Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
48
ISSN:3030-3621
BANKLAR FAOLIYATINI TA’MINLASHDA BANK
INFRATUZILMASINING O’RNI
Jarilkapova Naubaxar Paraxat qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti Iqtisodiyot
fakulteti 4-kurs moliya va moliyaviy
texnologiyalar ta’lim yo’nalishi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bank infratuzilmasining bank tizimi
samaradorligini oshirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Bank infratuzilmasi — bu
banklarning moliyaviy xizmatlarini ko‘rsatishda foydalaniladigan texnologik, tashkiliy
va axborot-kommunikatsiya vositalari majmuasidir. Maqolada zamonaviy bank
infratuzilmasining asosiy tarkibiy qismlari, ularning bank xizmatlari ko‘rsatishdagi roli
hamda raqamli transformatsiya jarayonida yuzaga kelayotgan yangi infratuzilmaviy
ehtiyojlar yoritilgan. Shuningdek, rivojlangan mamlakatlar tajribasi asosida
O‘zbekistonda bank infratuzilmasini takomillashtirish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
bank infratuzilmasi, bank tizimi, moliyaviy xizmatlar, raqamli
bank, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, moliyaviy barqarorlik, innovatsion
infratuzilma, bank texnologiyalari.
Har bir narsa iqtisodiyotda bir-biriga bog‘langan va umuman, bank tizimi ham,
bank tizimining infratuzilmasi ham va boshqa tarmoqlar ham iqtisodiyotdan ajralib
chiqmaydi, alohida olingan holda faoliyat yurita olmaydi. Ularning rivojlanishi turli
omillarga bog‘liq.
Bu bank infratuzilmasiga ta’sir ko‘rsatadigan omillarni baholashni, ya’ni ular
faoliyatini bashorat qilish, bank infratuzilmasini rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan
yoki rag‘batlantiruvchi sabablarni aniqlash, bank biznesining infratuzilmasini
optimallashtirish va samaradorligini oshirish bo‘yicha asosiy chora-tadbirlarni
belgilash zarurligi anglatadi. Umuman bank tizimining rivojlanishi uchun ta’sir
ko‘rsatadigan omillarini hisobga olmasdan ular faoliyatini takomillashtirish
strategiyalarni yaratish mumkin emas.
Bank infratuzilmasiga ta’sir ko‘rsatadigan barcha omillar ikki guruhga bo‘linadi:
an’anaviy tarzda makrodarajadagi omillarga 5 ta omil (tabiiy, siyosiy va huquqiy,
ijtimoiy-madaniy, texnologik, iqtisodiy) va mezo darajadagi omillar, jumladan, bank
tarmog‘i infratuzilmasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan omillar kiradi. Mikro darajadagi
omillarni ajratish mumkin emas, chunki ular bank infratuzilmasi sub’ektlariga bevosita
ta’sir qiladi va ularning bir xilligi va yagona taqqoslash bazasi mavjud emasligi sababli,
bu darajadagi omillar juda xilma-xil bo‘ladi, bu esa ularni tizimlashtirishni
qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, ushbu darajadagi omillar butun bank infratuzilmasiga
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
49
ISSN:3030-3621
juda kam ta’sir ko‘rsatadi va shuning uchun bu yo‘nalishda xatarlar kam bo‘lishi
mumkin.
Bank tizimida xizmatlar ko‘rsatishning bozor mexanizmlari keng joriy
qilinayotganligi, aholi va tadbirkorlik sub’ektlari uchun yangi bank xizmat turlarining
ko‘paytirilganligi va ularning ommabopligini oshirishga qaratilgan aniq chora-
tadbirlar banklarning kredit qo‘yilmalarining o‘sishiga olib kelmoqda.
Bu esa, bank tizimida yuqori kredit risklarini ham vujudga keltirgan holda
Markaziy bank tomonidan bunday risklarni nazorat qilish, ularni dastlabki
bosqichlarda aniqlash va salbiy ta’sirini kamaytirish choralarini ko‘rish yuzasidan
banklarga tegishli ko‘rsatmalar berib kelinmoqda. Shu bilan birga, ajratilgan kreditlar
holati va banklarning kredit portfeli sifatini baholash, kredit axboroti almashinuvini
yaxshilash, bank nazorati samarasini oshirish hamda kreditlarga doir ma’lumotlarni
umumlashtirish va qayta ishlashda ilg‘or axborot texnologiyalaridan foydalanish zarur.
Ta’kidlash lozimki, garov reestrining respublikamizda tashkil etilishi tufayli
mamlakatimizning moliya-bank tizimi xalqaro standartlariga mos infratuzilma bilan
ta’minlandi hamda kreditorlar manfaatlari yanada ishonchli himoyalandi.
Bugungi kunda garov reyestridan foydalanish maqsadida 215 dan oshiq
foydalanuvchilar ro‘yxatdan o‘tkazilib, ularga shaxsiy kabinet ochilgan. Asosiy
foydalanuvchilar barcha tijorat banklari, mikrokredit tashkilotlari va lombardlar,
shuningdek boshqa korxonalar va jismoniy shaxslardir. Foydalanuvchilar tomonidan
garov reyestriga 410 mingta yozuv kiritildi va ushbu yozuvlarga 421 mingdan ortiq
o‘zgartirishlar kiritildi hamda garov majburiyatlari bajarilgandan so‘ng 254 mingdan
ziyod yozuv garov reyestridan chiqarildi hamda garov reyestridan 4,7 mingga yaqin
ko‘chirmalar olingan.
Garov reyestridagi yozuvlarning 94,8 foizi tijorat banklari tomonidan va 5,0foizi
mikrokredit tashkilotlar tomonidan kiritilgan.
Amalga oshirilgan ishlar bilan birgalikda “Garov reestri” DUK tomonidan garov
reestrini yanada takomillashtirish va foydalanuvchilarga qulayliklarni oshirish
borasidagi ishlar davom ettirilmoqda.
Bundan
tashqari,
2017-2021
yillarda
O’zbekiston
Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasiga
muvofiq, shuningdek pul-kredit siyosati, umuman bank tizimining barqaror faoliyat
ko‘rsatishi ustidan samarali nazoratni amalga oshirish borasidagi islohotlar doirasida
on-line rejimida bank operatsiyalarini amalga oshirish hamda axborot almashinuvi
tizimini takomillashtirish Markaziy bankning ustuvor yo‘nalishlari etib belgilangan.
Yuqoridagilarni hisobga olgan holda 2017-2021 yillarda Markaziy bank
tomonidan Kredit axborotining davlat reestrining yangi infratuzulmasi yaratishni
rejalashtirilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
50
ISSN:3030-3621
Ushbu jarayonda Jahon bankining texnik ko‘magi jalb etilgan va ushbu loyiha
doirasida Xalqaro moliya korporatsiyasi mutaxassislaridan iborat Ishchi guruh bilan
yaqindan hamkorlik qilinmoqda.
Xalqaro moliya korporatsiyasi bilan hamkorlikda yaratilishi rejalashtirilgan yangi
tizim ikki tarkibiy qismdan iborat bo‘ladi:
-birinchi qism - Kredit axboroti almashinuvi tizimi Kredit axborotining davlat
reestrining dasturiy-texnik majmuasining asosiy funksiyasi, ya’ni kredit axborotini
yuboruvchilaridan birlamchi ma’lumotlarni yig‘ish va reestrga operativ kiritishni
ta’minlovchi zamonaviy dasturiy majmuani yaratish;
-ikkinchi qism - tahliliy dasturiy-texnik majmuani yaratish. Uning asosiy
funksiyasi dasturiy vositalar yordamida to‘plangan ma’lumotlardan turli hisobotlarni
shakllantirish va tahlilni amalga oshirishdir.
Xorij mamlakatlari bank-moliya infratuzilmasining rivojlanish holatini o‘rganish
jarayonida bergan xulosaga tayanib, O’zbekiston bank-moliya infratuzilmasini
rivojlantirishda quyidagilarni qo‘llash maqsadga muvofiq deb o‘ylaymiz;
- bank infratuzilmasini rivojlantirishda normativ-huquqiy bazani takomillashtirish
lozim;
-aholining zamonaviy bank texnologiyalaridan foydalanishi ko‘lamini
kengaytirishda ularning moliyaviy savodxonligini oshirish dolzarb hisoblanadi.
Ushbu maqsadga erishishda O’zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, viloyat
teleradio tarmoqlari va boshqa ommaviy axborot vositalari orqali moliyaviy
savodxonlikni oshirishga qaratilgan ko‘rsatuvlar sonini kegaytirish, xizmat turlari va
qulayliklar haqidagi axborot ta’minotini kuchaytirish kerak.
Aholining moliyaviy savodxonligini oshirishni maktab, kollej, litsey, oliy ta’lim
muassasalaridan boshlash lozim, bunda bank vakillari bilan birgalikda dars soatlarini
tashkil etish kerak;
- O’zbekistonda banklarning kreditlash mexanizmini rivojlantirishda masofaviy
usullarini taqdim etish;
- bank xodimlari tomonidan mijozlarni kredit olish qobiliyatini tahlil qilish
samarali faoliyatini zamonaviy dasturlash tizimini keng rivojlantirish, ushbu
yo‘nalishda kadrlar tayyorlash tizimini isloh qilib borish lozim. Xodimlar mehnat
faoliyati samaradorligini oshirishda kredit oluvchilar kredit qobiliyatini baholash
reyting(skoring) tizimini joriy etish kerak.
- bank va bank xizmatlariga talab, qaysi turdagi xizmat turlardan foydalanish va
qanday xizmat turlarini joriy etish ma’qulligini aholi va banklar o‘rtasida
so‘rovnomalar o‘tkazish orqali aniqlash va so‘rovnoma yakunlariga ko‘ra, banklar
tomonidan chora-tadbirlar ishlab chiqilishi va amalga oshirilishini izchil yo‘lga
qo‘yish;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
51
ISSN:3030-3621
Bank infratuzilmasi uni yaratish va rivojlantirish fondi kabi ikki qismdan iborat:
ichki va tashqi. Shunday qilib, bank infratuzilmasi turli ko'rinishdagi korxonalarni,
shuningdek, banklar faoliyatini ta'minlovchi agentlik va xizmatlarni o'z ichiga oladi.
Davlat va tijorat banklarining eng muhim vazifasi butun mamlakat boʻylab, ayniqsa,
aksariyat hollarda aholining ehtiyojlarini qondiradigan etarli kredit salohiyatiga ega
boʻlmagan hududlar darajasida bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini
taʼminlashdan iborat. Bank xizmatlarida aholi va tadbirkorlik subyektlari.
Hududlarning ichki salohiyati, ayniqsa, qishloq aholi punktlari darajasida xususiy
banklar uchun etarli darajadagi rentabellikni ta'minlay olmasligi, shuningdek, filial
yoki
filial
ochish
xarajatlarini
qoplashga
qodir
emasligi
bu
vazifani
murakkablashtiradi. Tashqi bank infratuzilmasi quyidagilarni o'z ichiga oladi: axborot,
uslubiy, ilmiy va kadrlar bilan taʼminlash, shuningdek, aloqa vositalari, aloqa va
boshqalar. Mijozning kreditga layoqatliligini, iqtisodiy va biznes bozorini baholash,
korxonalar va aholining tizimli maslahatlarini o'tkazish, mijozning ishonib topshirilgan
mulkini boshqarish uchun banklar ishonchli ma'lumotlarga muhtoj.
Bozor sharoitida bunday operativ ma'lumotlar birinchi navbatda iqtisodiyot,
uning tarmoqlari, kredit va boshqa bank xizmatlaridan foydalanadigan korxona va
tashkilotlar guruhlari holatiga taalluqlidir. Raqobat kuchaygan sharoitda iqtisodiyotda
inqirozli hodisalarning mavjudligi, beqarorlik moliyaviy holat davlat va uning
sub'ektlari axborotni qo'llab-quvvatlash. Bu tabiiy talabga aylanadi, bu holda banklar
o'z kapitali va mijoz kapitaliga nisbatan riskni oshirmasdan turib, har xil turdagi
loyihalarni moliyalashtira olmaydi. Axborotni keyinchalik tahlil qilish bilan olish bank
xizmatlarini ko'rsatishda muhim majburiy atributga aylanadi. Ko'pincha bunday
ma'lumot maxsus agentliklar tomonidan taqdim etiladi va bozor munosabatlari
rivojlangan bir qator mamlakatlarda uni bevosita ko'plab ma'lumotnomalar, jurnallar,
maxsus nashrlardan va so'rov orqali olish mumkin.
Markaziy bank mijozlar karta indeksiga etakchilik qiladi. Xo‘jalik yurituvchi
ma’lumotlarni yig‘ish va tahliliy qayta ishlash tizimi bank faoliyatidagi strategik va
operativtaktik manfaatlarni hisobga olgan holda, bankning turli funksional
bo‘linmalarining o‘zaro hamkorligiga asoslanishi kerak. Axborot-tahlil bo'linmalari
bankning strategik manfaatlarini axborot bilan ta'minlashga haddan tashqari
yo'naltirilmasligi kerak, chunki bu tarzda tayyorlangan ma'lumotlar operatsion
muammolarni hal qiluvchi funktsional bo'linmalarning mutaxassislari uchun yaroqsiz
bo'lib qolishi mumkin.
Bank infratuzilmasini rivojlantirish jarayonida zamonaviy sharoitlar yuqori
texnologiyali uskunalar uning ajralmas qismiga aylandi. Naqd bo'lmagan pul
aylanmasiga xizmat ko'rsatadigan asbob-uskunalar asosan ma'lumotlarni ko'rinishda
uzatish imkonini beruvchi qurilmalar bilan ifodalanadi. Elektron hujjatlar va maxsus
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
52
ISSN:3030-3621
dasturlarga kirishni cheklash. Bunday uskunalar, birinchi navbatda, quyidagilarni o'z
ichiga oladi: tarmoq uskunalari, pochta serverlari va boshqalar.
Biznes ma’lumotlarini yig‘ish va tahliliy qayta ishlash tizimi bankning turli
funksional bo‘linmalarining o‘zaro hamkorligiga, uning faoliyatida ham strategik, ham
operativ-taktik manfaatlarni hisobga olgan holda asoslanishi kerak. Axborottahlil
bo'linmalarining bankning strategik manfaatlarini axborot bilan ta'minlashga haddan
tashqari e'tibor qaratilishi natijasida ular tayyorlayotgan ma'lumotlar operatsion
masalalar bilan shug'ullanuvchi funktsional bo'linmalarning mutaxassislari uchun mos
kelmasligi mumkin. Agar bankning operativ va taktik ehtiyojlarini ta'minlash
masalalari ustun rol o'ynasa, u holda ma'lumotlar faqat soha bilan chegaralanadi.
Professional manfaatlar tegishli funktsional bo'linmalarning xodimlari va strategik
muammolarning yaxlit ko'rinishi etarli bo'lmasligi mumkin.
O’zbekistonda bank tizimini rivojlantirish maqsadida amalga oshirilayotgan
islohot va chora-tadbirlar kelgusida banklarimiz rivojlangan mamlakatlar banklari
reyting ko‘rsatkichlari darajasiga erishish, bank infratuzilmasi yanada rivojlanishi,
aholi omonatlari bank depozitlariga jalb etilishi natijasida banklarning resurs bazalari
kengayishi va aholi jon boshiga to‘g‘ri keluvchi kreditlar dinamikasi oshishiga olib
keladi.
Bular esa o‘z navbatida Respublikada aholini bank tizimiga va uning xizmatlariga
bo‘lgan talabini to‘liq qondirishga, shahar bilan qishloq joylardagi bank xizmatlariga
bo‘lgan ma’lum bir tafovutlarni yo‘qolishiga asos bo‘lib xizmat qiladi degan
umiddamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Финансово-кредитный словарь: в 3-х томах. /Под ред. Гарбузова В.Ф. – М.:
«Финансы и статистика», 1994. – Т.1, С. 103
2.
Федько В.П., Альбеков А.У., Комарова А.М. Инфраструктура рынка: генезис
проблемы. – Ростов-на-Дону, 1996. – С.71
3.
Новиков В.А. Практическая рыночная экономика. Толкование 4000 терминов:
Словарь – М.: «Флинта», Московский психолого-педагогический институт,
1999
4.
Самуэльсон П. Экономика. – М.: Алгон, 1992. – Т.2, С. 324.
5.
Котов А.В. Формирование и развитие банковской инфраструктуры в России.
- Саратов, 2004. С 14.
6.
Жуков Е.Ф. Деньги. Кредит. Банки: учеб. для вузов/ Под ред. Е.Ф.Жукова.
М.ЮНИТИ-ДАНА, 2003. 600 с.
