Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
81
ISSN:3030-3621
JÁHÁN OPERA KÓRKEM ÓNERINDE JUZEPPE VERDI
DÓRETIWSHILIGINIŃ ORNI RIGALETTO OPERASINIŃ
KÓRINISLERINDEGI ARIYALADIŃ QISQASHA TÚSINIGI
TURSÍNBAEVA UMIDA SALAMAT QÍZÍ
Ózbekistan mámleketlik konservatoriyası Nókis filialı
“Muzıkatanıw” qániygeligi 1-kurs studenti
Tel: 998991130145
Ilmiy basshı: Docent
Kamalova.G.M
Annotatsiya:
Bul maqalada Juzeppe Verdidiń úlken dóretiwshilik jolı, belgili
operası Rigaletto haqqında maǵlıwmat berilgen.
Gilt sózler:
Opera, libretto, uvertyura, ariya, xor, saxnalar, temp, xarakter.
Oyanıw dáwiri degende ilim-pán, mádeniyat, mánáwiyat hám kórkem ónerdiń
rawajlana baslaǵan waqtı esaplanadı. Feodalizm shárayatı formalanıp baslaǵan
kapitalistlik múnásebetler Batıs evropada renessans (oyanıw ) háreketine tiykar boldı.
Mádeniyat tariyxında renessans atı menen júritiletuǵın bul háreket dáslep italiyada
(XIV) hám kóp ótpey Evropanıń qalǵan mámleketlerinde de júzege keldi Bul sol
dáwirge shekem insaniyat basınnan keshirgen keskin ózgerisler ishinde eń ullı
progressiv ózgeris edi Italyanlarǵa mútáj bolǵan háreketi bilim, mǵlıwmat edi. Bul
dáwirdi Italyalılar júzege keltirdi Bul atamanı birinshi márte Italiyan xudojnigi hám
muzıkatanıwshısı Jorje Bazare tárepinnen Jatto dóretiwshiligine qaray aytılǵan. Orta
ásirler dáwirinnen soń kórkem óner ádebiyattaǵı oraylıq itibar insanǵa onıń
ekonomikalıq ómirinde tutqan ornına qaratılǵanlıǵı “oyanıwınıń belgisi” edi. Keyin
Italiyanıń Florensiya qalasında Opera janırı payda boladı. Operaǵa kóp kompozitorlar
óz úlesin qosqan sonıń ishinde eń belgilisi Juzeppe Verdi salmaqlı úles qosadı
1
.
1813-jılı 10-oktyabrde Italyada tuwılǵan. Ákesi Carlo Verdi awıl
miymanxanasında anası Luyidja Uttini shańaraǵı jarlı jasaǵan. Muzıka sawatlı
adamlıǵı hám organda oynawdı Pjetro Baystrokkada úyrendi. Balasınıń muzıkaǵa
bolǵan qızıǵıwshılıǵın kórip, ata-anası Juseppega spineta sıylıq qılıwdı. Juzeppening
itibarın jáhán ádebiyatı klassiklari - Shekspir, Dante, Gyote, Shiller tartadı. Onıń eń
ardaqlı dóretpelerinen biri - ullı Italiyalıq jazıwshı Alessandro Mandzoni tárepinen
jazılǵan " Joralar" romanı bolıp tabıladı.. verdi on segiz jasında oqıwdı dawam ettiriw
ushın ketken Milandagi Konservatoriyada (házirde verdi atınıń alǵan ) onı pianino
oynaw dárejesi tómenligi sebepli qabıllawmadi; bunnan tısqarı, konservatoriyada jas
1
Jahan muzıka tariyxı Tursunova
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
82
ISSN:3030-3621
sheklewleri bar edi.. verdi kontrapunktning menshikli sabaqların alıwdı basladı, usınıń
menen birge opera spektakllarına, sonıń menen birge, jaysha kontsertlarga baradı.
Otız segiz jasında verdi sol waqıtqa kelip karerasini tamamlaǵan qosıqshı
(soprano) Giuseppina Strepponi menen jumıs tutı. Ol bay, belgili hám muhabbatlı edi.
Itimal, Juzeppina onı operani jazıwda dawam etiwine isendirgen. Olar turmıs qurǵan.
" Rigoletto". " Patsha raxatlanmoqda" spektaklına tiykarlanǵan operaning libretosi
cenzuranıń razılıǵı ushın sezilerli ózgerislerge dus keldi hám kompozitor operani
tugatmaguncha bir neshe márte jumısın taslap ketpekshi boldı.. Ol birinshi ret 1851
jılda venetsiyada kórsetiw etilgen hám úlken tabısqa erisken.. " Rigoletto " muzıkalı
teatr tariyxındaǵı eń jaqsı operalardan birine aylandı
2
.
RIGOLETTO
Kompozitor Djuzeppe verdi
Libretist Francesco Maria Piave
Libretto tili Italiyasha
Syujet dáregi Patsha kúlip atır
Opera janri
Jaratılǵan jıl 1850-1851
Birinshi saxnalastırıw 11 mart 1851
Birinshi saxnalastırıw jayı La Feniche, venetsiya Siklga kiredi Kópshilikke
arnalǵan trilogiya.
Gercog Mantuanskiy —tenor
Rigaletto — bariton
Jilda — saprano
Saparafuchili bandit — bas
Maddalena — mecco saprano
Graf monterona — bas
Marullo — bariton
Borsa — tenor
Graf Cheprano — bas
Grafinya Cheprano — mecco saprano
Paj — saprano
Oficer — baritor
3
Rigaletto operasınıń
tiykarǵı muzıkalı
drammalıq tárepi qarama-qarsılıq boldı. Pútip
opera jarıqlıq hám qarańgı dúnyaǵa tiykarlanǵan. Bas qaharman obrazında shukıq ishki
sezim sawlelengen. Verdi masqarabazıń orazın Shekspirge mas kóp qırlı tárizde
kórsetedi. Rigaletto- saray masqarabazı, Gersogtıń aqsúyekler jámiyeti kewil
2
.
J.Verdi haqqında maqalalar
.
3
Operniye libretto “muzıka” 2007-j 137-bet
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
83
ISSN:3030-3621
xoshlıqlarına xizmet qıladı. Óz perzentin júda jaqsı kóriwshi akeayawsız jawız
qasaskar
4
.
Operada Gersog hám Rigaletto obrazları qartayǵan Monterononıń ǵarǵawı saray
balı kórinisi, Rigalettonıń ashıwlı “jeńil ayaq hayallar dosaq adamı” ariyası hám saray
adamlarınıń ekinshi sahnadaǵı masqara qılıwları Gersogtıń jeńıltek “Gozzallar kewili”
qosıǵı Jildanı jawızlarsha óltirgen sahnası este qalarlı bolǵan.
Orkestr kirisiw bólimin ǵarǵıslanǵan leytmotivi menen baslanadı. Onı
leytgarmoniya dep ataydı.
Birinshi sahnanıń birinshi kórinisi
Gersog sarayında bolıp ótedi. Óz wázirleri
menen sáwbette hám ataqlı balladada Gersog ózinıń aqsúyekli aqılıiy qarasları
haqqında sóz etedi. Onıń pikirinshe ómir hayallarǵa sóz salıp olarǵa jaǵınıw degen
mánisti túsinedi. Oyın xarakterindegi qosıqtı Monteronıń ashshı dawsı bólip qoyadı, ol
óz qızınıń namısına tiygeni ushın ǵarǵaydı.
Birinshi kóriniste Rigalettonıń tragediyası menen baslanadı bul jerde Rigaletto
qızı ólgennen keyin ashıw menen sarayǵa kiredi. Simfoniyalıq orkestr menen
Andante
sostenuto
tempinde c-moll tanallıǵında ariya jazılǵan.
Gersog óz “aqılın” tastiyqlaydı. Názik menuet naması menen ol Grafiniya
Chepranoǵa muxxabbat ashadı.
Masqarabazddıń qılıqları hám masqaralawın juwap retinde Monterone
Rigalettonı ǵarǵaydı. ǵarǵız Rigalettoǵa baxıtsızlıq halında jabısadı.
Ekinshi kóriniside
bastaǵı qarama-qarsılıqlardan qalıspaydı. Rigaletto ózin
zorǵa uslap uyge kirip atır.Ǵarǵıstı umıta almadı. Bolǵan waqiya oy pikirlerinnen
ezilgen Rigaletto jallanba qatıl Sparafuchileni ushratadı. Ol óziniń xizmetin usınıs
etedi.
Bul jerde Rigaletto quramalı obrazdıń jańa qırın kórsetken. Qızı menen jalǵız
qalǵanda qızına mexriyban jaqsı kóriwshi áke sıpatında kórinis beredi. Jilda anası kim
bolǵanın sorap jalınadı. Názik nama astında rigaletto áz hayalın esleydi. Qızına jalǵız
awınshaq quwanıshı ekeknin bildiredi. Rigalettonıń shuqır hayajanǵa tolı
intonaciyaları naǵız Iytaliyansha kóriniske iye.
4
.
Xorijiy musiqa adabiyoti A.X.Trigulova
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
84
ISSN:3030-3621
Rigalettonıń ǵarǵıs alǵanı kóp oylandırǵan ariya “Ǵarǵıs” ariyası
Moderato
tempinde ariya jazılǵan. Bul jerde Gersog jildanı jaqsı kórip qaladı Jildanı aldaydı
ariyada aldawshılıq xarakteri bar simfoniyalıq orkestr onı shetken waqıtta aldaw
aljastırıw sıyaqlı sezimler qulaqqa shalınadı.
Gersog hám Jildanıń muxabbat dueti sıpatında kórinis beredi. Aldın Jilda
qorqadı, keyin onıń muxabbat sózlerine qulaq saladı.
Jalǵız qalǵan Jilda muxabbat sezimine toyıp óziniń ataqlı “Gvaltyer Malde”
ariyasın atqaradı. Saxna sońında Jańa qarama-qarsılıq Jildanı Gersog xizmetkerleri
tárepinnen urlap ketiw saxnası sırlı namalarda sawlelenedi.
Ekinshi saxna Gersog qabılxanasında ótedi. Jilda onıń qasında ekenliginnen
xabarsız Gersog onı urlap ketkenligine ashınadı. Bıraq óziniń xizmetkerlerinnen Jilda
qońsi bólmede ekenligin bilgennen soń, quwanıshın jasıra almaydı.
Keyingi eki saxna- Rigalettonıń xizmetkerler menen hám Rigalettonıń Jilda
menen saxnası operanıń oraylıq kuliminaciyon waqiyaları boladı. Rigaleetto
masqarabaz qosıǵın sózsiz atqarıp saxnada payda boladı.
Bul qosıq Verdidiń eń jaqsı shıǵarmalarınnan bolıp, masqarabazdıń biyǵam hám
qılıqların suwretleydi. Qosıq gá ashınıp atırǵan gá masaq qılıp atırǵan kórinisi boladı.
Gersogtıń jataqxanasınnan shıqqan Jildanıń qayǵılı sózleri ákesinnen juwbanısh
qorǵanısh izlewi jańa dramatik kórinis.
Rigaletto óz qızın kórgennen soń onnan bar haqiyqattı aytıp beriwin soraydı.
Rigaletto hám Jildanıń úlken sahanası solay baslanadı. Verdi ózin apiwayı kambaǵal
student dep ataǵan jigit hikayasın ápiwayı namaǵa saladı. Rigaletto hám Jildanıń
sáwbeti menen muzikalı ulıw saxna ekewiniń dueti menen juwmaqlanadı. Rigaletto
qattı ashıwǵa minip ósh alıwǵa ant ishedi. Jilda onı keshiriwin soraydı.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
85
ISSN:3030-3621
Jilda menen Gersogtıń ariysı
Allegretto
tempinde jazılǵan.
Úshinshi kartinada
Verdi kulinminatciyaǵa erisiedi. Rigaletto Gersigtıń
qiyanet qılıwına isendiriw ushın Jildanı Sparafuchile aldına alıp keledi. Rigaletto ósh
tayarlap qoyǵan. Onıń qızın xorlaǵan adam óliwi kerek . onıń sińlisi Madallena
tárepinnen aldap shaqirilǵan Gersog vino ishedi hám pútkil dúnyaǵa belgili bolǵan
qosıq “Gozzallar qalbi” aytadı. Bul valsqa uxsas qosıq Gersogtıń jeńiltek xarakterin
ashıp beredi. Ápiwayı jigit kórinisine kire alıwshı Gersogtı bul qosıq anıq ashıp bere
aladı. Gersog Maelinyaǵa unap qaladı. Pinakka ketken jigitke ashınǵan xalda onnan
ajaǵasına óltirmewin jalınıp soraydı. Onıń ornına kim birinshi esik qaqsa sonı jallanba
ayıpker dep óltiriwge kelisedi.
Operanıń úshinshi kórinisi Gersogtıń “Gózzallar qalbi” ariyası menen
juwmaqlanǵan. Bul qosıq italiyanıń xalıq qosıǵınad aylanıp ketken. Búgingi kúnde de
bizıń elimizde bul opera teatrlarda qoyılıp óz tamashagóylerine iye bolıp atır. Bul ariya
Andante
tempinde jaılǵan júda shox jaqsı keypiyatta atqarıladı. Gersog ómirin tek
ǵana kewilxoshlıq penen gózzal boladı dep oylaydı. Kóp qızlardı jaqsı kórip qaladı.
Bul ariyada qızlardıń kewline baǵıshlanǵan.
Rigaletto operası ataqolı francuz jazıwshısı Viktor Gyugoniń “Patshanıń
kewilhoshı” dramması tiykarında jazılǵan. Bul opera librettosın ataqlı francuz shayırı
F.Piave jazadı. Rigaletto operası anıq qarama-qarsılıqlarǵa bay shıǵarma. Opera
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
86
ISSN:3030-3621
waqiyası júda tez rawajlanǵan. Tragediya hám kamediya almasıp keledi. Shıǵarmanıń
ortasında masqarabaz Rigalettonıń obrazı boladı. Ol óziniń basına túskenlerin
ǵarǵıstan dep biledi. Sonıń ushın operada “ǵarǵıs leytmotivi ” bar. Opera
qaharmanların ishki dúnyasın sheberlik penen ashıp beriw muzıkalıq tildiń ápiwayılıǵı,
ilatliya xalıq qosıǵınnan kelip shıqqan qosıq dek ǵana dinamik kóz qaras emes bálki
insaniylıq, ádálatsızlıqqa qarsı gúres bul operanıń tiykarǵı maqseti. Operanıń ishindegi
ayırım ariyalar eń tanıqlı bolıp xalıq qosıǵına aylanıp ketedi. Verdu dóretiwshiligi XIX
ásir Italiya operasınıń rawajlanıwınıń eń joqarı noqatı, muzıka kórkem ónerinde opera
realiziminıń shıńı. Ózinnen aldınǵı zamanlas kompozitorlar D.Rossini V.Belleni
dástúrlerin dawam ettirgen, túrli opera mektepleri tájriybesin Sh.Guna Vagner
úyrengen hám italiya xalıq muzıkasına tayanǵan Verdi óziniń ájáyip usılın jaratadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
2.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
3.
Gulmaryam K., Ǵaziynexan D. SHOMANAY RAYONI JUMABAY JIRAW
BAZAROV ATINDAǴI 13-SANLI BALALAR MUZIKA HÁM KÓRKEM
ÓNER MEKTEBI //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ
В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 6. – С. 75-78.
4.
Niyazbaeva A., Kamalova G. ÓZBEKISTON XALQ BAXSHISI QALLIEV
TEŃELBAY GENJEBAEVICH IJODI //Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 7. – С.
22-24.
5.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
6.
Dauletyarova G., Kamalova G. A LOOK AT THE WORK OF TEACHER
POLATBAY QURBANAZAROV //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 283-288.
7.
Segizbaeva G., Kamalova G. J. CHARSHEMOVTIŃ DÓRETIWSHILIGINDE
SAHNA HÁM KINO MUZIKASI //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3.
– №. 1. – С. 289-294.
8.
Gúlmaryam K. et al. MÁDENIYAT TARAWINIŃ RAWAJLANIINDA
BALALAR MUZIKA MEKTEBINIŃ TUTQAN ORNI //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 5. – С.
96-101.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_2-to’plam_Iyun -2025
87
ISSN:3030-3621
9.
Gúlxumar D., Gúlmariyam K. BAQSISHILIQ ÓNERINIŃ RAWAJLANIWI
HÁM DÁSLEPKI BAQSISHILIQ MEKTEPLERI. – 2024.
10.
Gulxumar D., Gulmaryam K. BASHEROV DYNASTY //World scientific research
journal. – 2023. – Т. 22. – №. 2. – С. 26-31.
11.
Axmedov Bóriboy Ózbekistan Tariyxı derekleri T: “Óqituvshi” 1991
12.
Axmedov Bóriboy “Amir Temur va Uluǵbek zamondoshlari xotirasida”
13.
“Talqin va tadqiqotlar” ilimiy uslubiy jurnali
14.
Dauletbaev T. Q. QORAQALPOQ BAXSHICHILIK SAN’ATINING RIVOJIDA
G ‘AYRATDIN UTEMURATOVNING MEHNATLARI //Вестник музыки и
искусства. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 90-94.
15.
Kamalova
G.,
Dauletbaeva
G.
DUWTAR
SAZ
ÁSBABÍN
ZAMANAGÓYLESTIRIWDIŃ ÁHMIYETI //Вестник музыки и искусства. –
2024. – Т. 1. – №. 4. – С. 89-94.
16.
Xorijiy musiqa adabiyoti A.X.Trigulova
17.
Jahan muzıka tariyxı Tursunova
18.
Vikipediya.ru
19.
J.Verdi haqqında maqalalar.
20.
Музыкальная энциклопедия (5 jildlik) — Moskva, 1973–1982
https://youtu.be/QgkDQNY5AfQ?si=X47IAVgNUlxFsACA
https://youtu.be/prkHDvUDJ7E?si=moqcSkaeE34gOwdI
https://youtu.be/h2wh9GGdeag?si=uiFLLICN_26yUOoj
