Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
73
ISSN:3030-3621
MANTIQIY OPERATSIYALAR VA SHARTLI IFODALARDAN
FOYDALANISH.
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat unversiteti amaliy matematika
va informatika kafedrasi katta o‘qituvchisi,
israiltojimamatov@gmail.com
Astonaqulova Kibriyoxon Baxriddin qizi
Farg‘ona davlat unversiteti amaliy
matematika yo‘nalishi 3-kurs talabasi,
kibriyoxonastonaqulova@gmail.com
Anotatsiya
Bu maqolada Python dasturlash tilida mantiqiy operatsiyalar va shartli
ifodalarning mazmun-mohiyati, ularning dastur oqimidagi o‘rni va funksional
ahamiyati yoritilgan. Mantiqiy operatsiyalar — qaror qabul qilish jarayonining asosi
bo‘lib, turli shartlarni tahlil qilishda qo‘llaniladi. Shartli ifodalar esa bu qarorlarga
muvofiq dasturda turli yo‘nalishlar bo‘yicha harakat qilish imkonini beradi. Maqolada
ushbu tushunchalarning nazariy asoslari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va amaliy
dasturlashdagi
ahamiyati
yoritib berilgan.
Bu
mavzu
dasturlashni
endi
o‘rganayotganlar uchun ham, tajribali foydalanuvchilar uchun ham foydali bo‘lishi
mumkin.
Kalit so‘zlar:
Python, mantiqiy operatsiyalar, shartli ifodalar, if, elif, else, dastur
oqimi, qaror qabul qilish, dasturlash asoslari, dastur tuzilmasi, suniiy intellekt, shartli
tuzilmalar
Аннотация
В данной статье рассматривается сущность логических операций и
условных выражений в языке программирования Python, их роль в ходе
выполнения программы и их функциональное значение. Логические операции
являются основой процесса принятия решений и используются для анализа
различных условий. Условные выражения позволяют программе действовать в
разных направлениях в соответствии с этими решениями. В статье
рассматриваются теоретические основы этих понятий, их взаимосвязи и
значение в практическом программировании. Данная тема может быть полезна
как для тех, кто только учится программированию, так и для опытных
пользователей.
Ключевые слова
: Python, логические операции, условные выражения, if,
elif, else, ход выполнения программы, принятие решений, основы
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
74
ISSN:3030-3621
программирования, структура программы, искусственный интеллект, условные
структуры
Abstract
This article discusses the essence of logical operations and conditional
expressions in the Python programming language, their role in the program flow, and
their functional significance. Logical operations are the basis of the decision-making
process and are used to analyze various conditions. Conditional expressions allow the
program to act in different directions in accordance with these decisions. The article
discusses the theoretical foundations of these concepts, their interrelationships, and
their importance in practical programming. This topic can be useful for both those who
are just learning programming and experienced users.
Keywords:
Python, logical operations, conditional expressions, if, elif, else,
program flow, decision-making, programming fundamentals, program structure,
artificial intelligence, conditional structures
Kirish
Dasturlash jarayonida kompyuterga turli shartlar asosida qarorlar qabul qildirish
muhim ahamiyatga ega. Bu esa aynan mantiqiy operatsiyalar va shartli ifodalar orqali
amalga oshiriladi. Python dasturlash tilida ushbu vositalar dastur oqimini
boshqarishda, ya'ni turli sharoitlarga ko‘ra kerakli harakatni tanlashda keng
qo‘llaniladi. Mantiqiy operatsiyalar va shartli ifodalarning nazariy mohiyati,
dasturlashdagi o‘rni va ular qanday ishlashiga izoh axamiyat berish muxim.
Mantiqiy operatsiyalar haqida umumiy tushuncha
Mantiqiy operatsiyalar — bu rostlik yoki yolg‘onlik asosida ishlaydigan amallar
bo‘lib, ular yordamida turli shartlarni tekshirish mumkin. Python tilida bu operatsiyalar
"True" (rost) va "False" (yolg‘on) qiymatlar asosida ishlaydi.
Ular matematik mantiqqa asoslangan bo‘lib, ikki yoki undan ortiq shartlarning
birgalikda qanday natija berishini aniqlashga yordam beradi. Ular ko‘pincha shartli
ifodalar bilan birga qo‘llaniladi.
Python tilidagi asosiy mantiqiy operatorlar quyidagilardir:
"va" (and) – ikki shartning ikkalasi ham rost bo‘lsa, natija rost bo‘ladi;
"yoki" (or) – hech bo‘lmaganda bittasi rost bo‘lsa, natija rost bo‘ladi;
"emas" (not) – rost qiymatni yolg‘on, yolg‘on qiymatni esa rostga aylantiradi.
Bu operatorlar real hayotdagi "agar...va...", "agar...yoki..." kabi iboralarga
o‘xshash ishlaydi.
Shartli ifodalarning tushunchasi va roli
Shartli ifodalar dasturlarda qaror qabul qilishni boshqaradigan vositalardir.
Dastur ishga tushganda, ma’lum bir shart tekshiriladi va uning natijasiga ko‘ra keyingi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
75
ISSN:3030-3621
harakat aniqlanadi. Bu degani, kompyuterga "agar bu shart rost bo‘lsa, shunday qil;
aks holda boshqa amalni bajargin" deb buyruq beriladi.
Shartli ifodalarning eng asosiy ko‘rinishlari quyidagilardan iborat:
"if" – agar shart rost bo‘lsa, ma’lum amallar bajariladi;
"elif" (else if) – agar birinchi shart rost bo‘lmasa, boshqa shart tekshiriladi;
"else" – agar yuqoridagi barcha shartlar yolg‘on bo‘lsa, shu holatdagi amal bajariladi.
Bu orqali dastur turli holatlarni ajratib, ularning har biriga mos alohida natijani
chiqaradi. Shartli ifodalar oddiy dasturlardan tortib, murakkab suniiy intellekt
tizimlarida ham keng qo‘llaniladi.
Mantiqiy operatsiyalar va shartli ifodalarning o‘zaro bog‘liqligi
Ko‘plab holatlarda dasturchi shartli ifodalarda bir nechta shartni birlashtirib
qaror qabul qilishi kerak bo‘ladi. Ana shunday vaziyatlarda mantiqiy operatsiyalar
beqiyos yordam beradi. Masalan, foydalanuvchining yoshini, daromadini yoki boshqa
ko‘rsatkichlarini tekshirishda bir nechta shartlar birgalikda ishlatiladi. Shunda dastur
qaysi yo‘nalishda harakat qilishni o‘zi aniqlaydi.
Bu jarayonni — dasturga suniiy fikrlash qobiliyatini berish deb ham aytish
mumkin. Har qanday aqlli algoritm mantiqiy operatsiyalarga asoslanadi.
Shartli tuzilmalar va dastur oqimini boshqarish. Mantiqiy ifodalar yordamida
yaratilgan shartli tuzilmalar dastur ichidagi amallar tartibini belgilab beradi. Bu nafaqat
dastur ishonchliligi va aniqligini oshiradi, balki foydalanuvchining ehtiyojlariga mos
ravishda moslashuvchan ishlov berishni ham ta’minlaydi.
Masalan, foydalanuvchi noto‘g‘ri ma’lumot kiritsa, dastur uni ogohlantiradi.
To‘g‘ri ma’lumot kiritsa, u holda dastur keyingi bosqichga o‘tadi. Bularning barchasi
shartli ifodalar orqali amalga oshiriladi.
Xulosa
Mantiqiy operatsiyalar va shartli ifodalar — Python dasturlash tilining asosiy
poydevorlaridan biri bo‘lib, ular dasturga qaror qabul qilish, shartlarga mos harakat
qilish, foydalanuvchi bilan interaktiv aloqa o‘rnatish imkonini beradi. Ushbu
vositalarni chuqur o‘rganish har qanday dasturchi uchun zaruriy bilim bo‘lib, ularning
yordami bilan murakkab, aqlli va foydali dasturlar yaratish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lutz, M. (2013).
Learning Python
. 5th Edition. O'Reilly Media.
2.
Sweigart, A. (2019).
Automate the Boring Stuff with Python: Practical
Programming for Total Beginners
. 2nd Edition. No Starch Press.
3.
Zelle, J. (2010).
Python Programming: An Introduction to Computer Science
. 2nd
Edition. Franklin, Beedle & Associates.
4.
Van Rossum, G., & Drake, F. L. (2009).
The Python Language Reference Manual
.
Network Theory Ltd.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
76
ISSN:3030-3621
5.
Python Software Foundation. (2024).
The Official Python Documentation
.
6.
Murtaza, M. (2022).
Python Dasturlash Asoslari
. Toshkent: Innovatsion rivojlanish
nashriyoti.
7.
Karimov, D. (2021).
Python dasturlash tili bo‘yicha amaliy qo‘llanma
. Toshkent
axborot texnologiyalari universiteti.
