Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
52
ISSN:3030-3621
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR TAFAKKUR JARAYONLARINI
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK OMILLARI
XASHIMOVA KAMOLA MADIYARBEKOVNA
TOSHKENT AMALIY UNIVERSITETI
PSIXOLOGIYA YONALISHI 1-KURS
PP-08 GURUH MAGISTRANTI
Annotatsiya
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning tafakkur jarayonlarini
rivojlantirishda muhim bo‘lgan psixologik omillar tahlil qilingan. Nutq rivoji, o‘yin
faoliyati, ijodiy mashg‘ulotlar va emotsional muhit tafakkur shakllanishida muhim
ahamiyat kasb etishi yoritilgan. Muallif bolalarning fikrlash salohiyatini
shakllantirishda psixologik-pedagogik yondashuvlarning ahamiyatiga urg‘u beradi.
Kalit so‘zlar:
tafakkur, maktabgacha yosh, psixologik omillar, o‘yin, nutq,
ijodkorlik, emotsional rivojlanish.
Kirish
Maktabgacha yosh — bu bolaning psixik rivojlanishida hal qiluvchi
bosqichlardan biridir. Aynan shu davrda tafakkur asoslari shakllanadi, fikrlash usullari
rivojlana boshlaydi. Psixologik nuqtai nazardan qaralganda, tafakkur insonning ongli
faoliyati sifatida hayotiy tajriba asosida tarkib topadi va rivojlanadi. O‘zbek va jahon
psixolog olimlari tomonidan ushbu jarayonni rivojlantirishning turli metodik va amaliy
yo‘llari ishlab chiqilgan. Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda tafakkur
jarayonini shakllantirishga ta’sir etuvchi psixologik omillar yoritiladi.
Asosiy qism
1. Tafakkurning shakllanishi va rivojlanish xususiyatlari
Tafakkur bolaning atrof-muhitni anglash, uni tahlil qilish va xulosa chiqarish
qobiliyatining shakllanishida asosiy ro’l o‘ynaydi. Maktabgacha yoshda fikrlash
quyidagi shakllarda rivojlanadi:
- Amaliy tafakkur – bolalar predmetlar bilan bevosita harakat orqali muammoni
yechishga harakat qiladi;
- Obrazli tafakkur – predmet va voqealarni tasavvur asosida tushunish;
- Verbal (so‘z orqali) tafakkur – bu bosqichda mantiqiy bog‘lanishlar shakllana
boshlaydi (5–6 yoshda).
Tafakkur ijtimoiy hayot sharoitida shakllanadigan jarayon bo‘lib, u dastavval
keng predmetli faoliyat sifatida namoyon bo‘ladi. Keyinchalik u «aqliy» xatti-harakat
xarakterini oluvchi shaklga aylanadi. Tafakkur inson bilish faoliyatining oliy shakli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
53
ISSN:3030-3621
sifatida atrof olamni umumlashtirgan holda vositali aks ettirish imkonini beradi,
predmetlar bilan hodisalar o‘rtasida aloqa va munosabatlarni tashkil qiladi.
Tafakkur — yangilikni qidirish va ochishdan iborat psixik jarayondir. Bu
yangilik sub'ektiv bo‘lishi, ya'ni uni kimlardir qachonlardir topgan bo‘lishi mumkin,
lekin sub'ekt tafakkur jarayoni yordamida o‘zi uchun uni yangidan kashf etadi, aks
holda biz ko‘proq xotira, o‘tgan tajribalarimizni qayta tiklagan bo‘lamiz. Bolalarni
o‘qitishda tafakkurning shu muhim xususiyatini asos qilib olish mumkin.
Maktabgacha tarbiya yoshi — psixik rivojlanishning intensiv bosqichi
hisoblanadi. Aynan mana shu yoshdan bolada juda katta o‘zgarishlar ro‘y beradi, ya'ni
psixofiziologik funktsiyalarning takomillashuvidan boshlab, to murakkab yangi
shaxsiy obrazlarning paydo bo‘lishigacha bo‘lib o‘tadigan jarayonlar sodir bo‘ladi.
Yangi obrazlarni, xayoliy hodisalarni analiz qilish maktabgacha tarbiya yoshidagi
bolalarga xosdir, ammo natijalar hamisha ijobiy bo‘lmasa ham, bolalar faoliyatini tahlil
qilganimizda, biz shu narsaga amin bo‘ldikki, bolalar predmetlarni tasavvur qilibgina
qolmay, ularning o‘zaro bog‘liqligini ham xayolan tasavvur qilar ekan.
Tasavvurning rivojlanishi, tafakkurning shakllanayotgan jarayoni bilan
tavsiflanadi, bu shakllanish bolaning xayoliy tasavvurlarining ixtiyoriy ko‘rsatkichlari
bilan bog‘liqdir. Bunday imkoniyat 5-6 yoshli bolalarda yanada Yuqoriroq bo‘ladi,
chunki bola yangi aqliy harakat usullarini juda tez o‘zlashtirib oladi. Aqliy faoliyatda
yangi usullarning shakllanib borishi, tashqi predmetlarning harakatini o‘zlashtirib
olishdagi bola xatti-harakati, ta'lim va tarbiya jarayonida muhim ahamiyatga ega. Bu,
o‘z navbatida, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning obrazli tafakkuri rivojlanishi
uchun eng maqbul imkoniyat davridir.
4-5 yoshli bolalarda ko‘nikma va malakalarning rivojlanishi hamda
shakllanishida intensivlik ko‘zga tashlanadi, bu esa tashqi muhitni o‘rganishga zamin
yaratadi. Aql rivojlanishidagi bunday ko‘rsatkich, ko‘rgazmali harakatli tafakkurga
«tayyorgarlik davri» hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, bolaning o‘rab turgan atrof-
muhitni o‘rganish jarayonida faktlarga asoslangan holda tasavvur va tushunchaga ega
bo‘la olishiga ko‘mak beradi. Ko‘rgazmali-harakatli tafakkur turi, tafakkurning yangi
turlari shakllanishiga, ya'ni ko‘rgazmali-obrazli tafakkurning rivojlanishiga xizmat
qiladi. Bu shu bilan ta'riflanadi-ki, bola muammoli vaziyatlarning echimini tasavvurlar
shaklida qabul qilgan holda amaliy harakatlarni qo‘llamaydi. Maktabgacha tarbiya
yoshining so‘ngida ko‘rgazmali-obrazli tafakkurning eng Yuqori formasi–
ko‘rgazmali-sxematik tafakkurning rivojlanishi ko‘zga tashlanadi.
Ko‘rgazmali-sxematik tafakkur tashqi muhitni o‘zlashtirib olish uchun juda
katta imkoniyatlar yaratadi, ya'ni har xil predmetlarni va hodisalarni
umumlashtirishning modeli uchun manba bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari,
tafakkurning ko‘rgazmali-sxematik formasi, mantiqiy tafakkurni rivojlantirishning
asosiy negizi hamdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
54
ISSN:3030-3621
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda asosan obrazli, so‘z-mantiqli va
ko‘rgazmali-harakatli tafakkur turi rivojlangan bo‘ladi. So‘z-mantiqli tafakkur turi esa
maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda endi rivojlanish davrida bo‘ladi. Mana
shuning uchun ham maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning intellektini diagnostika
qilish uchun, birinchi navbatda obrazli, so‘z-mantiqli va ko‘rgazmali-harakatli
tafakkur turlariga e'tibor qaratish kerak.
Biz bayon qilayotgan psixodiagnostik metodikalar tafakkurning aynan mana shu
ikki turiga taalluqlidir.
Obrazli – so‘z-mantiqli tafakkur ham, ko‘rgazmali-harakatli tafakkur ham o‘ziga
xos bir qancha xususiyatlarga ega. Ushbu xususiyatlar har xil topshiriqlar echimini
izlash bosqichlarida namoyon bo‘ladi. Mana shu bog‘lanishlar va munosabatlar tufayli
bolalardagi obrazli – so‘z-mantiqli va ko‘rgazmali-harakatli tafakkurni diagnostikalash
uchun, biz har ikkala tafakkur turining muhim jihatlarini inobatga olgan holda, ushbu
tafakkur turlariga beshtadan metodika tavsiya qilamiz.
Metodikalar turlari
-
Rasmlarga “qanday predmet etishmaydi” metodikasi (1-rasm)
- «Mantiqsiz tasvirlar» metodikasi
- «Bu erda nima ortiqcha?» metodikasi
- Rasmdagi rassomning rasmni noto’g’ri chizganligi
- «Labirintdan chiqish, yo‘lini top» metodikasi
- «Tasvirlarni ko‘chirish» metodikasi
Kichik va katta maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning intellektual
taraqqiyot ko‘rsatkichlari yosh davrlari bilan bir-biridan farqlanishi sababli, ushbu
metodik majmuaga 3 yoshdan 4 yoshgacha va 4 yoshdan 5 yoshgacha bolalarning
yoshidagi farqlarni inobatga olgan holda alohida har xil variantlar kiritilgan.
Endi har ikkala tafakkur turiga tavsiya qilingan metodikalarga to‘xtalib o‘tamiz.
Misol tariqasida bitta metodiga
Rasmlarga “qanday predmet etishmaydi” metodikasi
Bu metodika 3 yoshdan 4 yoshgacha bo‘lgan bolalarning tafakkurini diagnostik
tadqiq qilish uchun mo‘ljallangan. Topshiriqni bajarishdan oldin bola bilan
tushuntirish ishlari olib boriladi, ya'ni unga rasmlar ko‘rsatilib, bu rasmlarda bolalar
tasvirlanganligi, ushbu tasvirlar to‘liq bo‘lishi uchun qanday predmetning etishmasligi,
bu predmetlar rasmning pastki qismida tasvirlanganligi aytib o‘tiladi.
Bolaga beriladigan topshiriqning asosiy mohiyati shundan iboratki, u iloji
boricha rasmdagi tasvirlar to‘liq bo‘lishi uchun zarur predmetlarni topib ko‘rsatib
berishi kerak.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
55
ISSN:3030-3621
1-rasm
Natijalarni baholash.
10 ball— topshiriqqa ketgan vaqt 30 soniyadan kam bo‘lsa qo‘yiladi;
8 - 9 ball — topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 31 soniyadan 49 soniyagacha
bo‘lsa qo‘yiladi;
6 - 7 ball — topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 50 soniyadan 69 soniyagacha
bo‘lsa qo‘yiladi;
4 - 5 ball — topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 70 soniyadan 89 soniyagacha
bo‘lsa qo‘yiladi;
2 - 3 ball — topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 90 soniyadan 109 soniyagacha
bo‘lsa qo‘yiladi;
0 - 1 ball — topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 110 soniya va undan ko‘p bo‘lsa
qo‘yiladi.
Taraqqiyot darajasi haqidagi xulosa 1.3 - metodika singari chiqariladi.
2. Rivojlanishga ta’sir qiluvchi asosiy psixologik omillar
a) Nutqning rivoji
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
56
ISSN:3030-3621
Nutq tafakkur vositasidir. Bola ko‘proq so‘z bilsa, atrofdagi voqelikni aniqroq
tushunadi va ifodalay oladi. So‘z boyligi tafakkurning tahliliy va sintetik jarayonlarini
kuchaytiradi.
b) O‘yin faoliyati
Rolli o‘yinlar, qurish, konstruktor bilan o‘ynash, muammoli vaziyatli o‘yinlar
tafakkur faoliyatini rag‘batlantiradi. O‘yin — bolalar tafakkurining tabiiy rivojlanish
muhitidir (V.S. Muxina, L.S. Vygotskiy qarashlari asosida).
c) Ijodiy faoliyat
Rasm chizish, ertak to‘qish, sahnalashtirish, rangli shakllar bilan ishlash — bular
obrazli tafakkur va tasavvurni rivojlantiradi.
d) Kattalar bilan muloqot
Kattalar tomonidan berilgan savollar, tushuntirishlar, hikoyalar orqali bolaning
fikrlashiga rag‘bat beriladi. “Nima uchun?”, “Qanday qilib?” kabi savollar tafakkurga
turtki bo‘ladi.
e) Emotsional holat va motivatsiya
Bola o‘zini xavfsiz, qadrlangan va rag‘batlantirilgan his qilgan muhitda
fikrlashga faolroq kirishadi. Ijobiy emotsiyalar va maqtov tafakkur rivojiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Xulosa
Maktabgacha yoshdagi bolalar tafakkurini rivojlantirish ko‘p omilli va
bosqichma-bosqich jarayondir. Nutq, o‘yin, ijodiy faoliyat, muloqot va ijobiy
emotsional muhit bu jarayonning asosiy psixologik omillaridir. Tarbiyachi va ota-
onalar ushbu omillarni hisobga olib, bolaning fikrlash salohiyatini yo‘naltirib
borishlari muhim. Kelajakda bu sohaga oid amaliy tadqiqotlar bolalarning intellektual
salohiyatini chuqurroq ochishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Allamurodov N.G‘. Psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari
milliy jamiyati, 2018.
2.
Raxmonov R. Bolalar psixologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015.
3.
Yoqubov G‘. Psixik jarayonlar psixologiyasi. – Toshkent: Noshir, 2020.
4.
Mirzaxodjayeva Z.A. Maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual rivojlanishi.
– Toshkent: Ilm Ziyo, 2016.
5.
Vygotskiy L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. – Moskva: Pedagogika, 1984.
6.
Muxina V.S. Psixologiya doshkolnika. – Moskva: Prosveshchenie, 1985.
7.
Boqoyev N. Maktabgacha ta’lim psixologiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2021.
8.
Amonov M.M. Bola psixologiyasi. – Toshkent: Sharq, 2017.
9.
Smirnova E.O. Razvitie myshleniya u detey doshkolnogo vozrasta. – Moskva:
Mozaika-Sintez, 2010.
10.
Davletshin M.G. Psixologiya dlya pedagogov. – Moskva: Akademiya, 2003.
