Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
302
ISSN:3030-3621
XALQARO MAYDONDAGI JAHON LIBERALIZMI
G‘OYALARI VA
UNING ASOSIY TAMOYILLARI
Abdurasulov Muxtorbek Bo‘ri o‘g‘li
Termiz Davlat Pedagogika instituti, Pedagogika va
ijtimoiy fanlar fakulteti, Milliy g‘oya, ma’naviyat
asoslari va huquq ta’limi yo‘nalishi, talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola jahon liberalizmi g‘oyalari, ularning xalqaro
siyosat va iqtisodiyotdagi o‘rni hamda zamonaviy global jarayonlardagi ahamiyatini
keng qamrovda tahlil qiladi. Liberalizmning tarixiy ildizlari, asosiy tamoyillari -
shaxsiy erkinlik, qonun ustuvorligi, demokratiya, iqtisodiy bozor, xalqaro hamkorlik
va ijtimoiy adolat masalalari chuqur o‘rganiladi. O‘zbekistonning milliy qadriyatlari
va global liberal tamoyillar bilan uyg‘unlashuvi, shuningdek, ularni milliy taraqqiyot
yo‘lida samarali tatbiq etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Jahon liberalizmi, demokratik boshqaruv, inson huquqlari,
iqtisodiy erkinlik, qonun ustuvorligi, xalqaro hamkorlik, globalizatsiya, ijtimoiy
adolat, O‘zbekiston, siyosiy madaniyat, milliy qadriyatlar, suverenitet.
Liberalizm - bu zamonaviy siyosatshunoslikda va iqtisodiyotda keng
qo‘llaniladigan g‘oya va tizim bo‘lib, shaxsiy erkinlik, qonun ustuvorligi, demokratiya
va bozor iqtisodiyotini asosiy tamoyillar sifatida oladi. XXI asrda liberalizmning
xalqaro maydondagi o‘rni va ta’siri yanada kengayib, global siyosat va iqtisodiyotning
poydevoriga aylangan.
Liberalizm XIX asrda Yevropada boshlangan siyosiy-mafkuraviy oqim
sifatida paydo bo‘lib, shaxsning huquq va erkinliklarini himoya qilish, fuqarolik
jamiyatini rivojlantirishga qaratilgan edi. Jon Lokk, Monteskye, Adam Smit kabi
faylasuf va iqtisodchilar asos solgan liberalizm, XVIII-XIX asrlarda inson huquqlari,
qonun ustuvorligi, bozor iqtisodiyoti tamoyillarini rivojlantirdi. Fransuz inqilobi va
Amerika mustaqillik deklaratsiyasi liberalizmning asosiy g‘oyalarini davlat siyosatiga
kiritdi. “Inson huquqlari va fuqarolik erkinliklari ta’minlangan jamiyat - taraqqiyot
garovi” degan asosiy tamoyil shu davrda shakllandi.
XX asrda liberalizm yanada rivojlanib, inson huquqlari, demokratiya va
iqtisodiy erkinlik asosida xalqaro tashkilotlar (BMT, Yevropa Kengashi, Xalqaro
Valyuta Fondi) tomonidan qabul qilindi. Bugungi kunda liberal tamoyillar global
siyosatning poydevori sifatida xizmat qilmoqda.
Liberalizmda shaxsiy erkinlik eng asosiy tamoyil hisoblanadi. Har bir inson
fikr, so‘z, din, harakat erkinligiga ega bo‘lishi lozim. BMTning Inson huquqlari
umumjahon deklaratsiyasi (1948) bu tamoyilni xalqaro standart sifatida belgilaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
303
ISSN:3030-3621
Huquqshunos
F.Yusupova
ta’kidlaganidek,
“inson
huquqlarining
kafolatlanishi va hurmat qilinishi milliy suverenitetning asosi bo‘lib, demokratik
jamiyat qurilishining poydevoridir” [2.49]. Shaxsiy erkinliklarning kafolatlanishi
jamiyatda siyosiy barqarorlik va ijtimoiy adolatni ta’minlaydi.
Liberal tamoyillarda siyosiy erkinlik, fuqarolarning siyosiy jarayonlarda
ishtiroki asosiy o‘rin tutadi. Demokratik boshqaruvning ochiqligi, plyuralizmi va
qonun ustuvorligi demokratik davlatning belgilovchi xususiyatlaridir.
Freedom House tashkilotining 2023-yilgi hisobotida demokratik davlatlar
ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy rivojlanish uchun eng munosib tizim ekani qayd
etilgan [3].
Huquqshunos O.Biturayev demokratik boshqaruvni “xalq suverenitetining eng
samarali shakli, jamiyat rivojining barqaror mexanizmi” deb baholaydi [4.173].
Liberalizm bozor iqtisodiyotining erkinligini ham asosiy tamoyil sifatida ko‘radi.
Resurslarni samarali taqsimlash va innovatsiyalarni rag‘batlantirish uchun iqtisodiy
erkinlik muhim ahamiyatga ega.
Nobel mukofoti laureati Fridrix Hayekning “serfdom yo‘li” asarida iqtisodiy
erkinlikning jamiyat erkinligi va farovonligidagi o‘rni keng tahlil qilinadi [5.75].
Iqtisodchi o‘qituvchi T.Ergashev iqtisodiy liberallashtirishni milliy taraqqiyot
uchun zarur deb hisoblaydi va bu jarayonning global iqtisodiyot bilan integratsiyani
kuchaytirishini ta’kidlaydi [6.158].
Liberalizmda qonun oldida tenglik va sud tizimining mustaqilligi —
demokratik boshqaruvning asosiy qismi hisoblanadi. Qonun ustuvorligi jamiyatda
adolat va barqarorlikni ta’minlaydi.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “qonun
ustuvorligi milliy suverenitetning kafolatidir, davlat obro‘sini xalqaro maydonda
ta’minlaydi” [1.263].
Liberalizm davlatlararo munosabatlarda tinchlik va hamkorlikni asosiy
printsip sifatida oladi. Xalqaro tashkilotlar orqali global muammolarni hal qilishda
davlatlarning o‘zaro ishonchi va hamkorligi rag‘batlantiriladi.
Jahon iqtisodiy forumining 2023-yil hisobotida global muammolarni hal
qilishda liberal tamoyillar asosida ochiqlik va hamkorlikning zarurligi qayd etilgan [7].
Liberalizmda iqtisodiy erkinlik bilan birga ijtimoiy himoya va tenglik tamoyillari ham
muhimdir. Bozor iqtisodiyoti ijtimoiy notenglikka olib kelmasligi uchun davlat
ijtimoiy siyosatni yo‘lga qo‘yishi kerak.
Iqtisodiy erkinlik va ijtimoiy adolat muvozanatining muhimliligini biz bir qancha
tarixiy davrlarda bo‘lib o‘tgan voqeliklar orqali yaxshigina bilamiz. O‘zbekiston
ijtimoiy
siyosatida
bu
tamoyillar
asosida
aholining
ijtimoiy
himoyasi
kuchaytirilmoqda. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng milliy qadriyatlarni
saqlash va rivojlantirish masalasiga alohida e’tibor qaratmoqda. Milliy o‘zlikni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
48-son_2-to’plam_Iyul -2025
304
ISSN:3030-3621
saqlagan holda, zamonaviy liberal tamoyillarni tatbiq etish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishi hisoblanadi.
Prezident Sh.M. Mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra, “milliy qadriyatlar va universal
inson huquqlari o‘rtasida uyg‘unlik — O‘zbekiston taraqqiyotining kafolatidir”
[1.249]. Bu qarash O‘zbekistonning xalqaro maydonda ham ijobiy baholanishiga olib
kelmoqda.
Demokratiya va milliy qadriyatlarni uyg‘unlashtirish jarayonida davlat va
jamiyatning faol ishtiroki muhim jihatlardan biri hisoblanadi. Shu bilan birga,
O‘zbekiston tajribasi ko‘plab islohotlar orqali demokratiya, qonun ustuvorligi va
iqtisodiy liberallashtirish sohalarida sezilarli natijalar ko‘rsatmoqda.
Jahon liberalizmi g‘oyalari va uning asosiy tamoyillari xalqaro maydonda
barqarorlik, tinchlik va taraqqiyot uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Shaxsiy
erkinlik, demokratik boshqaruv, qonun ustuvorligi, iqtisodiy erkinlik va xalqaro
hamkorlik kabi tamoyillar globallashuv sharoitida yangi qiyinchiliklar va imkoniyatlar
yaratmoqda.
O‘zbekiston uchun bu tamoyillarni milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish va
amalga
oshirish
taraqqiyot
strategiyasining
ajralmas
qismidir. O‘zbek
mutaxassislarining fikricha, zamonaviy global maydonda milliy o‘zlikni saqlagan
holda liberallar g‘oyalarni tatbiq etish samarali va istiqbolli yo‘l hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Мирзиёев Ш.М. Янги Ўзбекистон стратегияси. - Тошкент: “ Ўзбекистон ”
нашриёти. 2021. – 263-249 б.
2.
F.Yusupova. Inson huquqlari. O‘quv qo‘llanma. -T.: TDYU nashriyoti. 2024. – 49
b.
3.
Freedom House.
Democracy Report
. Washington, D.C., 2023
4.
Biturayev О. В. Siyosatshunoslikka kirish (o‘quv qo‘Ilanma) T.: «Barkamol fayz
media». 2017. - 173 b.
5.
Hayek F. A.
The Road to Serfdom
. Chicago.: University of Chicago Press. 1944.
6.
T.Ergashev. BOZOR IQTISODIYOTI. Kasb-fuwar kollejlari uchim darslik sifatida
tavsiya etilgan. T.: “O’QITUVCHI“ NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI. 2005.
– 158 b.
7.
World Economic Forum.
Global Risks Report
. Geneva. 2023.
