Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
41
ISSN:3030-3621
BANK INFRATUZILMASINING MOHIYATI VA UNING ASOSIY
ELEMENTLARI
Jarilkapova Naubaxar Paraxat qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti Iqtisodiyot
fakulteti 4-kurs moliya va moliyaviy
texnologiyalar ta’lim yo’nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bank infratuzilmasining iqtisodiy mazmuni, uning
bank tizimidagi o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Bank infratuzilmasining tarkibiy
qismlari — moliyaviy institutlar, to‘lov tizimlari, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, regulyator organlar va ularning o‘zaro aloqalari tahlil qilingan.
Shuningdek, maqolada zamonaviy bank infratuzilmasini rivojlantirishdagi dolzarb
masalalar, xalqaro tajribalar va O‘zbekistondagi holat misolida amaliy tavsiyalar
berilgan. Infratuzilmaning samarali ishlashi moliyaviy barqarorlik va bank xizmatlari
sifatini oshirishdagi o‘rni ham yoritib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Bank infratuzilmasi, moliyaviy institutlar, to‘lov tizimi, regulyator
organlar, axborot texnologiyalari, bank tizimi, infratuzilma elementlari, moliyaviy
barqarorlik, zamonaviy bank xizmatlari, raqamli infratuzilma.
O’zbekiston Respublikasi bank tizimining shakllanishi va faoliyat ko‘rsatishi,
moliya-kredit institutlarini xalqaro miqyosga ko‘tarilishi ko‘p hollarda banklarni
moliyaviy boshqaruv muammolarin hal etishga, ya’ni bank kapitali va mablag‘larini,
umuman olganda bank xizmatlarini kompleks boshqaruviga bog‘liqdir.
Iqtisodiy adabiyotlarda hamda amaliyotda “infratuzulma” atamasini bir qancha
ma’nolarda ishlatish holatlari mavjud.
Birinchi marta harbiy lug‘atdan olingan «infratuzilma» atamasi (lotincha «infra»
- ostida, «tuzilish» - joylashish)
1
. XIX-asr 40-yillarining oxirlarida G’arb olimlarining
ilmiy ishlarida ishlatilgan. XX asrda ushbu atamani iqtisodiy muomalaga kiritilishining
asoschisi "infratuzilma" atamasini sanoatni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan atrofdagi
dunyoning mavjud sharoitlariga moslashtirish zaruriyati deb ta’kidlagan
2
. Shuni
ta’kidlash kerakki, u samarali investitsiyalarni rivojlantirishga yordam beradigan
tarmoqlarning asosiy infratuzilma vositalariga tegishli edi.
Amalda, «infratuzulma» atamasi uchta darajani qamrab oladi:
1
Финансово-кредитный словарь: в 3-х томах. /Под ред. Гарбузова В.Ф. – М.: «Финансы и статистика», 1994. –
Т.1, С. 103
2
Федько В.П., Альбеков А.У., Комарова А.М. Инфраструктура рынка: генезис проблемы. – Ростов-на-Дону,
1996. – С.71
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
42
ISSN:3030-3621
1. Faoliyat amalga oshirilayotgan va mavjud bo‘lmagan va iqtisodiy jihatdan
maqsadsiz bo‘lgan (masalan, yo‘llar, elektron xabarlar) haqiqiy moddiy tarmoqlar.
2. Operatsiyalar - infratuzilma tarmog‘ining faoliyati.
3. Infratuzulma bozorlari tarmoqlardan foydalanishga bo‘lgan talab va taklifning
kombinatsiyasi va infratuzilma elementlari o‘rtasidagi raqobat (infratuzulma
tarmoqlarining turlicha yuklatilishiga olib keladi)
3
.
Iqtisodiyotda infratuzulma tarmog‘i turli xil bo‘lib, bunda bank infratuzilmasi
muhim o‘rin tutadi. Ideal holda, bank jarayoni sub’ekt (bank) va ob’ekt (mijoz) ning
o‘zaro ta’siri sifatida infratuzilmani ishlatmasdan amalga oshirilishi mumkin. Ammo
shu bilan birga, banklar ilk rivojlanish davrlaridan boshlab o‘zidan boshqa bo‘lgan
tizimlardan o‘zlarining ish faoliyati samaradorligini oshirish uchun foydalanganlar.
Mavjud infratuzulma bankka qo‘shimcha afzalliklarni beradi.
O’tgan asrning o‘rtalaridan boshlab G’arb adabiyotida infratuzilma xususiy ishlab
chiqarishni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishga qaratilgan ijtimoiy
ishlab chiqarishni rivojlantirishning umumiy shartlari sifatida tushunilgan edi.
4
Jumladan, P. Samuelsonning ta’kidlashicha, davlat infratuzilmani investitsiya qiladi,
chunki "... davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan kapitalning ko‘payishi" -
(ijtimoiy qo‘shimcha kapital) xususiy investorlarga pul ko‘rinishidagi daromad
keltirmaydigan kapitalga nisbatan ma’lum miqdorda foyda keltiradi. Chunki xususiy
investorlarga qarzni qaytarish muddati juda uzoqligi sababli ularni daromad olishga
qiziqtirish qiyin va bu kapitalning hajmi xususiy kapital kapital bozorlaridagidan
ko‘p».
Demak bank tizimi faoliyatini rivojlanishida bank infratuzilmasidan foydalanish
bankning ma’lum foyda darajasini tashkil etadi. Bu o‘rtacha qiymat, raqobatdagi
qiymatning minimal qiymatini kafolatlaydi.
Bank infratuzilmasini rivojlantirish borasida Rossiyalik olim O.I.Lavrushin o‘z
ilmiy ishlarida bank infratuzilmasini tarkiblashga alohida e’tibor bergan. Shunisi
e’tiborliki, uning qarashlari shu davr mobaynida hech ham o‘zgarmagan. U bank
infratuzilmasini ikkita qismga (ichki va tashqi bank infratuzilmasiga) ajratishni taklif
etadi.
5
Olimning ta’kidlashicha, ichki blokning vazifasi bankning ichki barqarorligini,
tashqi blokning vazifasi esa bankning tashqi muhit bilan o‘zaro aloqasini
ta’minlashdan iborat. Mazkur bo‘linishdan kelib chiqqan holda ichki blok qismlarini
quyidagi tarzda guruhlash taklif etiladi:
1) kredit muassasining maqomi, u tomonidan bajarilayotgan operatsiyalar
ro‘yxatini belgilovchi qonunchilik normalari;
3
Новиков В.А. Практическая рыночная экономика. Толкование 4000 терминов: Словарь – М.: «Флинта»,
Московский психолого-педагогический институт, 1999
4
Самуэльсон П. Экономика. – М.: Алгон, 1992. – Т.2, С. 324.
5
Котов А.В. Формирование и развитие банковской инфраструктуры в России. - Саратов, 2004. С 14.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
43
ISSN:3030-3621
2) qonunchilik hujjatlari talablari bajarilishi, omonatchilar va bank mijozlar
manfaatlari, uning shaxsiy manfaati himoyalanishi, umuman, uslubiy jihatdan
ta’minlab beruvchi operatsiyalarni amalga oshirish bo‘yicha ichki qoidalar;
3) zamonaviy kommunikatsiya tizimlari asosida hisob yuritish, hisobot berish,
tahlil qilish, ma’lumotlarni kompyuter orqali qayta ishlash, bank faoliyatini boshqarish
tizimi;
4) bankning boshqaruv apparati.
O.I. Lavrushin bank infratuzilmasini ichki va tashqi bloklarga ajratgan holda
guruhlagan bo‘lsa, O’zbekistonlik iqtisodchi-olim A.V. Kotov esa aksincha “bank
infratuzilmasi deb, bank faoliyatini amalga oshirish uchun zarur sharoitlarni yaratib
beruvchi va bank xizmatlarini yaratish va ularni iste’molchilarga etkazib berishga
ko‘maklashuvchi institutlar yig‘indisi” deb ta’riflagan
6
.
Bank infratuzilmasiga nisbatan shunga o‘xshash yondashuv yana bir rus
iqtisodchi olimi E.F.Jukov tahriri ostidagi “Pul, kredit, bank” darsligida O.I.
Lavrushinning ilmiy qarashlariga mos ravishda izohlangan, ya’ni bank
infratuzilmasining to‘rtta yo‘nalishga-axborot, uslubiy, ilmiy va kadrlarga oid
yo‘nalishlariga ajratgan
7
.
Shunday qilib, bank infratuzilmasi turli xildagi korxonalarni, ya’ni, banklarning
samarali faoliyatini ta’minlaydigan agentliklar va xizmat ko‘rsatuvchi tuzilmalar
majmuasini o‘z ichiga oladi.
Ushbu ko‘rib o‘tilganlarga asoslangan holda aytish mumkinki, bank
infratuzilmasi, xuddi uni yaratish va rivojlantirish fondi kabi ikki qismdan iborat: ichki
va tashqi.
Bank xodimlarining normal faoliyati uchun eng avvalo ichki bank
infratuzilmasini rivojlantirish talab etiladi. Uning tarkibiga quyidagilar kiradi:
1) kredit tashkilotining maqomini belgilovchi me’yorlar va ular tomonidan
amalga oshiriladigan operatsiyalar ro‘yxati;
2) qonun hujjatlarining bajarilishini ta’minlash hamda o‘z manfaatlari,
shuningdek omonatchilar va bank mijozlarining manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha
bitimlarning ichki qoidalari;
3) zamonaviy aloqa tizimlariga asoslangan buxgalteriya hisobi, hisobotlar, tahliliy
ma’lumotlar bazasini yaratish, kompyuterda qayta ishlash, banklarni boshqarish;
4) bank boshqaruvining tuzilmasi. Xar bir bankda uning iqtisodiy muassasa
sifatidagi maqsadlariga va bankning funksional maqsadlariga javob beradigan bir qator
bo‘linmalari bo‘lishi kerak
8
.
6
Котов А.В. Формирование и развитие банковской инфраструктуры в России. - Саратов, 2004. С 14.
7
Жуков Е.Ф. Деньги. Кредит. Банки: учеб. для вузов/ Под ред. Е.Ф.Жукова. М.ЮНИТИ-ДАНА, 2003. 600 с.
8
Миллер Р.Л., Ван-Хуз Д.Д. Современные деньги и банковское дело. - М.: ИНФРА-М, 2000. –244 C.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
44
ISSN:3030-3621
Tashqi bank infratuzilmasi o‘z tarkibiga quyidagilarni oladi: axborot, uslubiy,
ilmiy va kadrlar bilan ta’minlash, shuningdek aloqa, kommunikatsiya va boshqalar.
Bank faoliyatini tashkil etishda banklar o‘zlarining boshqa elementlari bilan va
birinchi navbatda, bank infratuzilmasi bilan o‘zaro munosabatlardagina muvaffaqiyatli
rivojlanishi mumkin. Bu bankning hayotiyligini ta’minlaydigan elementlarning
majmuasi bo‘lib hisoblanadi.
Bank infratuzilmasi –
bank tizimining uzluksiz va samarali faoliyat yuritishi
uchun zarur sharoitlarni ta’minlovchi va mijozlarga bank xizmatlarini etkazishga
xizmat qiluvchi institut va elementlar majmuasidir.
Kengroq ma’noda bank infratuzilmasi - bu o‘zaro bir-biri bilan uzviy bog‘liq
bo‘lgan muassasalar tizimi bo‘lib, ular o‘z navbatida milliy bank tizimining kichik
tizimlari sifatida, jismoniy va yuridik shaxslarning va davlatning bank xizmatlariga
bo‘lgan ehtiyojlarini o‘z vaqtida qondirilishini ta’minlaydi.
Umuman olganda, bank infratuzilmasi bank tizimining tashkiliy tuzilmasi
tarkibiga kiradi. Shuning uchun bank tizimining o‘zi yuqori darajadagi tizim - iqtisodiy
tizimning elementi sifatida ifodalanishi mumkin.
Shunday qilib, bank infratuzilmasining har qanday elementini turlicha aniqlash
mumkin va olingan ma’lumotlar asosida bank infratuzilmasini yoki bank sektori uchun
uning rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish mumkin. Bunday rivojlanishga bo‘lgan
ehtiyojni bank infratuzilmasining o‘zi ko‘rsatmoqda. Bu masalalarda davlat nafaqat
manfaatdor bo‘lishi kerak, balki u rivojlanishda etakchi va asosiy bo‘lib faoliyat olib
borishi zarurdir.
Ma’lumki, zamonaviy bank faoliyati zarur infratuzilmani yaratish bilan
chambarchas bog‘liq. Shu bois yurtimizda mazkur yo‘nalishdagi ishlarga alohida
e’tibor qaratilib, buning uchun tegishli huquqiy baza mustahkamlanmoqda. Jumladan,
“Kredit axboroti almashinuvi to‘g‘risida”gi hamda “Garov reestri to‘g‘risida”gi
O’zbekiston Respublikasi qonunlari bank tizimi barqarorligini ta’minlash va
salohiyatini oshirishda muhim omil bo‘lmoqda. Mazkur qonunlar talabidan kelib
chiqib, O’zbekiston Banklari assotsiatsiyasi qoshida “Kredit-axborot tahliliy markazi”
kredit byurosi hamda Markaziy bank huzurida “Garov reestri” davlat unitar korxonasi
tashkil etildi.
Umuman olganda moliya-kredit tizimining, jumladan, tijorat banklarining eng
muhim vazifasi, ko‘p hollarda mamlakat miqyosida etarli kredit qobiliyatiga ega
bo‘lmagan aholi va xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning bank xizmatlariga bo‘lgan
ehtiyojini qondirishga qaratilgan bank xizmatlarini ta’minlashdan iborat. Biroq, bu
vazifa o‘zida etarlicha mablag‘larga ega bo‘lmagan hududlarning ichki potensiali,
ayniqsa qishloq aholi punktlari darajasida ayrim banklar uchun qilgan xarajatlarning
qoplanishiga yoki kamida qo‘shimcha daromadlar olishlariga qodir emas. Bank
infratuzilmasiga turli korxonalar, shuningdek, bank faoliyatini ta’minlovchi agentlik
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
45
ISSN:3030-3621
va xizmatlar majmuasi kiradi. Bank personalining normal faoliyati uchun bank ichki
infratuzilmasini rivojlantirish talab etiladi, uning elementlariga quyidagilar kiradi:
1) kredit muassasasining nufuzi va ular bajaradigan operatsiyalar ro‘yxatini
belgilovchi qonunchilik;
2) bankning o‘z manfaatlari kabi, uning hissadorlari, mijozlarining ham himoyasi
va qonunchilik hujjati bajarilishini ta’minlovchi operatsiyalarni amalga oshirishga oid
ichki qoidalar;
3) zamonaviy kommunikatsiya tizimlari bazasida bank faoliyatini boshqarish,
ma’lumotlarni kompyuterda qayta ishlash, tahliliy asos, hisobotni tuzish;
4) bank boshqaruvi apparatining tuzilishi. Iqtisodiy institut sifatida bank bankning
maqsadi va uning amaliy yo‘nalishlariga javob beruvchi qator bo‘linmalarga ega
bo‘lishi lozim, aynan shu maqsadlarda bankda sektorlar, bo‘limlar hamda tegishli
bo‘ysunuvga ega boshqaruv tashkil etiladi. Tashqi bank infratuzilmasiga: axborot,
uslubiy, ilmiy va kadrlar ta’minoti, shuningdek, aloqa va kommunikatsiya vositalari
kiradi. Yuqoridagi nazariy jihatlarni, iqtisodchi olimlarning qarama-qarshi fikrlarini
tahlil qilgan holda ushbu ta’riflar majmuasi mujassamlashtirildi.
Quyidagi jadvalda bank infratuzilmasining asosiy va yordamchi bloklar asosida
boshqarilishi aks ettirilgan bo‘lib, olimlarning fikrlari negizida umumlashtirilgan.
1-jadval
Bank infratuzilmasining tarkibiy elementlari tizimi
9
Ichki elementlar
Tashqi elementlar
Qonunchilik hujjatlarining bajarilishi
Qonun chiqaruvchi organlar
Ilmiy-uslubiy ta’minotni kengaytirish
Banklar assotsiatsiyasi
Axborot-komunikatsiya texnologiyalari Sug‘urta kompaniyalari
Bank mijozlari va omonatchilar
manfaatlari
Kollektorlik agentliklari
Bank boshqaruvi apparati
Auditorlik va konsalting kompaniyalari
Bankning ichki hujjatlari
AKT kompaniyalari
Bank operatsiyalarini amalga oshirish
bo‘yicha ichki qoidalar
Oliy ta’lim muassasalari
Yuqoridagi nazariy jihatlarni tadqiq etish asosida bank infratuzilmasining tarkibiy
elementlar, ya’ni tashqi va ichki elementlar asosida boshqarilishi aks ettirilgan bo‘lib,
ular olimlarning fikrlari negizida umumlashtirilgan.
Mamlakatda bank infratuzilmasining rivojlanishi bank tizimida amalga
oshirilayotgan islohotlar bilan uzviy bog‘liqdir. O’zbekiston bank tizimi rivojlanishida
normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish va ularning amaliyotda qo‘llanilishini
bosqichma-bochqich amalga oshirish asosiy vazifalardan biri etib belgilandi (2-jadval).
9
Умарова М.Б. «Ўзбекистонда банк инфратузилмасини ривожлантириш истиқболлари» иқтисодиёт фанлари
бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати.Т.:2020 й. 12 бет.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
46
ISSN:3030-3621
1.2-jadval
O’zbekiston Respublikasida bank tizimini rivojlantirish bosqichlari
10
Bosq
ich
Yillar
Bank tizimini rivojlantirish
choralari
Islohot natijalari
1
1991-
1994
O’tish davriga xos ikki
pog‘onali bank tizimining
shakllanishi
Respublika bank tizimining
zamonaviylashgan ko‘rinishi
2
1995-
2000
Respublika tovar aylanmasini
jadallashtirish maqsadida
inno-vatsion moliyaviy
mahsulotlar muomalasini
yanada rivojlantirish
Mamlakat tovar aylanmasi
mexanizmini jadallashtiruvchi
moliyaviy instrument va kredit
munosabati muomalaga kiritildi
3
2001-
2007
Banklarning ho‘jalik
yurituvchi sub’ektlarni
kreditlash va investitsion
jarayonlarda
keng qatnashishi
Tijorat banklari kreditlash
amaliyotining yangi turlari
tatbiq etildi
4
2008-
2010
Tijorat banklari kapitallashuvi
darajasining oshishi va
ularning iqtisodiyotni
modernizatsiyalash jarayonida
faol qatnashishi
Tijorat banklarining kapital-
lashuv darajasi oshdi va ular
iqtisodiy nochor
korxonalarning moliyaviy
barqarorlashuviga
jalb etildi
5
2011-
2015
Moliya-bank tizimini yanada
isloh qilish va barqarorligini
oshirish
Tijorat banklari yangi xizmatlar
turlari soni ortdi va innovatsion
mahsulotlar tatbiq etildi
6
2017-
2021
O’zbekiston
Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi
Bank tizimini isloh qilish bar-
qarorligini ta’minlash, banklar-
ning kapitallashuv darajasi va
depozit
bazasini
oshirish,
moliyaviy
barqarorligi
va
ishonchliligini mustahkamlash,
shuningdek,
istiqbolli
investitsiya loyihalari hamda
kichik
biznes
va
xususiy
tadbirkorlik
sub’ekt-larini
10
Умарова М.Б. «Ўзбекистонда банк инфратузилмасини ривожлантириш истиқболлари» иқтисодиёт фанлари
бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати.Т.:2020 й. 13 бет.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
47
ISSN:3030-3621
kreditlashni
yanada
kengaytirish kutilmoqda
2019 yil 5 noyabrdagi O’RQ-580-son O’zbekiston Respublikasining «Banklar va
bank faoliyati to‘g‘risida»gi Qonuni, 2019 yil 19 sentyabrdagi «To‘lovlar va to‘lov
tizimlari to‘g‘risida»gi O’RQ-578-son Qonunida bank faoliyatini tubdan isloh etishda
bank infratuzilmasini yanada rivojlantirish, to‘lov tizimi infratuzilmalari bilan
ta’minlash, to‘lovlarning zamonaviy shakllarini joriy etish asosiy maqsad qilib
belgilandi. Tadqiqot natijalarining ko‘rsatishicha, banklarda infratuzilma rivojlanishi
huquqiy asoslarning joriy etilishi va ularni amaliyotda qo‘llanilishi bank tizimida
mijozlarga ko‘rsatiladigan xizmatlar samaradorligini oshiradi va aholining bank
xizmatlariga bo‘lgan talabining oshishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Финансово-кредитный словарь: в 3-х томах. /Под ред. Гарбузова В.Ф. – М.:
«Финансы и статистика», 1994. – Т.1, С. 103
2.
Федько В.П., Альбеков А.У., Комарова А.М. Инфраструктура рынка: генезис
проблемы. – Ростов-на-Дону, 1996. – С.71
3.
Новиков В.А. Практическая рыночная экономика. Толкование 4000
терминов: Словарь – М.: «Флинта», Московский психолого-педагогический
институт, 1999
4.
Самуэльсон П. Экономика. – М.: Алгон, 1992. – Т.2, С. 324.
5.
Котов А.В. Формирование и развитие банковской инфраструктуры в России.
- Саратов, 2004. С 14.
6.
Жуков Е.Ф. Деньги. Кредит. Банки: учеб. для вузов/ Под ред. Е.Ф.Жукова.
М.ЮНИТИ-ДАНА, 2003. 600 с.
