Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
168
ISSN:3030-3621
GLOBALLASHUV JARAYONLARIDA SIYOSIY HAYOTNING
INTEGRATSIYALASHUVINING IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILI
Abdurasulov Muxtorbek Bo‘ri o‘g‘li
Termiz Davlat Pedagogika instituti, Pedagogika
va ijtimoiy fanlar fakulteti, Milliy g‘oya, ma’naviyat
asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi, talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada globallashuv jarayonlari davrida siyosiy hayotda
yuz berayotgan integratsiyalashuv jarayonlarining ijtimoiy-falsafiy mohiyati tahlil
qilinadi. Bunda siyosiy tizimlarning o‘zaro yaqinlashuvi, xalqaro siyosiy institutlararo
hamkorlik, fuqarolik jamiyatining transformatsiyasi, milliy suverenitet va global
boshqaruv muammolari falsafiy yondashuv asosida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Globallashuv, siyosiy integratsiya, ijtimoiy-falsafiy tahlil, siyosiy
tizim, transmilliy muammolar, fuqarolik jamiyati, xalqaro institutlar, milliy manfaatlar.
XXI asr globallashuv davri sifatida tavsiflanmoqda. Bu jarayon iqtisodiy,
madaniy, texnologik sohalar bilan bir qatorda siyosiy hayotda ham yangi bosqichni
boshlab berdi. Siyosiy integratsiya – bu turli mamlakatlar siyosiy tizimlarining bir-
biriga yaqinlashuvi, umumiy qadriyatlar, qarorlar va boshqaruv mexanizmlarining
uyg‘unlashuvi bilan bog‘liq murakkab ijtimoiy-siyosiy hodisadir.
Falsafa bu hodisani nafaqat tashqi belgilar orqali, balki uning mazmun-mohiyati,
inson hayotiga, jamiyat taraqqiyotiga ta’siri orqali chuqur tahlil etadi. Bu borada
O‘zbekistonlik olimlardan A. Jo‘raev, A. Alimov, M. Nuriddinov va G‘arb
mutafakkirlaridan Z. Bjezinskiy, S. Xantington, F. Fukuyama kabi mutaxassislar
asarlari tahliliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Globallashuvni ko‘pincha “dunyo bir bozor, bir madaniyat, bir siyosatga qarab
intilmoqda” degan qarash bilan izohlaydilar. Siyosiy integratsiya esa bu jarayonning
eng nozik, eng murakkab va eng xavfli yo‘nalishidir. Chunki siyosiy hayotda
integratsiya suverenitet, milliy manfaatlar, mustaqillik kabi tushunchalarning qayta
talqin etilishiga olib keladi. Z. Bjezinskiy “Buyuk shaxmat doskasi” asarida shunday
yozadi:
“Endilikda geosiyosatning o‘qi yagona kuchga bo‘ysunish emas, balki
manfaatlar muvozanatiga asoslangan ko‘p qutbli boshqaruvdir”
[1.136].
Bu fikr
siyosiy integratsiyaning o‘zaro manfaatga asoslangan demokratik koalitsiyalar
shaklida kechayotganini ko‘rsatadi.
Ijtimoiy falsafa nuqtayi nazaridan integratsiyalashuv bu — ijtimoiy ong,
qadriyatlar, madaniyat va mafkuralarning uyg‘unlashuvi orqali yangi global jamiyat
shakllanishidir. O‘zbek olimi A. Alimov yozadi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
169
ISSN:3030-3621
“Globallashuv jamiyat taraqqiyotining muqarrar bosqichi bo‘lib, u insoniyat ongining
yuksalishi, jahonqarash darajasining kengayishi bilan uyg‘unlashgan”
[2.53].
Ammo siyosiy hayotdagi integratsiya bir qator ziddiyatlarni ham yuzaga keltiradi:
a.
Global markazlar bilan milliy manfaatlar to‘qnashuvi
b.
Xalqaro institutlar va mahalliy suverenitet orasidagi ziddiyat
c.
Yagona qarorlar qabul qilish mexanizmidagi adolatsizliklar
Globallashuv sharoitida fuqarolik jamiyati institutlari xalqaro tajribalarga
asoslanib yangilanishi, fuqarolarning siyosiy ong darajasi global muammolarni anglash
darajasiga ko‘tarilishi kerak.
F. Fukuyama “Tarixning oxiri va so‘nggi odam” asarida shunday deydi:
“Bugungi jamiyatda siyosiy ong transformatsiyasi demokratiya, inson huquqlari,
fikrlar erkinligiga asoslangan yangi qadriyatlar tizimining shakllanishini taqozo
etadi”
[3.232]. Bu esa jamiyatdagi har bir subyektning siyosiy integratsiya jarayonida
faol ishtirok etish zaruratini anglatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek:
“Biz uchun globallashuv — bu avvalo, milliy manfaatlarimizni xalqaro hamjamiyat
bilan uyg‘unlashtirish, lekin o‘zligimizdan voz kechmaslik demakdir”
[4.192]. Bu
yondashuv, siyosiy integratsiya jarayonini faqat G‘arb standartlariga ko‘r-ko‘rona
ergashish emas, balki milliylik va zamonaviylik uyg‘unligini ta’minlash degani.
Globallashuv jarayonlari siyosiy hayotni integratsiyalashtirib, uni yangi bosqichga
olib chiqmoqda. Biroq bu jarayon ijtimoiy-falsafiy yondashuvda chuqur anglanmasa,
milliy siyosiy mustaqillikka xavf tug‘dirishi mumkin. Integratsiyaning muvaffaqiyatli
kechishi uchun quyidagilar muhim:
1.
Milliy qadriyatlar va global qadriyatlar uyg‘unligini ta’minlash;
2.
Xalq siyosiy ongini yuksaltirish;
3.
Suverenitet va xalqaro majburiyatlar o‘rtasida muvozanatni saqlash;
4.
Global qaror qabul qilishda adolatli ishtirokni ta’minlash [5.73].
Siyosiy hayotning integratsiyalashuvi — bu tarixiy zaruratdir. Ammo uni
boshqarish, yo‘naltirish, ijobiy natijalarga erishish ijtimoiy-falsafiy tafakkurga, ongli
yondashuvga bog‘liq.
Ijtimoiy-falsafiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, siyosiy hayotning globallashuvi nafaqat
imkoniyatlar, balki xavf-xatarlar, identitet inqirozi, mafkuraviy bosimlar va siyosiy
mustaqillik masalalarini ham yuzaga keltiradi. Shu nuqtada, milliylik va global
qadriyatlar o‘rtasidagi muvozanat masalasi asosiy falsafiy muammo sifatida paydo
bo‘ladi. Falsafiy tafakkur bu muammoni faqat siyosiy mexanizmlar emas, balki
shaxsiy va ijtimoiy ong, ma’naviyat, madaniy o‘zlik orqali yechish mumkinligini
ko‘rsatadi.
Zamonaviy geosiyosiy vaziyat shuni anglatmoqdaki, kuchli siyosiy integratsiyaga
erishgan davlatlar doimiy barqarorlikka emas, balki o‘z holatini doim yangilab,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_1-to’plam_Iyul -2025
170
ISSN:3030-3621
o‘zgaruvchan global realitetga moslashish qobiliyatiga tayangan holda muvaffaqiyatga
erishmoqda. Bu borada, Fukuyama, Habermas, va J. Nye kabi siyosiy faylasuflarning
qarashlari – integratsiyani shunchaki siyosiy jarayon emas, inson tafakkuridagi
ochiqlik, demokratiya va ishonch
madaniyati sifatida tushunishga chorlaydi.
O‘zbekiston ham bugun globallashuv va siyosiy integratsiya jarayonlarida faol
ishtirok etar ekan, bu yo‘lda o‘z milliy manfaatlari, madaniy qadriyatlari, mustaqil
siyosiy strategiyasi va suverenitet tamoyillarini saqlagan holda global siyosiy muhitga
uyg‘unlashmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning tashabbuslari – aynan mana
shu milliy va global qadriyatlar uyg‘unligining amaliy ifodasidir.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, siyosiy integratsiya jarayonining muvaffaqiyati
ko‘proq ijtimoiy-falsafiy ongga, tafakkur darajasiga va fuqarolik jamiyatining
yetukligiga bog‘liq. Milliylikni yo‘qotmagan holda global fikrlay oladigan
jamiyatlargina bu jarayonda faol subyektga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bjezinskiy Z.
Buyuk shaxmat taxtasi.
– T.: Tirilish, 2022.-136 b.
2.
Alimov A.
Ijtimoiy ong va globallashuv.
– T.: Falsafa va huquq, 2006. 53-b.
3.
Fukuyama F.
Tarix intihosi va so‘nggi odam
– T.: “Falsafa va global jarayonlar
instituti” nashriyoti, 2015. – 232 b.
4.
Mirziyoev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi
bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 192 b.
5.
Jo‘raev A.
Globallashuv va O‘zbekiston siyosiy-huquqiy rivoji.
– T.: Ma’naviyat,
2010.-73 b.
6.
Патиев, Х. (2023). ЖАДИДЧИЛИК ҚАРАШЛАРИ НЕГИЗИДА ИЛМИЙ-
АМАЛИЙ ЙЎНАЛИШЛАРНИНГ ВУЖУДГА КЕЛИШИ ВА ЖАМИЯТДА
РИВОЖЛАНИШИ.
Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг
долзарб
муаммолари/Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук/Actual
Problems of Humanities and Social Sciences
,
3
(11).
7.
Xoldor, P. (2024). JADIDCHILIK G ‘OYALARI TARG ‘IBOTINING
IQTISODIY
MUOMMOLARGA
NISBATAN
IJTIMOIY-FALSAFIY
TAHLILI.
Elita. uz-Elektron Ilmiy Jurnal
,
2
(1), 281-285.
8.
Ikromovich, P. K. (2024). A SOCIO-PHILOSOPHICAL APPROACH TO THE
ESSENCE OF THE JADIDISM MOVEMENT.
American Journal Of Social
Sciences And Humanity Research
,
4
(11), 175-181.
9.
Rashidovna, H. M. (2023). TEMURIY MALIKALARNING HAYOTI VA
FAOLIYATIGA TARIXIY NAZAR. Finland International Scientific Journal of
Education. Social Science & Humanities, 11(4), 763-772.
10.
Rashidovna, H. M. (2022). New Uzbekistan in the World's View: Achievements for
Active Foreign Policy and Socio-economic Cooperation. International Journal on
Integrated Education, 5(6), 423-427.
