Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
94
ISSN:3030-3621
MAKTABGACHA VA KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARGA
MUSIQAVIY TARBIYA BERISHDA MUSIQA RAHBARINING O’RNI
TURSÍNBAEVA UMIDA SALAMAT QÍZÍ
Ózbekiston davlat konservatoriyası No’kis filialı
“Musiqashunoslik” mutaxasisligi 1-kurs talabasi
Tel: 998991130145
Ilmiy raxbar: Docent
Kamalova.G.M
Annotatsiya
: Bu maqolada maktabgacha ta’lim olayotgan bolalarning eshitish
qobiliyati ularni musiqaga qiziqtirish uchun musiqa o’qituvchisining ro’li haqida
malumot berilgen.
Kalit so’zlar:
Pedagogika, musiqa, raqs, eshitish, qiziqish.
Ma`lum bo`lganiday, musiqiy faoliyat, musiqa tinglash, qo`shiq aytish,
musiqiy ritmik harakatlar, bolalar asboblarini chertishni o`rganish kabi turlarga
bo`linadi. Har bir faoliyat bolaning musiqiy hissini rivojlantirishga yordam berib,
belgili odatni shakllantiradi. Musiqa rahbari bolalarni musiqiy tarbiyalshada musiqa
tinglash faoliyatiga alohida e`tibor bermoqda. Sababi har bir insonning musiqa
madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida musiqa tinglash ko`nikma va odat
muhim o`rinlarning birini egallaydi. Pedagogika fanida qo`shiq aytish faoliyatining
tarbiyaviy ahamiyati alohida. Milliy ruhni o`zida ifodalagan xalq qo`shiqlari, kuylari,
bolalarning dunyoni badiiy his qilib va idrok qilishi, zavqlanishiga yordam beradi.
Musiqa obrazlariga muvofiq har xil harakat va o`yinlarni (tantsa) o`yinda har xil
obrazlarni ta`sirchan ijro etish muhim ahamiyatga ega. Sababi harakat musiqiy
qobiliyatni shakllantirish va jismoniy rivojlanishda juda muhim harakatda asarning
badiiy mazmuni, quvnoqligi tasvirlanadi.
Bolalar asboblaridan chiqqan rang-barang kuylar bolalarni sozlarning tovushi
bilan tanishtiradi. Ularda zavqlanish, quvonch kabi yoqimli ma`naviy sharoitni
yuzaga keltiradi. Dasturning mazmunida asboblar bilan tanishtirishdan boshqa
bilimlar yoshga mos bo`lgan urib qoqilib chalinadigan sozlar va musiqiy o`yinchoqlar
yordamida oddiy ijodiy usullarni bajara oligga o`rgatish vazifalari qo`yiladi. Bog`cha
yoshida bolalarning musiqiy ijodining dastlabki asoslari paydo bo`la boshlaydi.
Zehnli bolalar oddiy qo`shiq, o`rgangan o`yin, harakat turini mustaqil yaratgan
ijodiga moslashtiradi, har xil obrazlarni yangida tahlil qiladi, o`yinda ta`sirli
xossalarni o`ylab topadi, ijodning natijasidan zavqlanadi. Bayram ertaliklari –
bolalarni badiiylik tomonidan tarbiyalash shakllaridan biri. Ularning maqsadi
bolalarni estetik dunyoga olib kirib, ularda ajoyib erkin ta`sir qoldirish, bayramga
bog`liq quvonch yaratish. Ularga o`yin-kulgular, kontsertlar, sayr, estetik soatlar va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
95
ISSN:3030-3621
faolligi zarur. BOlalarning salomatligini saqlash, darslar uchun gigienik talablar javob
beradigan darajada `sharoitlar yaratish, ertaliklar va bayram tadbirlarini tashkil qilish
va o`tkazishga faol qatnashib bog`cha rahbariyati va tarbiyachilarning pedagogik
vazifasi bo`lib hisoblanadi.
Musiqa rahbari so`z bilan tushuntirish orqali bolalarning o`ylari bilan
to`lg`onishlarini birgalikda, nazarlarini asarda chirilagan bo`z to`rg`oyning obrazini
yasab turgan musiqiy tasvrilash vositaalrining xususiyatlariga e`tibor berishi lozim.
Musiqa rahbari musiqadan to`g`ri ta`sir olishni qo`llab noto`g`ri tushunchalardan
ajralishga yordamlashadi.
Shunday qilib, ishontirish yo`li dastlabki hislarni, yaxshi obrazli bajariladigan
musiqiy asarlarni to`g`ri tushunishga sharoit yaratadi. Endi chiniqtirishni bolalarning
musiqiy faoliyatini tashkil qilishning yo`li sifatida qaraylik. Musiqaga estetik
qarashni rivojlantirish unga qiziqtirish, tovush obrazlar aloqa qilish, bolalarni
chaqqon bo`lishga, zehn qo`yib tinglab, musika tovushining o`ziga xos
xususiyatlarini, navo xususiyatlariga ajratib taqqoslashga, nyuanalarini aniqlab
bilishga o`rgatish kerak. Bu ish kunma-kun, yilma-yil uzluksiz yuritiladi. Idrok qilish
bilan bajarishning dastlabki ishlarini o`zlashtirish chiroyli hisni boyitib, initsiativani,
endi mustaqil bajarishga degan qiziqishini orttiradi.Tarbiyachi kun bo`yi ko`p kuch-
qudrat ishlatadi «tovanlilik ko`rsatadi». Agar bola «o`z skripkasini» qo`liga olsa unda
pedagogning uni kelajakda mehribon inson bo`lishiga yordamlashib, musiqa
dunyosiga, hislari dunyosiga olib kelib joriy qiladi degan so`z. Musiqiy tarbiya
yo`llari maktab yoshigacha bolalarni musiqiy tomonidan takomillashtirib
tarbiyalashdagi xizmatning barcha turini ishonch bilan chiniqtirish kerak. Musiqiy
tarbiya metodlari pedagogning bolani umumiy musiqiy estetik rivojlantirishga
bag`ishlangan harakatlari sifatida aniqlanadi. Bu metodlar katta odam bilan bola
orasidagi ish-harakatlarga asoslanib tuziladi. Bu murakkab pedagogik jarayonda
bolalarning qiziqishini, talabi bilan tajribasini hisobga olib, ularning xizmatini tashkil
qilishda kattalar asosiy rol` bajaradi. Bu metodlar musiqaga estetik qarashni, emotsiya
ta`sirni. Musiqa qabul qilganni uni kuzatib bilishni, tasvirni bajarishni etkazishga
yo`naltirilgan. Shuning barchasi maktab yoshiga bolaning yoshiga qarab o`zgarib
o`tiradigan umumiy musiqaligining, har xil bosqichlarida kuzatiladi. Shunga qarab
tarbiya metodlari o`zgarib borishi lozim. Eng avvalo bilan go`dakni musiqiy vositalari
orqali tarbiyalab o`tirib ishontirish metodidan qanday qo`llanishga bo`ladiganligini
qaraylik. Bu sharoitdagi tarbiya jarayoni- musiqa bilan bevosita aylanish uning
bajarilishi etarli darajada bo`lishi tegishli. Shundagina bolalarning emotsoinal
ta`sirini, estetik tebranishlarini tug`dirishga pedagogik natijaga etishga bo`ladi.
Musiqani ta`sirli bajarish musiqiy asarning xususiyatlarini tinglashga
etkazishdan sharti bo`lib hisoblanadi. Asar bajaralishining ta`sirli engib bo`lishi
uchun uni yaxshi bilishi kerak, uning mazmunini tushunish kerak. Bunga asarni oldin
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
96
ISSN:3030-3621
bir necha marta o`ynash jarayonida shakllantirishga bo`ladi.Bola musiqaning nima
xaqida uning quloqga yoqimligini tushuna bilishi kerak, undan so`ng borib qүshiq
aytishga, o`ynashga va b. qo`yiladigan talablarni bajarishga kirishishga bo`ladi.
Estetik hisning emotsiya bilan ongning yagonaligidan belgili. Shuning uchun
ishontirish ishini faqat musika ta`siri bilan emas, shu bilan qator qiziqishni maqsadga
aylantirish yo`li bilan yuritishi kerak.
Musiqa –«hislar tili». U to`lqintiradi, belgili bir hisga yo`naltiradi, javob fikr
tug`diradi, o`ylantiradi. Shuni aytib berish orqali bolalarning ko`ngillarini ta`sir
qiladi. Biroq bu musiqani har kimning o`zicha tushunishini unutmaslik lozim.
Masalan: bolalar o`zlari hozir bilmaydiganligini tinglaganda tayyorliklari birday
bo`lsa har qaysisi har xil tebranib har xil o`yga ketadi.
Birovlarning ko`z oldiga tabiat ko`riniklari, qushlar kelishi mumkin, birovlar
musiqaning «asta, nozik, engil» kabi hodisalarni anglaydi. Uchinchi birovlar hayot
hodisalarini ko`z oldiga keltirib juda bir yaxshi hislarga beriladi.
Bog`cha yoshidagi bolalarning ma`naviy, madaniyatli qilib tarbiyalashda
musiqa tarbiyasi muhim usullardan biri bo`lib hisoblanadi. Ta`lim berish
maktablarida o`tkaziladigan musiqa darslarining asosiy maqsadi go`zallik
qonuniyatlari asosida etuk shaxsni shakllantirish vazifalarini amlaga oshirish uchun
xizmat qilishdan iborat bo`lishi kerak. Dastur maktabgacha davlat standartida
ko`rsatilgan talablar asosida tuziladi. Bolalarning estetik hislarini tarbiyalash, milliy
ruh, milliy musiqani o`zida shakllantirish, musiqadan muxim bilim va Amaliy
odatlarni shakllantirish dasturining asosi hisoblanadi.
Dasturda belgili pedagogik vazifalar saqlangan holda, milliy qadriyatlar,
dasturlar, xalq ijodiyoti, musiqa merosini bolalarning idrok qilish qobiliyati
darajasida bosqichma-bosqich o`tish nazarda tutiladi. Ertalabki badantarbiya, hәr xil
shakldagi darslar, mehnat, sayr, estetika soatlari, o`yin-kulgu, bayramlarga xos asarlar
aniq rejalashtirilib, o`z o`rnida qo`llanish, «Milliy tafakkur» muammosining
echimiga erishishda muhim usul bo`ladi.
Musiqa rahbari qo`shiq o`rgatishda dastlab uning mazmunini tushuntirib, so`ng
uning bajarilish sifatini nazorat qiladi. Kata guruhlarda musiqiy tarbiya berish asosida
tarbiyachining vazifasi musikaga degan qiziquvchanlik uyg`otish, quvonib bilishga
o`rgatish, tinglash tilagini uyg`otish. Musiqa yordamida ularda Vatanga, xalqiga
muhabbatini uyg`otish kerak.
Olgan ta`sirlari bilan musiqa xaqidagi tushunchalari asosida musiqiy didini
paydo bo`lgan bolalarning dastlabki ko`rinishiga yordamlashish kerak, u uchun eng
avval ularning musiqiy asarlarini tinglashga, so`ng kuzata bilishga yordamlashgan
to`g`ri. .Musiqaning bolalarga tushunarli barcha tushunchalarida o`yinlar bilan
xorovodlarda xarakterli obrazlarni berishda, o`rgangan o`yin harakatlarini o`zlari
topgan yangi uylesimlardan foydalanishda, esdan chiqargan qo`shiqlarni aytishda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
97
ISSN:3030-3621
ijodiy chaqqonlikni rivojlantira berish kerak. Shunda har tomonlama o`rgangan
repertuarni kundalik hayotda qo`llanishga degan intsiativa paydo bo`ladi, musiqiy
asboblarda o`ynashga, qo`shiq aytishga degan xushtorlik shakllanadi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
2.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
3.
Axmedov Bóriboy Ózbekistan Tariyxı derekleri T: “Óqituvshi” 1991
4.
Axmedov Bóriboy “Amir Temur va Uluǵbek zamondoshlari xotirasida”
5.
“Talqin va tadqiqotlar” ilimiy uslubiy jurnali
6.
Dauletbaev T. Q. QORAQALPOQ BAXSHICHILIK SAN’ATINING RIVOJIDA
G ‘AYRATDIN UTEMURATOVNING MEHNATLARI //Вестник музыки и
искусства. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 90-94.
7.
Kamalova
G.,
Dauletbaeva
G.
DUWTAR
SAZ
ÁSBABÍN
ZAMANAGÓYLESTIRIWDIŃ ÁHMIYETI //Вестник музыки и искусства. –
2024. – Т. 1. – №. 4. – С. 89-94.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
9.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
10.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM
ÓNER MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
11.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
12.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
13.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 283-288.
14.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE
SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 289-294.
15.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
