Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
88
ISSN:3030-3621
OYANÍW DÁWIRI MUZÍKA KÓRKEM ÓNERI
TURSÍNBAEVA UMIDA SALAMAT QÍZÍ
Ózbekistan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı
“Ulıwma kásiplik hám social gumanitar pánler”
“muzıkatanıw” qániygeligi 1-kurs studenti
Tel: 998991130145
Ilmiy basshı: Docent
Kamalova.G.M
Annotatsiya:
Bul maqalada jahám muzıka ádebiyatındaǵı oyanıw dáwiri hám
bul dáwirdegi janrlar jasap ótken suwretshi hám kompozitorlar haqqında maǵlıwmat
berilgen.
Gilt sózler:
Oyanıw dáwiri, feodalizm, muzıka, opera, renesanns, kompozitor,
shayır, súwretshiler.
Oyanıw dáwiri degende ilim-pán, mádeniyat, mánáwiyat hám kórkem ónerdiń
rawajlana baslaǵan waqtı esaplanadı.
Feodalizm shárayatı formalanıp baslaǵan kapitalistlik múnásebetler Batıs
evropada renessans (oyanıw ) háreketine tiykar boldı. Mádeniyat tariyxında
renessans atı menen júritiletuǵın bul háreket dáslep italiyada (XIV) hám kóp
ótpey Evropanıń qalǵan mámleketlerinde de júzege keldi
Bul sol dáwirge shekem insaniyat basınnan keshirgen keskin ózgerisler ishinde
eń ullı progressiv ózgeris edi
Italyanlarǵa mútáj bolǵan háreketi bilim, mǵlıwmat edi.
Bul dáwirdi Italyalılar júzege keltirdi
Bul atamanıbirinshi m.rte Italiyan xudojnigi hám muzıkatanıwshısı Jorje Bazare
tárepinnen Jatto dóretiwshiligine qaray aytılǵan.
Orta ásirler dáwirinnen soń kórkem óner ádebiyattaǵı oraylıq itibar insanǵa onıń
ekonomikalıq ómirinde tutqan ornına qaratılǵanlıǵı “oyanıwınıń belgisi” edi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
89
ISSN:3030-3621
Jotto di Bondone (Giotto di Bondone, 1266 yamasa 1267, Kolledi vespinyano -
1337, Florensiya) - Italiyalıq súwretshi, Oyanıw dáwiri Evropa súwretshilik kórkem
ónerinde realizm tiykarlawshisi. Orta ásirler diniy qollanbadaǵı nızamlar menen
baylanıstı uzgan Jotto diniy taxtalarǵa dúnyalıqlıq baxsh etken, diniy temalardı oǵada
turmıslıq menen aytgan: Paduyadagi del Arena kapellasi (1304-06 ), Florensiyadagi
Santa-Kroche shirkewi (shama menen 1320 -25) freskalari obrazlarınıń ishki qudıreti
hám danıqlılıǵı, kompozitsiya qurılısı, qatań koloriti menen dıqqatqa iye. Jotto óz
shıǵarması " Mariya hám Yelizavettaning ushırasıwi" freskasida qaharmanların ótken
zamanlasları sıyaqlı háreketsiz emes, bálki iskerlikte suwretleydi. Jotto dóretpelerinde
syujetning mazmunı bárháma lirik keyip menen sáwlelengeni ózgeshelikli bolıp
tabıladı. J. ijodi kóplegen iri súwretshiler (Mazachcho, Mikelanjelo hám b.) ga sezilerli
tásir kórsetken.
1
Oyanıw dáwiri “Oyanıw” (Renessam) atı menen jazılıwına ne sebep bolǵan ?
Áwele oyanıw degende, orta ásir jámiyetine uyqısırap atırǵsn oy pikirdiń oyanıwı,
antik dáwir kórkem óneri jáne social turmıstıń qayta janlanıp tikleniwi, kúsh quwatqa
tolıp, orta ásir qaranǵılıǵınnan azat bolǵan jańa dáwir keliwine aytılǵan. Oyanıw dáwiri
ullı geogrefiyalıq jańa ashılıwları menen dúnya haqqında insan qiyalların birotala
ózgertirdi. Áyyemgiden qalıp ketken diniy qaǵiydalardanwaz keshiw, óz gezeginde,
ilim salasınıń ózine isenimli rawajlanıwı hám gúllwine, jámiyette jańa erkin nátiyjeli
ekonomikalıq múnásebetler jańasha kóriniste siyasiy, ekonomikalıq hám ruwxiy
qádiriyatlardı rawaj tabıwına túrtki berdi. Áste aqırın “gumanizm” (humanus-
latınshadan insaniylıq) atı menen atalıwshı jańa insaniyat oylawı qáliplesti.
2
Sonday sharayatta súwretleytuǵın kórkem óner, ádebiyat hám muzıka kórkem
ónerdi gúllep rawajlandı. Eger Orta ásir muzika kórkem ónerinde avtordıń jeke usılı
múmkinshiligi barınsha bastırılıp, joqqa shıǵarılǵan bolsa, bul dáwirde kerisinshe,
onıń tımsalı birinshi dárejege kóterilip, talantın jańasha názer menen bahalanadı. Sonı
da aytıw kerek, ilgerileri jámiyette “suwretshi” “kompozitor” sıyaqlı túsikler úlken
áhmiyetke iye bolmaǵan. Haqiyqattanda, Rafael, Leonardo da Vinshi súwretleytuǵın
polotnolarına, Mikelandjelo háykellerine itibar qaratqanımızda, olarda insan hám onıń
salawatı bólek bórttirilip kórinetuǵınlıǵınn guwası bolamız. Djavanni Pyerluidji hám
Palestrina, Josken Depre, Ioxannes Okegem hám Orlondo Lasso muzıkalıq dáretpeleri
joqarı, anıq hám joqarı insaniy sezimler sistemasın sáwlelendiriwshi jańa dáwir
gózzallıǵın kórsetedi.
1
ÓzMe.Birinchi jild. Toshkent,2000-jıl
2
Tursunova R. Tursunova G. Jahon musiqa tarixi. Toshkent,2017
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
90
ISSN:3030-3621
Bul dáwirde ózine saylıǵı menen ajıralıp turwshı jańa milliy muzıka
mektepleri qáliplesti. Usılar qatarınnan Niderland polifoniyalıq mektep G.Dyufai,
I.Okegem, Ya.Obrext, J.Depre, O.Lasso, atı menen Italyan milliy mektep- Dj.
Palestirina, Dj Gabreyeli ispan mektebi-K.Morales hám T.de Viktoriya Inglis mektebi-
Ol Byord hám bul dáwirde ózine tánligi menen ajıralıwshi jańa milliy muzıka
mektepleri qáliplesti. Usılar qatarında Niderland (Frankflamand mektep atı menen de
tán alıw etiledi) polifonik mektep G. Dyufai, I. Okegem, Ya. Obrext, J. Depre, O. Lasso
atı menen; italyan milliy mektep- Dj. Palestrina, Dj. Gabriyeli; ispan mektep K.
Morales hám T.de Viktorirya; ingliz mektep - Ol. Byord hám T. Talis; nemis mektep-
X. L Xasler, L. Zenfl; polyak mektep- Shamotulli vatslav, Lvovli Marsin, M.
Zelenskiy; chex mektep- Y. Turnovskiy, K. Garant sıyaqlı kompozitorlar atı menen
ataqlı. Bul kompozitorlar ijodida shirkew hám dúnyalıq muzıkalıq janrlar, atap
aytqanda, messa, motet, madrigal, qosıq hám hár qıylı oyınlar (pavana) keń rawaj
tabadı. Dúnyalıq hám shirkew muzıkasında kóp dawıslıqtıń eń joqarı kórinisi -
polifoniya joqarı shıńlarǵa shekem kóteriledi.
Barokko dáwiri muzıka mádeniyatı. XVII ásir hám XVIII ásir basları muzıka
tariyxında úlken qarama-qarsılıqlar hám ózgerisler júz beriwi menen belgilendi.
Fransuz “Quyash” patshası Lyudovik XIv dıń húkimranlıq dáwiri, Angliyada Oliver
Kromvel basshılıǵındaǵı burjua revolyuciyası kapitalizm dáwirinde jańa basqıshnı
kórinetuǵın etdi (1642-1660 ). Absolyutizmga qarsı shıqqan social háreket (1648-
1653) “fronda” atı menen ataqlı bolıp, urıs dáwiri (1618-1648) óziniń qatarına
kóplegen Evropa mámleketlami qosıp, aqır-aqıbetde, vestfal paraxatshiliqti menen
juwmaq taptı hám Gabsburglar hákimiyattı wayran bolıwın ańlatdi.
Yakov Obrext - jasǵan dawirinde belgili bolǵan kompozitorlardan biri. Ol, basqa
Niderlandiyalıq polifonik mektep wákilleri sıyaqlı, kóbinese " artist", " usılchi" dep
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
91
ISSN:3030-3621
ataladı. Sonısı itibarǵa ılayıqki, flamand kompozitorı hám teoriyalıq Ioann Tinktoris
Obrext atınıń óziniń eń ullı usta dep esaplaǵan zamanagóy kompozitorları dizimine
kirgizgen - jáne bul dizimdi dúziw waqtında Obrext tek jigirma bes jasda edi..
Yakov Obrext - jasǵan dawirinde belgili bolǵan kompozitorlardan biri. Ol, basqa
Niderlandiyalıq polifonik mektep wákilleri sıyaqlı, kóbinese " artist", " usılchi" dep
ataladı. Sonısı itibarǵa ılayıqki, flamand kompozitorı hám teoriyalıq Ioann Tinktoris
Obrext atınıń óziniń eń ullı usta dep esaplaǵan zamanagóy kompozitorları dizimine
kirgizgen - jáne bul dizimdi dúziw waqtında Obrext tek jigirma bes jasda edi..
Orlando di Lasso (ital.. Orlando di Lasso, frantsuz tilinde. Roland de Lassus,
latınsha. Orlandus Lassus; shama menen 1532, Mons - 1594 jıl 14 iyun, Myunxen) -
franko-flamand kompozitorı hám kapelmeysteri. Laso - muzıka tariyxındaǵı eń ónimli
kompozitorlardan biri. Ol 1350 ge jaqın (tiykarlanıp vokal) hár qıylı zamanagóy janrlar
hám sırtqı kórinislerdegi kompozitsiyalarni jazǵan, sonnan 1200 ge jaqınları turmısda
baspa etilgen.. Tiykarlanıp Bavariyada jasaǵan.
Yohannes Okegem (Johannes Ockeghem; jazıw variantları - Okeghem,
Hocquegam, Ockenheim hám basqalar.; shama menen 1425, Sen-Gilen, Mons qasında
- 6 fevral 1497, Tur) - flamand kompozitorı, Niderlandiya mektebiniń iri wákili.
Fransuz Quyash" patshası Lyudovik XVII dıń húkimranlıq dáwiri. Angliyada
Oliver Kromvel basshılıǵındaǵı burjua revolyuciyası kapitalizm dáwirinde jańa jańa
basqıshlardı kórinetuǵın etdi. Bul basqıshlar barlıq tarawlarǵa teń tásirin kórsetdi.
Ásirese ádebiyat hám kórkem ónerde barokko usılı saray aymaǵınıń ózin jaqtı
dábdebedarlıq penen orap, " zinin g kúsh-qudıreti, názik tabliǵini anıq jayıwda ibarat
bolǵan. Buǵan baylanıslı katolik hám pratestant shirkew kórinetuǵındalari qosqan
úlesleri úlken. Sol sebepten bul dáwir ájayıp dóretiwshilerdiń dúnyaǵa keliwine sebep
boldı. Olar dóretiwshilik erkinligin maksimal darajeda kórkemlik menen kórinetuǵın
ete aldılar, hátte ádetiy kórkem óner sheńberinden da ótip, oylap shıǵarıwshılarǵa
aylandılar. Insaniyat qaranǵi ásirlerde jasawı kerek bolǵan barlıq baxıtsızlıqlar sebepli
evropada katolik shirkewi sol dáwir patshalıǵı tárepinen joǵalǵan hám jaǵıp jiberilgen
mal-múlkin tartıp alıw etilgen qımbatlı ádebiyatlar bar edi. Bunı kórgen avtorlar
temalarına qaytıwǵa hám óz dóretiwshiligine áyyemgi hám zamanagóy tús berip, ótken
ásirlerdiń eń jaqsı dóretpelerinen yosh retinde paydalanıwǵa qarar etdiler. Klassik
kórkem ónerge taǵı qızıǵıwshılıq menen klassik kanonning 3 tiykarǵı tárepine bolǵan
qızıǵıwshılıq taǵı payda boldı. Bular Simmetriya, teń salmaqlılıq hám sáykeslik bolıp
tabıladı. Kórip turǵanimizdey oyanıw dáwirinde muzıka kórkem ónerine úlken itibar
berilgen. Biraq sırtqı soqır-ko'ronalikdagida aldıńǵı kórkem óner kórinetuǵındalari
jámiyette sawlelengen tınıshsızlanıw, ılajsızsızlik shın hám ańlatpalıq kórsetip bere
alǵanlar ilahiy aqıldıń jaqtı dramatizmi ádebiyat, muzıka, suwretleytuǵın kórkem óner
dóretpelerinde qayǵılılıq temalarǵa shaqırıq etiliwinde ayqın kórinisi bere aladı.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
92
ISSN:3030-3621
XVII ásir hám XVIII ásirdiń birinshi yarımında jańa dáwir kórkem ónerinde
zárúrli ro'l aynaǵan jańa janr " " Opera janri " rawajlanıwı evropa mámleketleriniń
mádeniyatında bólek haqıyqatlıqqa aylandı. Opera kórkem óneri birinshi bolıp
Italiyada payda bolǵan. XVII asrga kelip Italiya Ispaniya hám Avstiyaning siyasiy
qaramligidan tınıshsızlanıw bóleklengen mámleketke aynalǵan. Soǵan qaramay opera
kórkem óneri ózinde kúshlı janbaǵıshlaytuǵın kúshnı jámlegen. Appenin atawında
basqalarǵa salıstırǵanda erte gullegen Renessans dáwiri Flarensiya qalasında dúnyaǵa
keldi. Dante Aligyeri, Mikelandjelo Buonaroti Chellini sıyaqlı ataqlı Renessans dáwiri
kórkem óner ustaları óz waqtında dóretiwshilik jolların Flarensiyadan baslaǵanlar.
Taǵı Flarensiyada oyanıw dáwiri kórinetuǵındalaridan biri " Bakachcho". Bokachcho
(Bocaccio) Jovanni (1313 Parij -1375. 21. 12, Shertaldo Flarensiya qasında ) - italyan
jazıwshısı, Evropa Oyanıw dáwiri ádebiyatınıń iri wákili. Neapolda huqıq pánlerin
úyrengen 3. Flarensiya siyasiy turmısında aktiv qatnasqan. dáslepki dóretpeleri "
Filokolo" -1336, Filostrato" - 1338 de ishqiy sarguzashlar suwretlengen.
Bakachchoning áyyemgi mifalogiya syujetlari tiykarında jaratılǵan " Ameto" (1341),
" Fyezolan parilari" (1345), pastorallari " Fyametta" (1343) qıssası hám de sonetlari
bar. Oyanıw dáwiri muzıka kórkem ónerinde diniy muzıka janrlari (messa motet )
qadaǵan etildi.[4] Notalar jazıw etiliwi engizildi. Janlı muzıka ámeliyattı
ulıwmalastıratuǵın muzıka teoriyası rawajlandı.
3
Juwmaqlap aytqanda oyanıw dáwirinde tek ǵana ádebiyat súwret rawajlanıp
qoymastan kórkem óner muzikada teńdey rawajlanǵan, buǵan mısal joqarıda atap
ótilgen súwretler maǵlıwmatlar kiredi. Dúnyada qarama-qarsılıq kúsheyip baratırǵan
buǵingi júda quramalı zamanda milleti, tili hám dini túrlishe bolǵan milliyonlap
adamlardı hesh qanday awdarmashısız dos qılatuǵın, olar arasında awızbirshilikti
jánede bekkemleytuǵın muzika kórkem óneriniń ornı hám tásiri elee artıp barmaqta.
Evropa renessans dáwirinde muzikanıń sheksiz imkaniyatlarınnan keń paydalanıldı óz
náwbetinde kórkem ónerdiń bul turi rawajlanıw shárt shrayatı júzege keldi. Sol sebepli
mádeniyat adamları tárepinnen ilimiy muzika mektepleri shiliwina sebep boldı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
2.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
3.
Axmedov Bóriboy Ózbekistan Tariyxı derekleri T: “Óqituvshi” 1991
4.
Axmedov Bóriboy “Amir Temur va Uluǵbek zamondoshlari xotirasida”
5.
“Talqin va tadqiqotlar” ilimiy uslubiy jurnali
3
Madrimov Bahromm (chet el musika tariyxı) Oliy tálim muassasakarininń 5111100 Musiqa tálimi talabalari uchun
óquv qóllanma Toshkent,2019
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
93
ISSN:3030-3621
6.
Dauletbaev T. Q. QORAQALPOQ BAXSHICHILIK SAN’ATINING RIVOJIDA
G ‘AYRATDIN UTEMURATOVNING MEHNATLARI //Вестник музыки и
искусства. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 90-94.
7.
Kamalova
G.,
Dauletbaeva
G.
DUWTAR
SAZ
ÁSBABÍN
ZAMANAGÓYLESTIRIWDIŃ ÁHMIYETI //Вестник музыки и искусства. –
2024. – Т. 1. – №. 4. – С. 89-94.
8.
ÓzMe.Birinchi jild. Toshkent,2000-jıl
9.
Tursunova R. Tursunova G. Jahon musiqa tarixi. Toshkent,2017
10.
Madrimov Bahromm (chet el musika tariyxı) Oliy tálim muassasakarininń
5111100 Musiqa tálimi talabalari uchun óquv qóllanma Toshkent,2019
11.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
12.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
13.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM
ÓNER MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
14.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
15.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
16.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 283-288.
17.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE
SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 289-294.
18.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
