Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
259
ISSN:3030-3621
BULUTLI TEXNOLOGIYALAR: IMKONIYATLARI VA AFZALLIKLARI
Egamberdiyev Arslonbek Jo’rabek o’g’li
Termiz Davlat Universiteti Kompyuter
Injinering yo’nalishi 1-kurs talabasi
Joʻrayev Olim Albayevich
Termiz Davlat Universiteti Dasturiy
va kompyuter injiniringi kafedrasi
mudiri(PhD), ilmiy rahbar
Anotatsiya:
Ushbu maqolada bulutli texnologiyalarning hozirgi hayoti-mizdagi
muhim jihatlari hamda bulutli texnologiyaning kelajak-dagi o‘rni haqida fikr
yuritilgan.Bundan
tashqari
xozirgi
zamo-naviy
ta’lim
tizimida
bulutli
tehnologiyalarning o‘rni va istiq-bolli haqida so‘z yuritiladi. Maqola mavzusini ochib
berish maqsadida amaliy tavsiyalardan ko‘proq foydalanildi. Maqoladan olingan
natijalarda asosan bulutli texnologiyalarning ta’lim tizimizdagi afzalliklari aks etgan.
Kalit so’zlar:
bulutli xizmatlar,
texnologiya, fayl, resurs, virtualizatsiya,
kollektiv, server, internet, onlayn,
diversifikatsiya
.
Bulutli xizmatlar bu hozirgi kunda zamonaviylashim va ommalashib borayotgan
intelekt tizim bo’lib uning asosiy vazifalaridan biri malimutlarni o’zida saqlashdir .
Bu hozirda butun dunyo bulutli texnologiyadan keng foydalanish orqali oz
ma’lumotlarini xavsiz saqlash boshqa mobil qurilmasiga otkazish , ularni saqlash
hamda kopaytirib borishda qollaniladi. Raqamli texnologiyalar hayotimizga
shunchalik singib ketdiki , bugungi kunda nafaqat kundalik faoliyatimiz , balki
ijtimoiy-iqtisodiy sohalar rivojini ham ularsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Tabiiyki,
boshqa sohalarda bo‘lgani singari kabi raqamli texnologiyalarni soliq
ma’murchiligida joriy etish ham uning faoliyatini tubdan o‘zgar-tirmoqda. Bu
nafaqat soliq to‘lovchilar va soliq organlari o‘rtasidagi munosabatlar bilan bog‘liq
bo‘lib qolmay, balki deklaratsiyalarni taqdim etishdan tortib, to soliqlarni to‘lash va
ma’lumotlarni saqlash usullarigacha ham yangilikliklar kirityapti. Axbotot
texnologiyalari tobora hayotimizni ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Buning
isboti sifatida zamonaviy ma’lumot saqlash tizimlarini keltirsak bo‘ladi. Bir necha
yildan beri rivojlanishda davom etib kelayotgan cloud (bulut) texnologiyasi, ish
boshqarish, ma’lumotlar almashish jarayoni yaxshilash hamda foydalanuvchilarga
qulaylik yaratish maqsadida foydalanilmoqda. Ushbu texnologiya o‘n yillikdan
keyin odatiy vositaga aylanishi va usiz hech bir sohani tasavvur qilib bo‘lmay qolishi
aniq. Bulutli dasturlar – bu turli xil Internet xizmatlarini bajarish. Bunday
vazifalarga misol qilib, ma’lumotlarni saqlash, serverlar, ma’lumotlar bazalari,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
260
ISSN:3030-3621
dasturlar va ijtimoiy tarmoqlar kiradi. Bulutli dasturlar ma’lumotlarni saqlashni
kompyuter fayllariga yoki qattiq diskka emas, balki markaziy tarmoqqa saqlashga
imkon beradi. Ko‘p sabablarga ko‘ra,
Cloud Computing – bu jismoniy shaxslar va kompaniyalar uchun mashhur
variant, jumladan vaqtni tejash, samaradorlikni oshirish, tezlik va himoya.
BULUT TEXNOLOGIYASI NIMA?
Bulut texnologiyasi bu ommabop texnologiya bo‘lib, unda foydalanuvchilar
Internet-platformada IT-resurslarda ma’lumot kiritish yoki olish uchun
ishlatadilar. Bu texnologiya ma’lumotlar va resurslarni onlayn-serverda saqlaydigan
va foydalanuvchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri kompyuterning qattiq diskida saqlash o‘rniga
xavfsiz foydalanish uchun ishlatiladi. Bulutli texnologiyalarining yana bir yaxshi
tarafi bu online serverlardan dunyonining xohlagan nuqtasida turib ma’lumotlarni
kiritish yoki qabul qilish mumkin. Bulutli texnologiyalarning turli xil xizmatlari
mavjud bo‘lib, ular juda mashhur va bugungi kunda dunyoda keng qo‘llanilayotgan
katta hajmdagi saqlash va uni zaxiralash , dasturlarni sinash va texnik xizmat
ko‘rsatish, ma’lumotlarni tahlil qilish va kerakli dasturlarni yetkazib berish mumkin.
NIMA UCHUN BIZ UNI ISHLATAMIZ?
Bulutli dasturlar texnologiyasi – bu Internetga asoslangan platforma, bu
resurslarserverdan mijozga tarmoqlar kanallari orqali ma’lumot yetkazadi. Shu
sababli,texnologiya yorug‘lik tezligida yangilanayotgan hozirgi dunyoda qaysi
texnologiyaga .
Jamiyat va
ва invistitsiyalar – Общество и инновации – Society and
innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415
o‘tish kerakligini va
texnologiyadan to‘g‘ri foydalanishni bilish juda muhimdir. Shunday qilib, bulutli
texnologiyalarning mashhurligi va Internetning salbiy ta’siriga qaramay, u eng tezkor
texnologiya bo‘lib qoladi va u bugungi bozorning so‘nggi tendentsiyasiga aylandi.
Demak, undan foydalanishning maqsadi butun dunyo bo‘ylab xaridorlarni
bir-biriga bog‘lash orqali resurslarni diversifikatsiya qilish va o‘z vaqtida kerakli
resurslardan foydalangan holda ushbu sohadagi mijozlarini saqlab qolish orqali
biznes foydalanuvchilariga o‘z bozorlarini kengaytirishga imkon berishdir. Mening
fikrimcha, hamma bulutli dasturlarni nima uchun ishlatadi, bu bizga har qanday
hajmdagi fayllarni zaxira qilishning eng zo‘r tizimini taqdim etadi.
Axborot texnologiyalari mutaxassislari uchun bu dunyodagi istalgan joydan
resurslarga kirish va ishlash imkoniyatiga ega bo‘lgan so‘nggi texnologiya
tendentsiyasining ulkan o‘sishi bo‘ldi va mijozlar bilan ishlash va ishlashni yanada
moslashuvchan qildi. Bulutli texnologiyalar – bu Internet-foydalanuvchiga Internet-
xizmat sifatida kompyuter resurslari taqdim etiladigan ma’lumotlarni qayta ishlash
texnologiyalari. “Bulut” so‘zi bu erda barcha texnik tafsilotlarni
yashiradigan murakkab infratuzilmani ifodalovchi metafora sifatida mavjud.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
261
ISSN:3030-3621
Bulutli hisoblash (bulutli hisoblash, shuningdek, “bulutli hisoblash” atamasi
ham qo‘llaniladi ) ma’lumotlarni qayta ishlash texno- logiyasidir, unda
foydalanuvchiga Internet xizmati sifatida kompyuter resurslari va imkoniyatlari
taqdim etiladi Foydalanuvchi o‘z ma’lumotlariga kirish huquqiga ega, ammo uni
boshqarolmaydi va infratuzilma, operatsion tizim va o‘zi ishlayotgan dasturiy
ta’minot haqida qayg‘ur- masligi kerak.
“Bulut” atamasi kompyuter tarmog‘i diagrammasidagi Internet tasviriga
asoslangan metafora sifatida yoki barcha texnik tafsilotlar yashiringan murakkab
infratuzilma tasviri sifatida ishlatiladi. 2008-yilda nashr qilingan IEEE hujjatiga
ko‘ra, "Bulutli hisoblash bu paradigma bo‘lib, unda ma’lumot Internet serverlarida
doimiyravishda saqlanadi va mijoz tomonidan vaqtincha saqlanadi .
Masalan, shaxsiy kompyuterlarda, o‘yin pristavkalari, noutbuklar,
smartfonlarda va hokazo. Bulutli ma’lumotlarni kontseptsiya sifatida qayta ishlash
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1) xizmat sifatida infratuzilma
2) xizmat sifatida platforma
3) dastur sifatida xizmat sifatida
4) ma’lumotlar xizmat sifatida
5) xizmat sifatida ish joyi
Internetning foydalanuvchilarga ma’lumotlarni qayta ishlashga bo‘lgan
ehtiyojlarini qondira olishiga umumiy ishonch mavjud bo‘lgan boshqa texnologik
tendentsiyalar.
Bulutli
texnologiyalar
uchun
eng
muhim
xususiyat
foydalanuvchilarning Internet-manbalarini notekis talab qilishidir. Ushbu
notekislikni bartaraf etish uchun yana bir oraliq qatlam qo‘llaniladi – serverni
virtualizatsiya qilish. Shunday qilib , yuk virtual serverlar va kompyuterlar o‘rtasida
taqsimlanadi . Bulutli texnologiyalar – Bu xizmatlarni taqdim etuvchi turli xil
tushunchalarni o‘z ichiga olgan bitta katta tushunchadir . Masalan , dasturiy ta’minot,
infratuzilma, platforma, ma’lumotlar, ish joyi va boshqalar. Bularning barchasi
nima uchun kerak? Bulutli hisoblash deb nimaga aytilmaydi? Birinchisi –
mahalliy kompyuterda oflayn hisoblash. Ikkinchidan, xizmatga ayniqsa murakkab
hisob-kitoblarni bajarish yoki ma’lumotlar qatorini saqlash buyurilganida,
“kommunal hisoblash” (kommunal hisoblash).
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181
Uchinchidan, bu kollektiv (tarqatilgan) hisoblash (gridcomputing). Amalda,
ushbu barcha turdagi hisob-kitoblar orasidagi chegaralar etarlicha loyqa. Biroq,
bulutli hisoblashning kelajagi yordamchi va tarqatilgan tizimlarga qaraganda ancha
katta. Bulutli ma’lumotlarni saqlash – Onlayn saqlash modeli, unda ma’lumotlar
tarmoqda tarqatilgan ko‘plab serverlarda saqlanadi va mijozlar, asosan uchinchi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
262
ISSN:3030-3621
tomon tomonidan foydalanish uchun taqdim etiladi. O‘zining maxsus serverlarida
ma’lumotlarni saqlash uchun ushbu maqsadlar uchun maxsus sotib olingan yoki
ijaraga olingan modeldan farqli o‘laroq, serverlar soni yoki har qanday ichki tuzilishi
umuman mijozga ko‘rinmaydi. Ma’lumotlar mijoz nuqtai nazaridan bitta yirik
virtual serverni ifoda etadigan bulut deb nomlangan holda saqlanadi va qayta
ishlanadi. Jismoniy jihatdan, bunday serverlar bir-biridan uzoqroq, turli qit’alar
joylashgan joyga qadar joylashgan bo‘lishi mumkin.
“Bulut” nima ekanligini tushunish uchun ushbu sonning tarixidan boshlash
kerak. Siz tushunishingiz kerak: bu texnologiya haqiqatan ham yangi g‘oyalar
toifasiga kiradimi yoki bu g‘oya unchalik yangi emasmi. Bulutli xizmatlarning
afzalliklari. Boshlash uchun, keling, mavjud plyuslarga to‘xtalib o‘tamiz, ular
quyidagilardan iborat:
Ma’lumotni saqlash uchun siz qimmatbaho kompyuter va aksessuarlarni
sotib olishingiz shart emas, chunki hamma narsa “bulutda” saqlanadi. Kompyuterning
ishlashi yaxshilanadi, chunki ofis ishlarida va boshqa sohalarda bulutli texnologiyalar
masofadan turib dasturlarni boshqaradi, shuning uchun kompyuterda juda ko‘p bo‘sh
joy qoladi. Har yili texnik xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq muammolar kamayadi
, chunki jismoniy serverlar soni doimiy ravishda kamayib boradi va dasturiy
ta’minot doimo yangilanib turadi.
Dasturni sotib olish narxi kamayadi, chunki dasturni “bulut” uchun faqat
bir marta sotib olish kerak va bu hammasi , va ba’zida siz uni ijaraga buyurtma
qilishingiz ham mumkin. Bulutli texnologiyalar saqlanadigan ma’lumotlar
miqdorida cheklovlarga ega emas. Aksariyat hollarda bunday xizmatlar hajmi
millionlab gigabaytni tashkil qiladi. Dasturlar avtomatik ravishda yangilanadi,
shuning uchun yuklab olingan dasturlarda bo‘lgani kabi , bunga rioya qilishning hojati
yo‘q . “Bulut” dan har qanday operatsion tizimda foydalanish mumkin, chunki
dasturlarga kirish veb-brauzerlar orqali amalga oshiriladi. Yangi bulutli
texnologiyalar sizga har doim hujjatlarga kirish huquqini beradi, chunki asosiysi
Internetning mavjudligi. Yaxshi xavfsizlik va ma’lumotlarni yo‘qotishdan himoya
qilish, chunki yuborilgan ma’lumotlar avtomatik ravishda saqlanadi va nusxalari zaxira
serverlarga tashlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://fighters.ru/.
2.
3.
Buyya, R., Vecchiola, C., & Selvi, S. T. (2013).
Mastering Cloud Computing:
Foundations and Applications Programming
. Morgan Kaufmann.
4.
Mell, P., & Grance, T. (2011).
The NIST Definition of Cloud Computing
(Special
Publication 800-145). National Institute of Standards and Technology.
https://doi.org/10.6028/NIST.SP.800-145
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
47-son_4-to’plam_Iyun -2025
263
ISSN:3030-3621
5.
Marinos, A., & Briscoe, G. (2009).
Community Cloud Computing
. Proceedings of
the 1st International Conference on Cloud Computing (CloudCom), 472–484.
https://doi.org/10.1007/978-3-642-10665-1_43
6.
Zhang, Q., Cheng, L., & Boutaba, R. (2010). Cloud computing: State-of-the-art
and research challenges.
Journal of Internet Services and Applications, 1
(1), 7–18.
https://doi.org/10.1007/s13174-010-0007-6
7.
Sultan, N. (2010). Cloud computing for education: A new dawn?
International
Journal of Information Management, 30
(2), 109–116.
https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2009.09.004
