Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
282
NEVROZ BUZILSHI VA DAVOLASHDA UMUMIY QONUNIYATLAR
Muxtorova Xakikat Karimjonovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti
ANNOTATSIYA
Mazkur tezisda shaxslarda kuzatiladigan nevroz kasalligining turlari, qisqacha
o’rganiladi. Nevrozning klinik belgilari, tashxis qo’yish, davolash hamda profilaktik
ishlar haqida ma’lumotlar beriladi.
Kalit so’zlar:
psixogen omillar, distimik buzilish, obessiv-kompulsiv buzilish
АННОТАЦИЯ
В данной диссертации кратко изучены виды неврозов, наблюдаемых у
отдельных лиц. Приведены клинические симптомы невроза, диагностика,
лечение и меры профилактики.
Ключевые слова:
психогенные факторы, дистимическое расстройство,
обсессивно-компульсивное расстройство.
ABSRACT
In this dissertation, the types of neuroses observed in individuals are briefly
studied. Clinical symptoms of neurosis, diagnosis, treatment and preventive measures
are given.
Keywords:
psychogenic factors, dysthymic disorder, obsessive-compulsive
disorder.
Nevroz, psixonevroz, nevrotik buzilish,
(qadimgi yunon. νεῦρον «asab» dan
yangi lot.
neurosis
) — uzoq davom etadigan funktsional psixogen buzilishlar
majmuasi. Bunday buzilishlarning klinik tasviri astenik, o’rnashib qoladigan fikrlar
yoki jazava belgilari, shuningdek, aqliy va jismoniy mehnat qobiliyatining
vaqtinchalik pasayishi bilan ta’riflanadi. Turli hil hollarda psixogen omillar bu nizolar
(ichki yoki tashqi), psixologik travmaga olib keladigan vaziyatlar ta’siri, stress yoki
uzoq vaqt mobaynida emotsional va aqliy jarayonning zo’riqishi hisoblanadi. [1]
«Nevroz» termini hozirda Amerika Qo’shma Shtatlarida professional psixiatrik
jamiyat tomonidan ishlatilmaydi. Amerika psixik buzilishlar diagnostik va statistik
qo’llanmasining DSM-III 1980-yilda uchinchi nashridan boshlab «nevrozlar» bo’limi
bekor qilindi. Misol uchun, depressiv nevroz o’rniga
distimik buzilish
, obessiv-
kompulsiv nevroz o’rniga
obessiv-kompulsiv buzilish
, ipoxondrik nevroz o’rniga
ipoxondriya
kiritildi terminlari orqali DSM-IV holatida o’zgartirilgan. [2]
P. Pavlov o’zining fiziologik ta’limoti doirasida nevrozni noadekvat kuch va
tashqi qo’z’g’atuvchilar ta’siri tufayli miya po’stlog’ida o’ta zo’riqish natijasida oliy
nerv faoliyatining surunkali uzoq vaqt buzilishi deb belgilangan. XX asr boshlarida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
283
«nevroz» klinik atamasini nafaqat odamlarga, balki hayvonlarga nisbatan ham
qo’llash ko’p bahs-munozaralarga olib keldi.
Psixoanalitik nazariyalar nevrozni va uning alomatlarini asosan chuqur
psixologik nizo natijasi sifatida ifodalaydi. Bunday nizo insonning asosiy ehtiyojlarini
qondirishga to’sqinlik qiladigan va uning kelajagiga tahdid soladigan, inson unga
qarshi kurashadigan, lekin yenga olmaydigan qolaversa, uzoq vaqt saqlanadigan
ijtimoiy vaziyatlar sharoitida shakllanadi deb taxmin qilinadi.
Avsrtyalalik psixoanalitik Zigmund Freydning uzoq vaq iszlanishlari va
kuzatishlari bo’yicha, nizolarni «Id»ning instinktning talablarni jamiyatdagi odobaxloq
va me’yorlarni nazarda tutadigan «Super ego» tomonidan bostirilishidagi fundamental
qarshiliklarda ko’rgan. [1]
Vegetotomirli distoniya — bu vegetativ asab tizimi faoliyatining buzilishidir.
Aqlga bo’ysunadigan va mushaklarni boshqaradigan somatik nerv tizimidan
farqli o’laroq, vegetativ asab tizimi avtomatik ravishda ishlaydi va organizmning
a’zolari va tizimlari faoliyatini ta’minlaydi. [1]
Nevrotik buzilishlarning ruhiy va jismoniy belgilari
•
Emotsional tushkunlik (ko’pincha aniq sabablarsiz)
•
Ijtimoiy aloqadagi muammolar
•
Noadekvat o’zini baholash: past yoki haddan ziyod yuqori
•
Tez-tez tashvish, qo’rquv hissi, «biron narsaning tashvishli kutilishi», fobiya,
vahima hurujlari, vahimali buzilishlar.
•
Ko’pincha
sinizm
qayd qilinadi.
•
Kayfiyatning
barqarorsizligi
yani, tez-tez
va
keskin
o’zgaruvchanligi.
•
Qo’zg’aluvchanlik (nevrastenyia).
•
Stressga nisbatan yuqori sezuvchanlik — ahamiyatsiz stressli voqeaga odamlar
umidsizlik yoki tajovuzkorlik bilan munosabat bildirishadi.
Psixotravmatik
vaziyatga ko’p to’xtalib qolish.
•
Ishlamoqchi bo’lganda tezda charchab qolish — xotira, e’tibor va fikrlash
qobiliyatlari susayishi
•
Baland tovushlarga, yorqin nurlarga, harorat o’zgarishiga sezgirlik.
•
Uyquning buzilishi: odamning ortiqcha qo’zg’alganligi sababli uxlab qolish
qiyin kechadi; uyqu yuzaki, tashvishlantiruvchi, tetiklik bermaydigan bo’ladi; ertalab
ko’pincha uyquchanlik kuzatiladi.
•
Xavotirlar, qon bosimining pasayib ketishi tufayli bosh aylanishi va ko’z
qorong’ulashishi.
•
Jismoniy
og’riqni
psixologik
boshdan
kechirish
(psixalgiya),
ipoxondriyagacha olib boradigan o’z sog’lig’iga haddan ortiq g’amxo’rlik.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
284
•
Ba’zan — libido va erektsiyaning pasayishi. [1]
Nevroz kasalligini davolash
Nevrozlarni davolashning ko’p usullari va nazariyalari mavjud. Nevrozni davosi
antidepressantlar va trankvilizatorlar yordamida psixoterapiya va medikamentoz
terapiyaga asoslanadi.
Nevroz va nevrotik reaktsiyalarni davolashning asosiy usuli psixoterapiya
hisoblanadi. Hozirgi vaqtda psixoterapevtik yordamning ko’plab yo’nalishlari va
usullari mavjud. Ular
patogenik
(nevrozning sabablari va uni shaxsda ushlanib turishi
jarayoniga ta’sir ko’rsatadigan) va
simptomatik
yoki yordamchi (ular faqat patogenik
uslublar bilan birgalikdagina samarali bo’lib, o’zlari faqat alomatlarni
yengillashtiruvchi vaqtinchalik ta’sir ko’rsatadi) turlarga bo’linadi. [6]
•
Patogenetik uslubi psixodinamik, ekzistentsial, interpersonal, kognitiv, tizimli,
integrativ, geshtalt-terapiyani o’z ichiga oladi.
•
Simptomatik usublarga
esa
xulq-atvor,
gipnoz,
tana-yo’naltirilgan,
ekspozitsion terapiya, nafas olish mashqlari, art-terapiya, musiqa terapiyasi va
boshqalar kiradi.
Nevroz insonning tiklanadigan holati bo’lib, psixoterapevtik davolanishiga
yaxshi bo’ysunadi. Dori-darmonli terapiya faqat psixoterapevtik jarayon uchun
katalizator bo’lib, hech qanday holatda nevrozni davolashning asosiy shakli sifatida
qaralmaydi. Kamdan-kam hollarda, inson shaxsiyatining o’sishi, nizoli vaziyat
ahamiyatining yo’qolishi, avvalgi turmush tarziga qaytish va hokazolar tufayli
nizoning hal bo’lishi natijasida nevrozdan mustaqil qutilish hollari ham qayd qilinadi.
[6]
Obsessiv-kompulsiv
buzilishda birinchi o’rindagi davolash sifatida
kognitivxulq terapiyasi (KXT) va
SQUSI
(serotonin qayta ushlanishining selektiv
ingibitorlari) yoki
klomipramin
guruhi antidepressantlarini qo’llash tavsiya etiladi.
Kognitiv-xulq terapiyasidan tashqari, psixodinamik terapiya yoki psixoanaliz ham
ishlatiladi, lekin ularning samaradorligi, KXT samaradorligidan farqli o’laroq, kam
isbotlangan. KXT — bu obssesiv-kompulsiv buzilishda samaradorligi nazorat ostida
o’tkazilgan tadqiqotlar bilan tasdiqlangan psixoterapiyaning yagona turidir. [1]
Obsessiv-kompulsiv buzilishni kognitiv davolashda adapitvlikka o’rgatish
qo’llaniladi — bu texnikada terapevt bemorda qayta-qayta o’rnashib qolgan fikrlarni
chaqirishga harakat qiladi, natijada bunday fikrlar bemor uchun xavflilik ahamiyatini
yo’qotadi va xavotirning pasayishiga sabab bo’ladi deb taxmin qilinadi. Shuningdek
javobni oldini olishning yashirin texnikasi ham ishlatiladi: terapevtlar bemorlarni
adaptiv o’qitish davomida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan o’rnashib qolgan fikrlardan
chalg’ish yoki saqlanishga o’rgatadi. Kognitiv nazariya tarafdorlari fikrlariga ko’ra,
bunday buzilish insonning yoqimsiz, keraksiz o’ylari mavjudligi xususiyatlaridan kelib
chiqadi: ba’zi odamlar uchun yoqimsiz fikrlar shu darajada jirkanch va zo’riqtiradigan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
285
ta’sir ko’rsatadiki, ular bunday fikrlardan qochish yoki ularni bartaraf qilishga
urinishadi. Bu sa’y-harakatlar fikrlarning o’rnashib qolishiga olib keladi, ular
noqulaylikni bir muddat pasaytiradi va qayta-qayta takrorlanaveradi, qutilishga harakat
qilish esa ular bilan bog’liq tashvishlarni yanada kuchayishiga sabab bo’ladi. [1]
Psixoanaliz metodi
Nevrozda psixoanaliz ham qo’llaniladi. Ko’pgina
psixoanalitik maktablar fikriga ko’ra, bemor o’z ziddiyatlarini tan olishi, o’zining
shaxsiyati haqida aniqroq tasavvurlarga ega bo’lishi kerak. Psixoterapiyaning asosiy
vazifasi bemorga nevroz rivojlanishiga olib kelgan barcha munosabatlar jamlanmasini
tan olishga yordam berishdir. Psixoterapiyaning natijasi bemorga uning hayotiy
tajribasi, bu tajriba asosida shakllangan atrofdagi odamlar bilan munosabatlar tizimini
ziddiyatga kelgan vaziyat va kasallikning namoyon bo’lishi bilan bo’lgan nisbatini
bemorga tushuntirishdan iborat. Nevrozni davolashda gipnoz va autogen
mashg’ulotlar juda muhim o’rin tutadi. Agar nevroz mavsumiy ruhiy tushkunlik
sababli yuzaga kelgan bo’lsa, uni davolash va oldini olish uchun, quyoshli kunlar sayr
qilish yoki nur bilan davolash ko’rsatiladi. [1]
TMS orqali davolash
Transkranial magnit stimulyatsiya (
TMS
) yoki
Transkanial magnit stimulyatsiya terapiyasi
(TMS); Bu boshning ma'lum
qismlaridan miyaga to'g'ridan-to'g'ri etib borish uchun ishlab chiqarilgan maxsus
qurilma orqali magnit impulslarni kuchaytirish orqali miya hujayralarini
rag'batlantiradigan davolashdir.
TMS usuli 1985 yildan beri qo'llanilib kelinmoqda va 2008 yilda FDA (Amerika
oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi) tomonidan klinik ma'qullangan. Bu qo'llash bilan
bog'liq klinik tadqiqotlar tobora kuchayib borayotgan davolash turi. Bugungi kunda
ushbu usulning mashhurligi ortib bormoqda. Erdem Psixiatriya, shuningdek,
mutaxassis va tajribali xodimlari bilan TMS davolashda xizmatlarni taqdim etadi. [5]
Nevrozdan xalos bo‘lish uchun qo’shimcha asoslangan umumiy tavsiysalar:
Avvallari nevroz belgilarisiz, umuman boshqa inson bo‘lib yashab, endilikda
birdan paydo bo‘luvchi salbiy fikrlar yashashingizga xalaqit qilayotgan bo‘lsa,
terapevtga ko‘rinishingiz kerak. Mutaxassis aynan qaysi jarohatlovchi voqea nevrotik
buzilishlar rivojlanishiga olib kelganini aniqlaydi hamda sizga vahima bilan
kurashishga yordam beradi. Qolaversa, nevroz sodir bo‘lishi juda kuchli bo‘lmasa,
muammoni boshqa usullar bilan hal qilishda samarali natijalar olish mumkin. [7]
1.
Ochiq havoda ko‘proq sayr qiling
Hech bo‘lmaganda kuniga 30 daqiqa.
Hattoki 15 daqiqalik sayr ham o‘zingizni yaxshiroq his qilishingizga ko‘maklashadi.
2.
Yaqin insonlar bilan suhbatlashing
Qulflanib olmang! Tug‘ishganlar va
do‘stlaringizga aynan nima sizni asabiylashishga majbur qilayotgani haqida gapiring.
Sizni qiyin daqiqalarda qo‘llab turishlarini iltimos qiling.
4.
Kofein va alkogol iste'molini cheklang
Ular ham sizdagi xavotir va hissiy
qo‘zg‘alishni oshiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
286
5.
To‘laqonli harakat qiling
Vahima bilan kurashish uchun miyaga quvvat
zarur. Nonushta, tushlik va kechki ovqatni o‘tkazib yubormaslikka va jiddiy
parhezlarni rad etishga harakat qiling.
7. Barcha nevrotik noxush hodisalarni yozib chiqing
Bu bezovtalik yanada
kuchayadigan vaziyatlarni tahlil qilishga yordam beradi. Qonuniyatlarni payqab,
o‘xshash holatlardan qochishingiz mumkin. [7]
REFERENCES
1.
Фрейд З. Знаменитые случаи из практики. М.: Когито-Центр Ольшанский
Д.А. Пять основных клинических случаев Фрейда / Психологическая газета
2.
Britanica: "Nevroz". Qabul qilingan kuni: 2018 yil 13-iyul kuni Britannica:
britannica.com.
3.
Axmat o’g’li, D. S., & Sevinch, A. (2023). BEMORLARDA NEVROTIK
HOLATLAR TAHLILI. Scientific Impulse, 1(8), 716-719.
4.
Dursunov, S. (2022). TRIXOFAGIYA TURLARIDA KUZATILADIGAN
SHAXS XUSUSIYATALARI VA MOYILLIKLARINI ANIQLASH. PEDAGOG,
5.
1(4), 63-65.
6.
Narmetova, Y. K. (2016). Organization of the psychological support in the
cardiology clinics. Theoretical & Applied Science, (7), 28-31.
7.
Нарметова, Ю. К. (2022). Особенности психокоррекционного подхода при
психосоматических заболеваниях (на примере ишемической болезни сердца).
Gospodarka i Innowacje., 21, 258-261.
8.
Нарметова, Ю. (2015). Психосоматик беморларда эмоционал холат
бузилишлари ва уларга психологик ёрдам кўрсатишнинг ўзига хослиги.
ЎзМУ хабарлари.
9.
Nasirovna, M. R. (2022). THE ROLE OF PSYCHOLOGICAL DIAGNOSIS IN
CLINICAL PRACTICE. Conferencea, 4-6.
10.
Narmetova, Y., Melibayeva, R., Akhmedova, M., Askarova, N., & Nurmatov, A.
(2022). PSYCHODIAGNOSTICS ATTITUDE OF THE PSYCHOSOMATIC
PATIENTS’DISEASE.
11.
Мелибаева, Р.
Н. (2022).
КЛИНИК АМАЛИЁТДА
КОГНИТИВ ФУНКЦИЯЛАР ВА УЛАРНИНГ
БУЗИЛИШЛАРИ
ПСИХОДИАГНОСТИКАСИ. Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences, 2(Special Issue 4-2), 928-932.
12.
Мелибаева, Р., & Абдиназарова, И. (2020). Тиббий психодиагностика:
муаммо, мулоҳаза ва ечимлар.
13.
Рашидович, Б. Т. (2022). НЕКОТОРЫЕ МЕТОДЫ И ПРИЕМЫ
ДИАГНОСТИКИ ОСОБЕННОСТЕЙ ПРЕОДОЛЕНИЯ ПОДРОСТКАМИ
КРИЗИСНЫХ СИТУАЦИЙ ЖИЗНИ. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
MATHEMATICAL THEORY AND COMPUTER SCIENCES, 3(12), 224-228.
14.
HK Mukhtorova, NB Mukhamadieva, UT Rustamov The American Journal of
Medical Sciences and Pharmaceutical Research 2 (12 …2020
15.
Истамов М. Б. . (2023). НОВЫЕ ПОДХОДЫ И СОВРЕМЕННЫЕ
ИССЛЕДОВАНИЯ В ОБЛАСТИ ПСИХИАТРИИ. БОШКАРУВ ВА ЭТИКА
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
287
КОЙДАЛАРИ
ОНЛАЙН
ИЛМИЙ
ЮРНАЛИ,
3(11),
19-24.
http://sciencebox.uz/index.php/sjeg/article/view/8633
16.
MB Istamov. . (2023). NEW APPROACHES AND CURRENT RESEARCH IN
THE FIELD OF PSYCHIATRY , BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI
ONLAYN ILMIY JURNALI: BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI
ONLAYN
ILMIY
JURNALI
Vol.
3
No.
(11),
13-18.
http://sciencebox.uz/index.php/sjeg/article/view/8633
17.
IM Bahodirovich. . (2023). SHAXS XUSUSIYATI PATOLOGIYALI
O’SMIRLARDA
RUHIY
FAOL
MODDALAR
SUISTEMOL
XUSUSSIYATLARI. BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN
ILMIY,
3(8),
5-8.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=O6jdxv
sAAAAJ&citation_for_view=O6jdxvsAAAAJ:qjMakFHDy7sC
18.
IM Bahodirovich. . (2023). XURUJSIMON SHIZOFRENIYA REMISIYASIDA
DEPRESSIYA KLINIKASI VA DAVOLASH. IJTIMOIY FANLARDA
INNOVASIYA
ONLAYN
ILMIY,
3(6),
94-97.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=O6jdxv
sAAAAJ&citation_for_view=O6jdxvsAAи AAJ:2osOgNQ5qMEC
19.
ХК Мухтарова, М Б Истамов. . (2023). Актуальные Задачи Современной
Судебной Психиатрии. Исследовательский журнал исследований травмы и
инвалидности,
2(6),
187-193.
http://journals.academiczone.net/index.php/rjtds/article/view/1034
20.
Х.К., М. ., & М.Б., И. . (2023). ПРОБЛЕМЫ СОЦИАЛЬНОЙ ИЗОЛЯЦИИ
ПАЦИЕНТОВ ПРИ ШИЗОФРЕНИИ . Исследовательский журнал
исследований
травмы
и
инвалидности,
2(5),
206–209.
http://journals.academiczone.net/index.php/rjtds/article/view/908
21.
Rustamov U.T, Tilavov M.T., Karimova S.SH, Istamov M.B, & Jo’raev Sh.J.
(2023). Specific Characteristics And Prevalence of Mental Disorders in
Oncological Diseases of The Lung And Gastrointestinal Tract. Journal of Advanced
Zoology, 44(S4), 141–145. https://doi.org/10.17762/jaz.v44iS4.2345
22.
Истамов Мирмухсинжон Баходирович. Vol. 49 (2024): Miasto Przyszłości
Алкогольный Фактор В Криминальной Агрессии При Психопатологических
Расстройствах
