachilarning umummadaniy
kompetensiyalarini rivojlantirish muhim jarayon hisoblanadi. Biroq, bu jarayonning
samaradorligini ta’minlash uchun kompetensiyalarning baholanishi va monitoring
qilinishi zarur. Umummadaniy kompetensiyalarni baholash pedagoglarning
malakasini, ularning madaniy va kommunikativ ko‘nikmalarini o‘lchash, shuningdek,
kasbiy rivojlanish strategiyalarini aniqlash imkonini beradi.
Monitoring va baholash usullari esa ta’lim sifatini doimiy yaxshilash,
muammolarni aniqlash hamda pedagogik faoliyatda innovatsiyalarni joriy etishga
xizmat qiladi. Shu bois, maktabgacha ta’lim muassasalarida umummadaniy
kompetensiyalarni baholash va monitoring qilishning zamonaviy usullari va ularning
amaliy ahamiyati dolzarb masala sifatida ko‘riladi.
Asosiy qism.
Umummadaniy kompetensiya — bu pedagogning shaxsiy va kasbiy faoliyatida
zarur bo‘lgan madaniy, axloqiy, kommunikativ va ijtimoiy ko‘nikmalar majmuasidir.
Bu kompetensiya pedagogga turli madaniyatlar va jamiyat qatlamlari bilan samarali
muloqot qilish, madaniy qadriyatlarni hurmat qilish, professional etika qoidalariga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
276
ISSN:3030-3621
rioya qilish imkonini beradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasida tarbiyachining
madaniy kompetensiyasi ayniqsa muhimdir, chunki bolalar dastlabki hayot tajribalarini
aynan maktabgacha ta’lim muhitidan olishadi. Shuning uchun tarbiyachi o‘zining
umummadaniy
kompetensiyasi
orqali
bolalarga
madaniyatli,
insonparvar,
kommunikativ va ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rgatadi. Bu esa ularning kelajakda
jamiyatda muvaffaqiyatli va mas’uliyatli fuqarolar bo‘lib yetishishiga xizmat qiladi.
Umummadaniy kompetensiyalarga quyidagilar kiradi: madaniyatlararo muloqot
ko‘nikmalari, axloqiy qadriyatlarga rioya qilish, kasbiy etik me’yorlarga amal qilish,
jamoada samarali ishlash qobiliyati, ijodiy fikrlash va muammolarni hal qilish. Shu
bois, maktabgacha ta’lim tashkilotlarida tarbiyachilarning umummadaniy
kompetensiyalarini rivojlantirish ularning professional tayyorgarligini oshirish,
bolalarning sifatli ta’lim olishiga xizmat qiluvchi muhim omildir.
Umummadaniy
kompetensiyalarni
baholashning
asosiy
maqsadi
pedagoglarning kasbiy malaka darajasini aniqlash va rivojlantirish yo‘nalishlarini
belgilashdir. Baholash jarayoni orqali pedagoglarning o‘z ishiga bo‘lgan munosabati,
madaniy va etik qadriyatlarga rioya qilishi, kommunikativ qobiliyatlari hamda
pedagogik faoliyatdagi yutuq va kamchiliklari aniqlanadi. Bu ma’lumotlar asosida
kasbiy rivojlanish dasturlari tuziladi, pedagoglarni qo‘llab-quvvatlash va ularga kerakli
yordam ko‘rsatish imkoniyati yaratiladi.
Baholash vazifalari sifatida quyidagilar ko‘rsatiladi: pedagoglarning madaniyat
darajasini, kommunikativ ko‘nikmalarini, etik va axloqiy qoidalarini o‘rganish; kasbiy
faoliyat samaradorligini baholash; ta’lim jarayonida yuzaga kelgan muammolarni
aniqlash va ularni bartaraf etish uchun tavsiyalar ishlab chiqish; pedagoglarning o‘z-
o‘zini rivojlantirishiga ko‘maklashish.
Baholashning muntazam va tizimli olib borilishi pedagoglarning shaxsiy va
kasbiy o‘sishini ta’minlab, maktabgacha ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Baholash va monitoring usullari.
Umummadaniy kompetensiyalarni baholash va monitoring qilish uchun turli
usullar mavjud bo‘lib, ularning har biri pedagoglarning malaka darajasini har
tomonlama aniqlashga xizmat qiladi:
Testlar va so‘rovnomalar: Bu usullar pedagoglarning nazariy bilimlari, madaniy
ko‘nikmalari, etik qadriyatlarga munosabatini aniq o‘lchash imkonini beradi. Test
savollari turli kompetensiyalarni qamrab olishi mumkin, bu esa pedagogning bilim va
ko‘nikmalarini sistematik tarzda baholash imkonini yaratadi.
Kuzatuv va intervyu: Ushbu usullar amaliy faoliyat davomida pedagogning ish
jarayonidagi madaniy va kommunikativ xulq-atvorini baholashda qo‘llaniladi.
Kuzatuv orqali pedagogning bolalar bilan muloqoti, jamoa bilan ishlashdagi
ko‘nikmalari tahlil qilinadi, intervyu esa pedagogning o‘z fikrlarini ifoda etish
qobiliyatini o‘rganishga yordam beradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
277
ISSN:3030-3621
Portfel va reflektiv hisobotlar: Pedagoglarning o‘z ish faoliyatlari bo‘yicha
yozgan hisobotlari va portfeli pedagogning kasbiy o‘sishi, erishgan yutuqlari va
muammolarini ko‘rsatadi. Bu usul orqali pedagog o‘z ishini tanqidiy baholashni
o‘rganadi hamda malakasini oshirish yo‘llarini aniqlaydi.
Peer review va o‘z-o‘zini baholash: Hamkasblar tomonidan baholash
pedagogning kasbiy faoliyatining real holatini ko‘rsatadi, o‘z-o‘zini baholash esa
pedagogning o‘z malakasini anglash va yaxshilashga bo‘lgan istagini bildiradi. Bu
usullar pedagoglar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytiradi va kasbiy rivojlanishni
rag‘batlantiradi.
Baholash natijalari asosida pedagoglarning kuchli va zaif tomonlari aniq
ko‘rsatiladi, bu esa shaxsiy va kasbiy rivojlanish uchun aniq yo‘nalishlarni belgilash
imkonini beradi. Tahlil jarayonida pedagogik faoliyatdagi muammolar aniqlanib,
ularni bartaraf etish uchun chora-tadbirlar ishlab chiqiladi. Shuningdek, baholash
natijalari maktabgacha ta’lim muassasalarining umumiy ish sifatini oshirishga xizmat
qiladi.
Natijalar asosida o‘quv-mashg‘ulot dasturlari, metodik qo‘llanmalar va
treninglar ishlab chiqiladi, pedagoglarning malakasini oshirishga qaratilgan seminarlar
tashkil etiladi. Bu jarayon maktabgacha ta’limda sifatni yaxshilashga,
tarbiyachilarning professional darajasini ko‘tarishga yordam beradi.
Raqamli texnologiyalar pedagoglarning umummadaniy kompetensiyalarini
baholash va monitoring qilishda katta imkoniyatlar yaratmoqda. Elektron baholash
tizimlari pedagoglarga o‘z bilim va ko‘nikmalarini onlayn tarzda sinovdan o‘tkazish
imkonini beradi. Onlayn platformalar va dasturlar yordamida natijalar tez va aniq tahlil
qilinadi, shuningdek, pedagoglarga individual rivojlanish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Videokuzatuv, onlayn intervyu va virtual seminarlar pedagoglarning amaliy
ko‘nikmalarini baholashda qo‘llanilmoqda. Bu texnologiyalar masofadan turib
baholash va qo‘llab-quvvatlashni amalga oshirish imkonini yaratadi, ayniqsa
pandemiya kabi murakkab sharoitlarda juda foydalidir.
Shuningdek, sun’iy intellekt va ma’lumotlarni tahlil qilish vositalari yordamida
baholash jarayonlarini yanada avtomatlashtirish va shaffof qilish mumkin. Bu esa
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida sifatni boshqarish tizimini mustahkamlaydi va
pedagoglarning malakasini muntazam ravishda oshirishga xizmat qiladi.
Umummadaniy kompetensiya — bu pedagogning nafaqat kasbiy bilim va
ko‘nikmalarini, balki madaniy, axloqiy, muloqot va shaxsiy fazilatlarini o‘z ichiga
olgan keng tushuncha. Bu kompetensiya pedagogning jamiyatdagi madaniyat
darajasini aks ettiradi, uning muloqot madaniyatini, ijtimoiy mas’uliyatini, estetik
didini va etik qadriyatlarini shakllantiradi. Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
tarbiyachilarning umummadaniy kompetensiyasi bolalar oldida namunali shaxs
sifatida xizmat qiladi, ularning ruhiy-axloqiy va intellektual rivojlanishida bevosita
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
278
ISSN:3030-3621
ta’sir ko‘rsatadi. Kompetensiyalarni rivojlantirish pedagogning o‘zini doimiy ravishda
takomillashtirishi, o‘rganishga intilishi va pedagogik innovatsiyalarni qo‘llashi orqali
amalga oshiriladi.
Nutq madaniyati tarbiyachining kasbiy faoliyatida ajralmas qism bo‘lib,
bolalarning til va muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tarbiyachining nutq madaniyati bolalar uchun nutqning to‘g‘ri shakllanishi, lug‘at
boyligini oshirish, fikrni aniq ifoda etish va ijtimoiy muloqot qobiliyatlarini
rivojlantirish uchun shart-sharoit yaratadi. Nutq madaniyatiga ega bo‘lgan pedagog
nafaqat axborotni aniq va tushunarli yetkazadi, balki bolalarda o‘z fikrini erkin ifoda
etish, tinglash va suhbatdoshlarga hurmat ko‘rsatish madaniyatini ham shakllantiradi.
Nutq madaniyatini rivojlantirish uchun maxsus nutq mashqlari, hikoya qilish, so‘z
o‘yinlari va dialogli mashg‘ulotlar samarali usullar hisoblanadi.
So‘nggi yillarda maktabgacha ta’lim muassasalarida pedagoglarning
umummadaniy kompetensiyalarini rivojlantirish maqsadida ko‘plab loyihalar amalga
oshirilmoqda. Masalan, malaka oshirish kurslari, seminarlar va treninglar orqali
pedagoglarning kasbiy bilimlari yangilanmoqda. O‘tkazilgan so‘rovlar natijasida
ko‘pchilik tarbiyachilar o‘z kompetensiyalarida sezilarli yaxshilanishni qayd etmoqda.
Shuningdek, ayrim ta’lim muassasalarida innovatsion metodlar — interaktiv
mashg‘ulotlar, reflektiv amaliyotlar va mentorlik tizimi joriy etilib, pedagoglarning
o‘z-o‘zini rivojlantirishiga katta hissa qo‘shmoqda. Bu tajribalar pedagoglarning bilim
va ko‘nikmalarini oshirish bilan birga, ularni ish jarayonida yanada samarali faoliyat
yuritishga undaydi.
Umummadaniy kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida bir qator
muammolar mavjud. Eng asosiylaridan biri — vaqt yetishmasligi, chunki
pedagoglarning kundalik vazifalari ko‘p va ular uchun malaka oshirish uchun alohida
vaqt ajratish qiyin bo‘ladi. Shuningdek, malaka oshirish uchun metodik va moddiy-
texnik baza yetarli emasligi ham muammo hisoblanadi. Ba’zi pedagoglar yangi
metodikalarni o‘zlashtirishga qiziqish ko‘rsatmaydi yoki motivatsiyasi past bo‘lishi
mumkin. Ushbu muammolarni hal qilish uchun ta’lim muassasalari rahbarlari va ta’lim
boshqarmalari hamkorlikda malaka oshirish tizimini takomillashtirishi, pedagoglarga
qulay shart-sharoit yaratishi lozim. Bu yerda motivatsiyani oshirish, ish va o‘qish
vaqtini muvozanatlash, zamonaviy metodik vositalarni joriy etish muhim ahamiyatga
ega.
Xalqaro miqyosda maktabgacha ta’limda pedagoglarning umummadaniy
kompetensiyalarini rivojlantirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Masalan, Finlyandiya
ta’lim tizimida pedagoglar uchun doimiy malaka oshirish, ilg‘or pedagogik
texnologiyalarni o‘zlashtirish uchun keng imkoniyatlar yaratilgan. Yaponiya va
Kanadada esa pedagoglarning professional o‘sishi uchun maxsus mentorlik va
coaching tizimlari joriy etilgan. O‘zbekiston maktabgacha ta’lim tizimi ham bu
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
279
ISSN:3030-3621
tajribalarni o‘rganib, mamlakatimizning madaniy va ijtimoiy xususiyatlarini inobatga
olgan holda, ilg‘or usullarni tatbiq etishi zarur. Bu esa ta’lim sifatini oshirishga,
pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Pedagogning o‘z-o‘zini rivojlantirishga bo‘lgan intilishi uning kasbiy
muvaffaqiyatining kalitidir. Pedagoglar doimiy ravishda yangi metod va
texnologiyalarni o‘rganishi, shuningdek, reflektiv amaliyot orqali o‘z faoliyatini tahlil
qilishi kerak. Mentorlik tizimi pedagoglarga yangi tajriba almashish, o‘z kuchli va zaif
tomonlarini aniqlashda yordam beradi. Shaxsiy rivojlanish uchun metodik adabiyotlar,
vebinarlar, onlayn kurslar va professional jamoalar muhim
Zamonaviy texnologiyalar pedagoglarning kasbiy kompetensiyalarini oshirishda
samarali vositadir. Onlayn platformalar orqali malaka oshirish kurslari, vebinarlar,
elektron kutubxonalar, interaktiv darsliklar pedagoglarga o‘z bilimlarini yangilash
imkonini beradi. Mobil ilovalar esa kunlik mashqlar, nutqiy faoliyatni rivojlantirish
uchun qulay vositalarni taqdim etadi. Shu bilan birga, pedagogik jarayonlarda
multimedia va vizual resurslardan foydalanish, raqamli vositalar yordamida
o‘quvchilarning individual xususiyatlariga moslashgan ta’lim yaratish yanada
samaraliroq bo‘lmoqda. Innovatsiyalarni faol qo‘llash pedagoglarga zamonaviy ta’lim
talablari darajasida ishlashga imkon beradi.manba hisoblanadi. Shuningdek,
pedagoglar o‘zlarining shaxsiy qadriyatlari va madaniyatini rivojlantirishga ham
e’tibor qaratishi lozim.
Xulosa
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida pedagog-tarbiyachilarning umummadaniy
kompetensiyalarini rivojlantirish — zamonaviy ta’limning eng muhim vazifalaridan
biridir. Bu kompetensiyalar nafaqat pedagogning kasbiy bilim va ko‘nikmalarini, balki
uning shaxsiy madaniyati, axloqiy me’yorlari hamda muloqot madaniyatini o‘z ichiga
oladi. Nutq madaniyati pedagogning kasbiy faoliyatida ajralmas o‘rin tutib, bolalarning
til va fikrlash rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy ta’lim jarayonida
pedagoglarning malaka oshirish, shaxsiy rivojlanish va innovatsion texnologiyalarni
faol qo‘llashlari ularning umummadaniy kompetensiyalarini yanada mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Shuningdek, xalqaro tajribalarni o‘rganish va amaliyotga joriy etish,
pedagoglarning kasbiy
motivatsiyasini oshirish, malaka oshirish tizimini
takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ta’lim muassasalari va ta’lim
boshqarmalari pedagoglarga qulay shart-sharoit yaratib, ularning shaxsiy va kasbiy
o‘sishiga doimiy yordam berishi zarur. Natijada, umummadaniy kompetensiyalarga
ega pedagoglar bolalarni har tomonlama rivojlantirgan holda, jamiyatda barkamol
avlod shakllanishiga hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_3-to’plam_Iyun -2025
280
ISSN:3030-3621
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 29-maydagi
“Maktabgacha ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
PQ-3027-sonli Qarori.
2.
Abdukarimova, M. (2019). Maktabgacha ta’limda pedagoglarning kasbiy
malakasini oshirish. Toshkent: O‘zbekiston xalq ta’limi nashriyoti.
3.
Islomova, N. (2020). Nutq madaniyati va pedagogik kommunikatsiya. Toshkent:
Fan va ta’lim.
4.
Karimov, S. (2018). Ta’limda umummadaniy kompetensiyalarni rivojlantirish.
Toshkent: Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
5.
Rasulova, D. (2021). Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ularning ta’lim sifati
bilan bog‘liqligi. Toshkent: Ilm-fan.
6.
Toshmatov, R. (2017). Pedagoglarning shaxsiy rivojlanishi va malaka oshirish.
Toshkent: Ma’rifat.
7.
UNESCO. (2015). Early Childhood Care and Education. Paris: UNESCO
Publishing.
8.
Vohidov, A. (2019). Maktabgacha ta’limda innovatsion yondashuvlar. Toshkent:
O‘zbekiston Pedagogika instituti.
9.
Yusupov, E. (2020). Pedagogik kasbiy kompetensiyalar: nazariy va amaliy jihatlar.
Toshkent: Fan.
10.
Sobirov, J. (2018). Maktabgacha ta’limda pedagoglarning kommunikativ
kompetensiyasi. Toshkent: O‘zbekiston davlat pedagogika universiteti nashriyoti.
11.
Mirzaahmedova, G. (2021). Bolalarda nutq madaniyatini rivojlantirishning
pedagogik asoslari. Toshkent: Ilm-fan.
12.
Akbarova, N. (2019). Umummadaniy kompetensiyalar va ularni shakllantirish
metodikalari. Toshkent: Ta’lim.
