Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
76
ISSN:3030-3621
O’QUVCHILARNING KOMPYUTER QURILMALARI BILAN ISHLASH
KO’NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Jurayeva Nazimaxon Maxammadjonovna
Farg'ona viloyati Quva tuman
politexnikumi Informatika va axborot
texnologiyalar fani o'qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o’quvchilarning kompyuter qurilmalari bilan
ishlash ko’nikmalari va uning ahamiyati haqida so’z boradi. Bugungi kun axborot asri
bo’lgani uchun har bir o’quvchi kompyuter qurilmalari bilan ishlay olishi lozim.
Bugungi kungi talaba kelajakdagi kadr hisoblanadi va bugungi kun o’quvchilari zamon
bilan hamnafas bo’lishlari darkor. Zamonaviy O'zbekistonda mutaxassislar tayyorlash
sifatini oshirish tizimini isloh qilish muammosi tobora o'tkirlashib bormoqda, bu esa
davlatning bozor munosabatlariga kirib kelishi natijasida yuzaga keladigan yangi
ijtimoiy ehtiyojlar bilan bog'liq.
Kalit so'zlar
: Kompyuter tizimi, kompyuter tarmoqlari, Aloqa kanali, stansiya,
ma'lumotlar havolasi, abonent tizimi, analog ma'lumotlar kanallari, PAN, LAN, MAN,
CAN, GAN, mijoz-server, Peer–to Peer, pikotarmoq (piconet), yoyilma tarmoq
(scatternet) informatika.
KIRISH
Kompyuter tizimi (KT) deganda – axborotni o‘lchash, uni shaklini o‘zgartirish
va ishlash uchun mo‘ljallangan, funksional jihatidan birlashtirilgan, hamda
ist'emolchiga, ya'ni foydalanuvchiga u talab qiladigan ko‘rinishda axborotni
(ma'lumotni) taqdim etadigan tizim tushuniladi. Kompyuter tizimlari – o‘lchash,
hisoblash va boshqa yordamchi texnik vositalar majmuasidan iborat bo‘ladi.
Kompyuter tizimini qurishdan maqsad – biror-bir jarayonni mantiqiy boshqarish
vazifasini amalga oshirish, texnik diagnostika vazifalari, tasvirlarni ishlash va ko‘pgina
boshqa-boshqa vazifalardan birini yoki bir nechtasini amalga oshirish hisoblanadi.
Kompyuter tizimlarini bajaradigan vazifalariga qarab tasavvur qilish nisbatan
oson bo‘lgan quyidagi xillarini keltirish mumkin:
o‘lchashlar uchun mo‘ljallangan kompyuter tizimlari;
avtomatlashtirilgan boshqarish uchun mo‘ljallangan kompyuter tizimlari;
texnik diagnostika uchun mo‘ljallangan kompyuter tizimlari;
tasvirlarni ishlash uchun mo‘ljallangan kompyuter tizimlari va hokazo boshqa-
boshqa xildagi xozirda ishlab chiqilayotgan kompyuter tizimlarining nomlarini
keltirib ro‘yhatni davom ettirish mumkin. Masalan video filmlarni yaratish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
77
ISSN:3030-3621
jarayonida qo‘llaniladigan kompyuter tizimlari, gazeta, jurnal va kitoblarni
nashr qilish kompyuter tizimlari va hokazo.
Endi esa kompyuter tizimlarining bir-nechta belgilariga asosan quyidagicha
umumlashtirilgan klassifikatsiyasini keltiramiz:
1.
Qo‘llaniladigan sohasiga qarab – sanoatda, tijoratda, moliya va marketing
sohalaridagi kompyuter tizimlari.
2.
Boshqariladigan ob'ektning xiliga qarab – korxonadagi texnologik jarayonlarni
boshqarish
uchun
mo‘ljallangan kompyuter tizimlari, loyixalashni
avtomat¬lashtirish uchun mo‘ljallangan kompyuter tizimlari va korxonani
boshqarish uchun mo‘ljallangan kompyuter tizimlari.
Natijaviy axborotni qanday qo‘llanilishiga qarab
axborot-qidiruv
tizimlari,
ular
axborotni yig‘ish, saqlash hamda
foy¬dalanuvchining so‘roviga qarab kerakli ma'lumotlarni topib berish vazifa¬larini
bajaradi;
axborot-maslahat beruvchi tizimlar, ular foydalanuvchiga qarorlar qabul qilish
uchun tavsiyalar berish vazifasini bajaradi;
axborot-boshqarish tizimlari, ular boshqarish uchun kerak bo‘ladigan
ma'lumotlarni yetkazib berish vazifasini bajaradi.
Kompyuter tizimlari – bitta kompyuterli, ko‘p kompyuterli va ko‘p pro¬sessorli
tizimlar sifatida quriladi. Bu tizimlar – tezkor (on line) va tezkor bo‘lmagan (off line)
rejimlarida ishlashi mumkin.
Kompyuter tizimlarini boshqarish – markazlashtirilgan va markazlashtirilmagan
tarzda amalga oshiriladi. Kompyuter tizimlarining vositalari – bir joyga to‘plangan
holda, yoyilgan holda, ma'lumotlarni bir sathli ishlash vositalari sifatida va ko‘p sathli
ishlash vositalari sifatida quriladi.
Kompyuter tarmog’i haqida umumiy tushunchalar
Zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalari olami juda tez
rivojlanmoqda. Bugungi kunda Internet va uning xizmatlari ma’lumotlarni uzatish
hamda qabul qilish tarmog‘i sifatida odatiy hayot turmush tarzi bo‘lib qolgan. Axborot
kommunikatsiya texnologiyalari jamiyat rivojlanishi va o‘zgarishiga ta’sir etuvchi
omillardan biri bo‘lib, ularni qo‘llash ilm-fan, biznes va boshqa sohalarda yutuqlarga
erishish imkon beradi, insoniyatning axborotlar resurslariga bo’lgan ijtimoiy va
shaxsiy ehtiyojlarini qoniqtirishini ta’minlaydi. Uning muhim tarkibiy qismlaridan biri
bu kompyuter tarmoqlaridir. Kompyuter tarmoqlari haqida quyidagi ta’riflarni keltirib
o’tamiz:
Kompyuter tarmog’i (Computer NetWork, net–tarmoq, va work–ish) – bu
kompyuterlar o’rtasida axborotlar almashinuvi tizimidir.
Kompyuter tarmog`i – bu ikkita yoki undan ko‘proq kompyuterlarning va
boshqa qurilmalarning bir biriga kabellar bilan ulanishidan hosil bo‘ladigan tarmoqdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
78
ISSN:3030-3621
Kompyuter (hisoblash) tarmog'i – aloqa kanallari yordamida ma`lumotlarni
tarmoqlangan qayta ishlashning yagona tizimiga ulangan kompyuterlar va terminallar
to'plami bo'lib, u ko'p mashinali birlashmaning eng yuqori shaklidir.
Kompyuter tarmoqlarining sohalar bo’yicha qo’llanilishi:
• Tarmoqdagi bir nechta kompyuterlarning bitta printer, nushalovchi va boshqa
qurilmalardan o’zaro foydalanish imkoniyati;
• VPN (Virtual Private Networks — virtual shaxsiy tarmoqlar) orqali keng
maydonda biznes va boshqa sohalarda hamkorlikni yuritish;
• Mijoz-server modelida bir kompyuterdan axborotlarni zahira saqlovchisi
sifatida umumiy foydalanish va bir necha kompyuterlarni boshqarish;
• IP -telefoniya yoki VoIP (Voice over IP) texnologiyalari yordamida telefonli
xizmatlardan foydalanish;
• E-commerce modelida elektron tijorat ishlarini onlayn yuritish;
• Elektron jurnal va gazetalardan umumiy foydalanish;
• IPTV (IPTeleVision) texnologiyalari;
• Wiki, e-mail va internet ijtimoiy tarmoqlari va xakozo ko’plab imkoniyatlarni
beradi.
Kompyuter tarmog'i "tarmoq abonenti", "stansiya" va "fizik uzatish muhiti" kabi
tarkibiy qismlardan tashkil topgan bo’ladi.
1.
Tarmoq abonenti tarmoqda axborotni yuzaga keltiruvchi yoki uni istemol
qiluvchi ob`ektdir.
2.
Stansiya– axborot uzatish va qabul qilish bilan bog’liq vazifalarni
bajaruvchi ob`ektdir.
Alohida kompyuterlar, kompyuter majmualari, terminallar, sanoat robotlari,
programmaviy boshqaruvli dastgohlar va shu kabilar tarmoq abonentlari bo'lishlari
mumkin va xar bir abonent stansiyaga ulanadi.
Abonent va stansiya birgalikda "abonent tizimi“ deb ataladi. Abonentlarning
o'zaro aloqasini tashkil etish uchun fizik uzatish muhiti mavjud bo'lishi kerak.
3.
Fizik uzatish muhiti– elektr, radio yoki boshqa signallar yordamida
amalga oshiriladigan aloqa kanali va ma`lumotlarni uzatish, qabul qilish qurilmalaridir.
Fizik uzatish muhiti negizida abonent tizimlari o'rtasida axborot uzatishni
ta`minlovchi kommunikasion tarmoq tashkil etiladi. Bunday yondashuv har qanday
komppyuter tarmog'ini abonent tizimlari va kommunikasion tarmoq yig'indisi sifatida
ko'rish imkonini beradi.
Kompyuterlarni bir-biri bilan bog‘lashda ikki xil usuldan foydalaniladi:
• kabel yordamida bog‘lash. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan koaksial, juftli
o‘ramli va shisha tolali kabellar orqali maxsus tarmoq platasi yordamida bog‘lanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
79
ISSN:3030-3621
• simsiz bog‘lanish. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan simsiz aloqa vositalar
yordamida, ya’ni radio to‘lqinlar, infraqizil nurlar, WiFi va Bluetooth texnologiyalari
yordamida bog‘lanadi.
Ma'lumot liniyasi
- signallarni to'g'ri yo'nalishda tarqatish uchun axborot
tarmoqlarida ishlatiladi. Ma'lumotlarni uzatish liniyalari kabel yordamida bog‘lashdir.
Ma'lumot uzatish liniyalarining xarakteristikalari signalning chastotali va masofadan
siqilishiga bog'liqdir. Yutish odatda desibellarda aniqlanadi, 1 dB = 10 Ig (P1 / P2), bu
erda P1 va P2 chiziqning kirish va chiqishidagi signal kuchlari.
Berilgan uzunlik uchun chiziqning tarmoq kengligini aniqlanishi mumkin.
Bandwidth axborot uzatish tezligi bilan bog'liq. U erda bod (modulyatsiya) va axborot
tezligi. Bud nisbati baudlarda o'lchanadi, ya'ni vaqt birligida alohida signal
o'zgarishlarining soni va bir vaqtning o'zida uzatiladigan axborot bitlari soni bo'yicha
axborot. Bu tarmoqli kengligi bo'yicha aniqlangan bod tezligi.
Agar bud oralig'ida (bitishuv signali o'zgarishi o'rtasidagi) N bitlar uzatilsa,
modulyatsiyalangan tashuvchining parametrlarining gradatsiyalar soni 2N ni tashkil
qiladi. Misol uchun, 16 gradatsiyalar va 1200 baudlik tezlik bilan bir bod 4 bit / soniya
va axborot tezligi 4800 bit / soniyasiga teng keladi.
V maksimal mumkin bo'lgan axborot tezligi Hartley - Shannon formulasi orqali
aloqa kanali tarmoqli kengligi F bilan bog'liq (signali kattaligi bir o'zgarish Iog 2 k
bitsaga tushadi, bu erda k - signalning mumkin bo'lgan alohida qiymatlari soni), bps
V = 2 F Iog 2 k,
q = 1 + A; Signal kuchining nisbati va kuch aralashuvi.
Kanal
(aloqa kanali) - bitta tomonlama ma'lumotlarni uzatish vositasi.
Kanalning namunasi radio aloqasi vaqtida bitta transmiterga ajratilgan chastota
diapazoni bo'lishi mumkin. Muayyan chiziqda bir necha aloqa kanallarini yaratish
mumkin, ularning har biri uchun o'z axborotlari uzatiladi, ya'ni chiziq bir necha
kanallar orasiga bo'linadi. Ma'lumotlar liniyasini ajratishning ikkita usuli bor: har bir
kanal ma'lum bir vaqt kvantini va chastotani taqsimlash (FDM - Chastotani ajratish
usuli), bu erda kanalning ma'lum bir chastota diapazoni taqsimlangan vaqtni
ko'paytirish (aks holda vaqtni taqsimlash yoki TDM).
Ma'lumotlar havolasi
- ikki tomonlama ma'lumotlar almashinuvi vositalari, shu
jumladan DCE va ma'lumotlar liniyasi.
Axborotning elektr signallari bilan ko'rsatilishiga qarab, analog va raqamli r
ma'lumotlar uzatish kanalla. Analog kanallarda amplituda, chastota, faza va
kuadratura-amplituda modulatorlar vosita va signallarning parametrlariga mos kelish
uchun ishlatiladi. Raqamli kanallar ma'lumotlar uzatish uchun o'z-o'zini
sinxronlashtirish kodlaridan, shuningdek, analog signallarni uzatish uchun pulse-
width modulatsiyasidan foydalanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
80
ISSN:3030-3621
Birinchi PD tarmoqlari analog bo'lib, chunki ular umumiy telefon
texnologiyasidan foydalanganlar. Ammo kelajakda raqamli aloqa ulushi tobora o'sib
bormoqda (ular E1 / T1, ISDN, Frame Relay tarmoqlari raqamli chiziqlar va boshq.).
Analog ma'lumotlar kanallari. Analog kanallarning eng keng tarqalgan turi
• umumiy telefon kanallari (ovoz chastotasi kanallari). Tonal chastotadagi
kanallarda tarmoqli kengligi 0,3 ... 3,4 kHz bo'lib, u odam nutqining spektriga mos
keladi.
Ayrim ma'lumotlarning tovush chastotasi kanallari orqali uzatilishi uchun
alohida signal va analog chiziqlarning xususiyatlariga mos keladigan signal
konvertorlariga ehtiyoj bor. Bundan tashqari, ikkilik signallarni bevosita 0,3 ... 3.4 kHz
tarmoqli kengligi bo'lgan telefon kanali orqali uzatish tezligi 3 kbit / s dan oshmasligi
kerak. Haqiqatan ham, bitta bitni uzatish ikki voltli singnaldan va bir differentsial
TVning davomiyligini talab qiladi
= (3 ... 4) / (6,28 FB), bu erda FB passbandning yuqori chastotasi. Keyin uzatish
tezligi B dir< 1/(2 ТВ).
Bosqarish usullari bo’yicha tarmoqlar quyidagicha bo’lishi mumkin:
“Mijoz – server” tarmoqlari;
• Mijoz – bu tarmoqqa so’rovlar beruvchi (kompyuter yoki dastur) ob`ektdir.
Yoki boshqacha aytganda Mijoz- bu tarmoqni abonenti bo‘lib, faqat tarmoq
resurslaridan foydalanadi, ya`ni tarmoq unga xizmat qiladi.
• Server – bu tarmoqqa xizmat ko’rsatuvchi (kompyuter yoki dastur) ob`ekt.
Yoki boshqacha aytganda Server- bu tarmoqni abonenti bo‘lib, boshqa abonentlarga
o‘zining resurslarini taqdim etadi, o‘zi esa boshqa abonentlarni resurslaridan
foydalanmaydi, ya’ni faqat tarmoqga xizmat qiladi.
“Peer–to Peer” (teng huquqli) tarmoqlar bir rangli tarmoqlar, yani tarmoqdagi
barcha kompyuterlar bir xil kirish va resurslar huquqiga ega.
Axborotlarni uzatish tezligi bo’yicha:
Ma`lumotlarni uzatishning kichik tezligi– bunda ma`lumotlarni uzatish tezligi
10 dan 100 gacha kilobit bo’ladi;
Ma`lumotlarni uzatishning o’rtacha tezligi– bunda ma`lumotlarni uzatish tezligi,
birdan bir necha o’nlab megabit diapazonda bo’ladi;
Ma`lumotlarni uzatishning yuqori tezligi– bunda ma`lumotlarni uzatish tezligi
100 dan yuqori megabit va gegabit diapazonda bo’ladi.
Territorial sohasi asosida tarmoqlar iyerarxiyasi
1.
Magistral tarmoqlar sathlari
2.
Shahar mashtabidagi tarmoqlar sathlari
3.
Lokal tarmoqlar sathlari
Shaxsiy tarmoq (PAN) – bu kompyuter qurilmalarining simsiz tarmoq Bluetooth
texnologiyasi yordamida o’zaro bog’lanishi tushuniladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
81
ISSN:3030-3621
Bluetooth tizimi haqida qisqacha ma’lumot berib o’tamiz. Bluetooth asosini bitta
bosh tugun va bir qancha (ettitagacha) tobe tugunlardan iborat 10 metr radiusli
maydonni qamrab olgan pikotarmoq (piconet) tashkil etadi. Vaholanki, ular bir-biri
bilan ko’prik moslamasi (maxsus tugun) bilan ham bog’lanadilar. Bir nechta
pikosetlarning o’zaro bog’lanishi yoyilma tarmoq (рассеянную сеть (scatternet)) deb
yuritiladi.
XULOSA
O’quvchilarning mustaqil bilim olishida, o'tilgan mavzuni takrorlashda hamda
olgan bilimlarini tekshirishda trenajyor, ma'lumotli, o'yin, nazorat qilish dasturlarini
qo'llash, ularni o'rganilayotgan mavzu bo'yicha amaliy bilim va malakalarini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo'ladi hamda o'quvchilarningamaliy
qobiliyatlari va malakalarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
Pedagogik va axborot
texnologiyalari
vositalaridan ta'lim
tizimida
foydalanishning samaradorligi o'qituvchilarning o'quv jarayoniga shu texnologiyalarni
qo'llashga oid bilim hamda malakalarining darajasi va tajribasiga ham bog'liq bo'ladi.
Boshqacha aytganda, ta'lim tizimida pedagogik va axborot texnologiyalaridan
mukammal foydalanish uchun asosiy e'tibor, eng avvalo, o'qituvchiga va o'quvchiga
zarur bo'lgan sharoitni yaratish hamda ta'lim-tarbiya jarayonlarida zamonaviy elektron
axborot va uslubiy resurlaridan samarali foydalanishga qaratilishi lozim.
Biz har bir kompaniya va ta'lim muassasalari tomonidan taqdim etilgan
ko'nikma, ta'lim sifati, korxona boshqaruv nazorati, va ta'limni reallik asosida yanada
oson o'rgatish mumkin, dasturiy ta'minot va tizimni ishlab chiqish. O'quvchilarimizga
" kompyuter tarmoqlari va tizimlarini sozlash va boshqarish" ko’nikmalarini "umumiy
tarzda" berish uchun o'qituvchilarning inson resurslari cheklangan bo'lsada, tizimli va
chuqur muhokamalar olib borish zarur, deb hisoblaymiz.
Adabiyotlar
1.
Rakhimov, M., Yuldashev, A., & Solidjonov, D. (2021). The role of artificial
intelligence in the management of e-learning platforms and monitoring knowledge
of students. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences, 1(9), 308-314.
2.
Yuldashev, A. (2022). DEVELOPMENT OF ECONOMIC ACTIVITIES OF
ENTERPRISES ON THE BASIS OF DIGITIZATION. Yosh Tadqiqotchi Jurnali,
1(3), 251-257.
3.
Axrorjon, Y., Alijon, M., & Iqlima, A. (2022). Faol texnologiyalarni o'smirlar
psoxologiyasiga ta'siri. Ta'lim fidoyilari, 13(6), 263-266.
4.
Axrorjon, Y., Nozima, Z., & Muhtaram, J. (2022). KITOBNING INSON
MA'NAVIY VA AQLIY KAMOLOTIDAGI O'RNI.
5.
Yoldashev, A. E. O., Nishonqulov, S. F. O., & Yoldasheva, M. R. Q. (2021).
TA'LIMDAGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI. Scientific progress, 2(3),
806813.
