Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
57
ISSN:3030-3621
PYTHON DASTURLASH TILIDA FUNKSIYALAR ISHLATISH.
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat unversiteti katta o’qituvchisi
Dilmurodova Nasiba Salimjon qizi
Farg‘ona davlat unversiteti 3 – kurs talabasi
nasibaxondilmurodova@gmail.com
Annotatsiya:
Python dasturlash tilida funksiyalar dastur kodini modul va qayta
ishlatiladigan qismlarga ajratish imkonini beruvchi asosiy tushunchalardan biridir.
Ushbu maqolada funksiyalarni yaratish, parametrlar bilan ishlash, standart qiymatlar
berish, noaniq sonli argumentlarni qabul qilish kabi asosiy jihatlar ko‘rib chiqiladi.
Funksiyalarning afzalliklari va ularni samarali qo‘llash usullari ta’riflanadi.
Kalit so’zlar:
Python, funksiya, protsedura, parametr, argument, lokal
o’zgaruvchi, global o’zgaruvchi, def, rekursiya, standart funksiyalar, return,
modullash, kod bloklari.
Аннотация:
Функции являются одной из основных концепций языка
программирования Python, позволяющей структурировать программный код на
модули и повторно используемые части. В данной статье рассматриваются
основы создания функций, работы с параметрами, задания значений по
умолчанию, обработки переменного количества аргументов. Также
описываются преимущества функций и методы их эффективного
использования.
Ключевые слова:
Python, функция, процедура, параметр, аргумент,
локальная переменная, глобальная переменная, def, рекурсия, стандартные
функции, return, модульность, блоки кода.
Annotation:
Functions are one of the core concepts in the Python programming
language, allowing the code to be divided into modules and reusable components. This
article discusses the basics of creating functions, working with parameters, assigning
default values, and handling a variable number of arguments. It also outlines the
advantages of using functions and effective methods for their implementation.
Keywords:
Python, function, procedure, parameter, argument, local variable,
global variable, def, recursion, built-in functions, return, modularity, code blocks.
Python dasturlash tilida funksiyalar dastur kodini soddalashtirish,
takrorlanuvchi kodlarni qisqartirish va kodni tartibli saqlash uchun ishlatiladi.
Funksiyalar yordamida katta va murakkab kodlar kichik bo‘laklarga bo‘linadi va ularni
alohida qayta ishlatish mumkin bo‘ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
58
ISSN:3030-3621
Funksiya — bu nomlangan kod bo‘lagi bo‘lib, u chaqirilganida bajariladi. U
ma’lum bir vazifani bajaradi. Python'da funksiyalarni def kalit so‘zi yordamida e’lon
qilinadi. Funksiyalar dastur tuzilishini yaxshilaydi, kodni qayta ishlatishni
osonlashtiradi va uni tushunishni yengillashtiradi. Funksiyalar deyarli har bir python
dasturining qurilish bloklari hisoblanadi. Ular haqiqiy harakat sodir bo'ladigan joyda!
print(), len() va round() bu funksiyalarning barchasi o'rnatilgan funktsiyalardir, chunki
ular Python tilining o'ziga kiritilgan. Bundan tashqari, muayyan vazifalarni bajaradigan
foydalanuvchiga tegishli funktsiyalarni yaratishingiz mumkin.Funksiyalar kodni
kichikroq bo'laklarga ajratadi va dastur qayta-qayta ishlatiladigan funksiyalar ucun
juda yaxshi. Dastur har safar bir xil kodni yozish o'rniga, shunchaki funktsiyani
chaqiring! Funksiyalar parametrlar, ya’ni funksiyaga berilishi mumkin bo‘lgan
qiymatlar qabul qila oladi va ular ustuda biror amal bajarishi mumkin. Bu parametrlar
o’zgaruvchilarga o’xshaydi. Faqat ulardan farqi bu o’zgaruvchilarning qiymati
funksiyani chaqirish vaqtida o’rnatiladi. Funksiya ish boshlagan vaqtda bularga qiymat
biriktirilgan bo‘ladi. Parametrlar funksiya aniqlanayotgan vaqtda qavs ishida vergul
bilan ajratilgan holda ko‘rsatiladi. Ularga qiymatni funksiyani chaqirganimizda
biriktiramiz. Ushbu atamalarga e’tibor bering: funksiya e’lon qilinayotgan vaqtda
ko‘rsatilgan nomlar parametrlar, funksiyani chaqirayotganimizda unga berilgan
qiymatlar esa argumentlar deyiladi.
Pythonda funksiyalarni yaratish va chaqirish:
Pythonda funksiya def kalit so‘zi yordamida yaratiladi:
def salom_ber():
Bu yerda:
- def — funksiyani e’lon qilish kalit so‘zi.
- funksiya_nomi — funksiyaning nomi.
- parametr1, parametr2 — funksiyaga uzatiladigan qiymatlar (argumentlar).
- return — funksiyadan natija qaytarish uchun ishlatiladi.
Misol:
def funksiya_nomi(parametr1,
parametr2):
# kod bloki
natija = parametr1 + parametr2
return natija
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
59
ISSN:3030-3621
Funksiyalarning turlari
1.
Parametrsiz funksiya
Parametr olmaydigan va faqat ichidagi kodni bajaradigan funksiyalar.
2. Parametrli funksiya
Parametrlar qabul qiladigan va ulardan foydalanadigan funksiyalar.
3. Ko‘p parametrli funksiya
Bir nechta parametr qabul qiluvchi funksiyalar.
def yigindi(a, b):
return a + b
natija = yigindi(5, 3)
print(natija)
# Natija: 8
def salom_ber():
print("Salom, dunyo!")
salom_ber()
# Natija: Salom, dunyo!
def kvadrat(x):
return x * x
print(kvadrat(4))
# Natija: 16
def toliq_ism(ism, familiya):
return ism + " " + familiya
print(toliq_ism("Ali", "Valiyev"))
# Natija: Ali Valiyev
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
60
ISSN:3030-3621
4.Noaniq sonli parametrlar
*args va **kwargs yordamida noaniq sonli argumentlarni qabul qilish.
Funksiyalarning afzalliklari
- Qayta ishlatish: Bir marta yozilgan kodni ko‘p marta ishlatish mumkin.
- Tashkiliy jihat: Katta dasturlarni kichik bo‘laklarga ajratish osonlashadi.
- Xatolarni kamaytirish: Kodni modulga ajratish xatolarni topishni osonlashtiradi.
- Tushunishni osonlashtirish: Har bir funksiya aniq vazifani bajaradi, bu kodni
o‘qishni soddalashtiradi.
Xulosa:
Python dasturlash tilida funksiyalar dastur tuzilmasini soddalashtiradi, kodni
qayta foydalanish imkonini beradi va dasturiy loyihalarni boshqarish jarayonini
yengillashtiradi. Turli parametrlar, return, *args, **kwargs, va lambda funksiyalar
yordamida juda kuchli va moslashuvchan kodlar yozish mumkin. Maqola Python
dasturlash tilida funksiyalar va protseduralar tushunchalarini chuqur yoritib, ularning
dasturdagi ahamiyati va ishlatilish usullarini batafsil tushuntiradi. Funksiyalar kodni
modul va qayta ishlatiladigan bo‘laklarga ajratib, takrorlanadigan kodni qisqartirishda
muhim rol o‘ynaydi. Parametrlar va argumentlar yordamida funksiyalarga
moslashtirilgan qiymatlar berish imkoniyati ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, lokal va
global o‘zgaruvchilarni boshqarish, ularning farqlari va dasturdagi ta’siri haqida
ma’lumot beriladi. Rekursiya tushunchasi va uning xavflari ham muhokama qilinib,
samarali rekursiv funksiyalar yaratish uchun shartlarni to‘g‘ri belgilash zarurligi
ta’kidlanadi. Umuman olganda, maqola Python dasturlashda funksiyalar va
protseduralarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash uchun mustahkam nazariy asos yaratadi
hamda amaliy misollar bilan boyitilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
def yigindi(*raqamlar):
natija = 0
for raqam in raqamlar:
natija += raqam
return natija
print(yigindi(1, 2, 3, 4))
# Natija: 10
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_3-to’plam_Iyun -2025
61
ISSN:3030-3621
1.
Informatik ava axborot texnologiyalari: umumiy o’rta ta’lim maktablarining 9-
sinflar uchun darslik M. R. Faysiyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva –
Toshkent: Tasvir, 2020 – 112b
2.
Boltayev B., Azamatov A., Asqarov A., Sodiqov M., Azamatova G. Informatika va
hisoblash texnikasi asoslari. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun
darslik. Toshkent: “Cho‘lpon” nomidagi NMIU, 2015. – 160 b.
3.
Chris Roffey. Computer science. Programming book for Python. – USA:
Cambridge university press. 2017, – p. 204
4.
Chris Roffey. Python basics. Coding club. Level 1,2. – USA: Cambridge university
press. 2012, – p. 85
5.
Eric Matthes. Python crash course: a hands-on, project-based introduction to
programming. – San-Francisco: No Starch Press, 2015. – p. 562
6.
Matt Harrison. Illustrated guide to Python 3. 2017, – p. 267
7.
Dan Bader. Python tricks the book. Anja Pircher Design, 2017, – p. 299
8.
Jamie Chan. Learn python in one day and learn it well. – p. 132
