Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
116
INNOVATSION YONDASHUV ASOSIDA NAZARIY-AMALIY
MASHG‘ULOTLAR UCHUN DIDAKTIK ISHLANMALAR
TAYYORLASH
Hamraqulov Yorqin Murtazaqulovich
Guliston davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
O‘zbekiston Respublikasida ilmiy va innovatsion faoliyatni rivojlantirishning
asosiy maqsadi - mamlakatimizda ilmiy salohiyatni oshirish, oliy ta’lim muassasalari
professor-o‘qituvchilarining ilmiy tadqiqot faoliyati samaradorligini oshirish, jahon
ta’lim resurslari, zamonaviy ilmiy adabiyotlarning elektron kataloglari va ma’lumotlar
bazalariga kirish imkoniyatlarini yaratish shuningdek, rivojlangan mamlakatlarning
ilg‘or tajribasini chuqur va tanqidiy o‘rgangan holda mamlakatimiz iqtisodiyotini
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning yangi bosqichiga olib chiqishdan iborat. Bu borada
hukumatimiz tomonidan ko‘plab, farmon va qarorlar qabul qilindi. Jumladan:
O‘zbekiston Respublikasining 2019 yil 29 oktyabr “Ilm-fan va ilmiy faoliyat
to‘g‘risida”gi O‘RQ-576-son, O‘zbekiston Respublikasining 2020 yil 24 iyulda
«Innovatsion faoliyat to‘g‘risida» gi O‘RQ-630-sonli Qonunlari hamda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktyabr “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-
son, 2020 yil 29 oktyabr “Ilm-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida” gi PF-6097-sonli farmonlaridir.
Ushbu qabul qilingan Qaror va Farmonlarning barchani mohiyatida yurtimizning
kelajagini yanada yuksaltirish uchun, mamlakatimizni rivojlangan mamlakatlar
qatoriga qo‘shish uchun asosiy kuch ilm-fanda ekanligini yana bir isbotidir. Shunday
ekan ilmiy faoliyat bilan nafaqat o‘qituvchilar, olimlar, professorlar balki, talabalar
ham o‘z faoliyatining ajralmas qismi sifatida tashkil eta olsa, o‘ylaymizki ushbu
qonuniy xujjatlardan ko‘zlangan maqsadga tezroq erishamiz. Universitet talabalarining
ilmiy-tadqiqot ishlari ikki yo‘nalishda olib borilishi, ulardan biri o‘quv jarayonining
ma’lum qismi sifatida o‘quv rejalari, kalendar rejalar va dasturlarga kiritilib, barcha
talabalar uchun majburiy hisoblangan o‘quv-tadqiqot ishlari hamda talabalarning
ilmiy-tadqiqot
ishlarining
keying
yo‘nalishi
o‘quv rejalaridan tashqari,
mashg‘ulotlardan bo‘sh vaqtda iqtidorli talabalar yo‘li bilan to‘garaklarda, kafedra
qoshidagi ilmiy laboratoriyalarda, kafedra shahobchalaridagi ilmiy-tadqiqot ishlarini,
ularning vazifalari, shakllari va usullarini ko‘rib chiqamiz.
Talabalar ilmiy-tadqiqot ishlarining mazmuni va tizimi ilmiy-tadqiqot tadbirlari
va shakllarining o‘quv jarayoni qonuniyatlariga muvofiq ravishda mutassil bo‘lishini
ta’minlaydi. Bu o‘z navbatida ilmiy-tadqiqot ishlari shakl va usullarining kursdan
kursga, kafedradan kafedraga, bir fandan ikkinchi fanga, bir xil mashg`ulotlardan
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
117
boshqa xil mashg`ulotlarga izchil tartibda o‘tib borishini, talabalar ilmiy-ishlarni
bajarish jarayonida o‘zlashtiradigan bilim va mamlakatlarning hajmi asta-sekin
ko‘payib va murakkablashib borishini ta’minlaydi. Zamonaviy o‘qituvchi tadqiqotchi
shaxsini tarbiyalash, faoliyatning ichki motivatsiyasini shakllantirish, ma’naviy
shaxsni shakllantirish uchun asos yaratadigan qadriyatlar tizimiga e’tiborni
shakllantirish uchun ulkan mas’uliyat bilan bog‘liq. Tadqiqot faoliyatini tashkil
etishning alohida muhim sharti - bu yosh tadqiqotchining tadqiqotchi sifatida maksimal
darajada amalga oshiriladigan g‘oyaga yo‘nalishi, uning intellektining eng yaxshi
tomonlarini, tadqiqot qobiliyatlarini ochib berishi va yangi foydali bilim, ko‘nikma va
malakalarni egallashi. Ushbu ishni bajarishda o‘qituvchi, rahbarning san’ati talabani
shunday muammoga olib keladiki, uning tanlovini u o‘zi tanlagan deb biladi.
Talabalar o‘quv tadqiqotlarini olib borishda kuzatuv va eksperiment kabi usullar
tarbiyaviy ahamiyatga ega. O‘zingizning tajribalaringizni o‘tkazish ular uchun ayniqsa
ahamiyatlidir. Mavzu talabalarning yosh xususiyatlariga mos kelishi shart. Bu tadqiqot
mavzusining o‘zi tanlanishiga emas, balki uni taqdim etish darajasiga, ya’ni uni hal
qilish uchun materialni shakllantirish va tanlash. Xuddi shu muammoni ta’limning turli
bosqichlarida turli yosh guruhlari hal qilishi mumkin. Mavzuni tanlashda o‘qituvchi
zarur vositalar va materiallar mavjudligini hisobga olishi kerak, ya’ni tadqiqot bazasi,
ammo mavzu bosh tomonidan yuklanmasligi kerak. Bu holda, yosh tadqiqotchi jonli
hayajonli izlanishdan mahrum bo‘ladi. Ko‘pgina bolalar, iqtidorlilar bundan mustasno,
doimiy qaramlikka ega emaslar, ularning qiziqishlari vaziyatga bog‘liq. Shuning
uchun, mavzuni tanlashda vaqtni sarflashning hojati yo‘q. Foiz tugamaguncha, siz
tezda harakat qilishingiz kerak. Qiziqishlar asta-sekin barqarorlashadi.
Ajam tadqiqotchilar tomonidan muammoni hal qilish usullari ko‘p jihatdan
nafaqat tanlangan mavzuga, balki tadqiqot faoliyatining tadqiqot usullari, ko‘nikma va
malakalarini tanlashga ham bog‘liqdir. Biz bolalarga maqsadga erishishning barcha
usullarini topishda yordam berishimiz, umumiy qabul qilingan, taniqli va nostandart,
alternativani ta’kidlashimiz kerak; ularni aniq tasniflash, tanlov qilish, tadqiqotchi
kutganidek hissiyotsiz baholash, har bir usulning samaradorligi. Ammo shuni yodda
tutish kerakki, bu usullarning o‘zi emas, balki ulardan foydalanishning pedagogik
tarkibiy qismi muhimdir. Shuning uchun, masalan, toifadagi juda haqiqiy mavzu
hayoliy bo‘lib qolish xavfi tug‘dirsa ham, nostandart, muqobil usullardan
foydalanishni rag‘batlantirishga arziydi. O‘qituvchi o‘quvchilarga kuzatuvlar
natijalarini yozib olishning mumkin bo‘lgan variantlari - matn tavsiflari shakli,
jadvallar va rasmlar to‘g‘risida ko‘rsatma beradi. Nihoyat, xulosalarni shakllantirish
talabiga qat’iy rioya qilish kerak.
Ilmiy-tadqiqot ishining natijasi maket, kitob, maqola haqidagi ma’ruza, matnli
matnli videofilm, referat va boshqalar bo‘lishi mumkin. Taqdim etilgan materiallar
nafaqat o‘rganish mazmuniga, balki estetik talablarga ham javob berishi muhimdir.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
118
Bolalarga tadqiqot mavzusi va o‘z imkoniyatlaridan kelib chiqib, natijalarni taqdim
etish usulini tanlashda yordam berish kerak. Tadqiqot ishlarining avj nuqtasi va
o‘rganishning asosiy bosqichlaridan biri bu tadqiqotni himoya qilishdir. Qoida
tariqasida, himoya 5 - 10 minut ichida ma’ruza shaklida (og‘zaki taqdimot, taqdimot)
amalga oshiriladi. Tadqiqot ishlarini himoya qilish nutqni, assotsiativ fikrlashni va
mulohazani rivojlantiradigan muhim qobiliyatdir. O‘qituvchi psixologik jihatni
hisobga olgan holda ma’ruzachini taqdimotga tayyorlashi kerakShunday qilib,
o‘qituvchi rahbarligidagi tadqiqot faoliyati natijasida o‘zo‘zini rivojlantirish, o‘zini
o‘zi bilish va o‘z-o‘zini tarbiyalash mo‘jizasi paydo bo‘ladi. Yangi pedagogik aloqa
shakllanmoqda - o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi ijodiy hamkorlik, mavzu - sub’ekt
munosabatlari, ma’naviy yaqinlik va birgalikda ijod qilish muhiti doimiy ravishda
takomillashib boradi. O‘qituvchi tomonidan talabalar uchun eng katta psixologik
qulaylikni va ularning shaxsiy ehtiyojlari va qobiliyatlariga muvofiq intensiv
rivojlanish imkoniyatlarini ta’minlaydigan sharoitlarni yaratish zarurdir.
Pedagoglar innovatsionlik potentsialiga ega bolishi uchun esa kasbiy faoliyatida
quyidagilarga e’tiborini qaratishi zarur: -kasbiy faoliyatiga ijodiy yondashish;-yangi
g‟oyalarni yaratishda faollik ko‟rsatish; -ilg‟or pedagogik yutuq va tajribalarni
mustaqil o‟rganish;-hamkasblar bilan pedagogik yutuqlar xususida fikr almashish.Har
bir shaxsning o‟zini - o‟zi rivojlantirishi va o‟zini - o‟zi namoyon eta olishi bevosita
uning innovatsionlik qobiliyatiga egaligi bilan bog‟liq.Maktabgacha ta‟lim tizimida
ta‟lim sifati – tarbiyachi va xodimlarning kasbiy rivojlanishi tavsifi bo‟lib, zamonaviy
bosqichida iqtisodiy taraqqiyot talablariga mos kasbiy faoliyatni muvaffaqiyatli
yurituvchi mutaxassisning innovatsion qobiliyati va ish faoliyati bilan belgilanishi
e‟tirof etiladi. Biz innovatsionlikning tizimlilik tuzilishidan kelibchiqib, unga
shaxsning o‘ta intellektual-evristik jihati sifatida emas, balki shaxsni qadrlovchi,
tabaqalashtirilgan ta‟lim sifatidaqaraymiz.
Innovatsionlik
-
shaxsni
rivojlantiruvchi
kategoriya
sifatida
inson
ma‟naviyatining ajralmas qismi bo‘lib, shaxsni o‘z-o‘zini rivojlantirish omili, shaxsiy
jonbozlikning asosi, shaxs ega bolgan bilimlaring ko‘p qirrali ekanligida emas, balki
yangi
g‘oyalargaintilishda va o‘rnatilgan stereotiplarni yangilik yaratish
jarayoniniisloh qilish va o‘zgartirishda, hayotiy muammolami yechishjarayonida
kutilmagan va noodatiy qarorlar chiqarishda namoyon bo‘ladi. Innovatsionlik
jarayonini tashkil etish va boshqarishning murakkabligi shundaki, bunda ijodiy
individuallikning nafaqatongli, balki ong osti tushunchalari paydo bo‘ladi. Bo‘lajak
muhandis o‘z-o‘zidan ijodkor bo‘lib qolmaydi. Uning ijodkorlik qobiliyati ma’lum
vaqt ichida izchil o‘qib-o‘rganish, o‘z ustida ishlash orqali shakllantiriladi va u asta-
sekin takomillashib, rivojlanib boradi. Har qanday mutaxassisda bo‘lgani kabi bo‘lajak
pedagoglarning innovatsionlik qobiliyatiga ega bo‘lishlari uchun talabalik yillarida
poydevor qo‘yiladi va kasbiy faoliyatni tashkil etishda izchil rivojlantirib boriladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
119
Bunda pedagogning o‘zini o‘zi ijodiy faoliyatga yo‘naltirishi va bu faoliyatni samarali
tashkil eta olishi muhim ahamiyatga ega. Pedagog ijodiy faoliyatni tashkil etishda
muammoli xarakterdagi ijod mahsulotlarini yaratishga alohida e’tibor qaratishi zarur.
O‘zini o‘zi ijodiy faollashtirish – shaxsning ijodiy faoliyatda o‘z imkoniyatlarini
to‘laqonli namoyon qilishi va rivojlantirishining ijodkor va innovatsion bo‘lishi yoki
bo‘lmasligi emas, balki mashg‘ulotlarni ijodkorlik, innovatsionlik ruhida tashkil etishi,
yangi g‘oyalarni ta’lim jarayonida sinab ko‘rishga intilishi zarur. O‘zini o‘zi ijodiy
faollashtirish – shaxsning ijodiy faoliyatda o‘z imkoniyatlarini to‘laqonli namoyon
qilishi va rivojlantirishining ijodkor va innovatsion bo‘lishi yoki bo‘lmasligi emas,
balki mashg‘ulotlarni ijodkorlik, innovatsionlik ruhida tashkil etishi, yangi g‘oyalarni
ta’lim jarayonida sinab ko‘rishga intilishi zarur. Mashg‘ulotlarda “innovatsionlik yo‟l
haritasiga ko‘ra quyidagi 4 ta yo‘nalish bo‘yicha harakatlanadi va ulardagi harakatlar
pedagoglarning innovatsionligini ifodalovchi belgilar (Patti Drapeau) sanaladi:
1) ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini namoyon etish;
2)
mashg‘ulotlarni
qiziqish
bilan
o‘zlashtirishga
rag‘batlantiruvchi
strategiyalardan foydalana olish;
3) innovatsion yondashuv va pedagogik masalalarning yechimini topishga
innovatsion yondashish;
4) kutiladigan natija
Shaxsning innovatsionligi uning tafakkurida, muloqotida, his-tuyg‘ularida
muayyan faoliyat turlarida namoyon bo‘ladi. Amerikalik psixolog P.Torrens fikricha
innovatsionlik muammo yoki ilmiy farazni ilgari surish; farazni tekshirish va
o‘zgartirish; qaror natijalarini o‘zgartirish asosida muammoni aniqlash; muammo
yechimini topishda bilim va amaliy harakatlarning o‘zoro qarama-qarshiligiga nisbatan
ta’sirchanlikni ifodalaydi. Pedagogning innovatsionlik sifatlariga ega bo‘lishi uning
shaxsiy qobiliyatlari, tabiiy va ijtimoiy quvvatini, kasbiy faoliyatini sifatli, samarali
tashkil etishga yo‘naltiradi. Innovatsionlik sifatlariga ega pedagog kasbiy faoliyatni
tashkil etishda ijodiy yondashish yangi, ilg‘or, bolalarning o‘quv faoliyatini, shaxsiy
sifatlarini rivojlantirishga xizmat qiladigan g‘oyalarni yaratishda faollik ko‘rsatish,
ilg‘or pedagogik yutuq va tajribalarni mustaqil o‘rganish, shuningdek, hamkasblar
bilan pedagogik yutuqlar to‘g‘risida doimiy, izchil fikr almashish tajribasiga ega
bo‘lishga e’tibor qaratadilar.
Innovatsionlik yuqumli xususiyatga egadir; innovatsion bo‘lish uchun kishi
ko‘proq innovatsion insonlar bilan muloqot qilishi va hamisha izlanishda bo‘lishi
lozim. Har qanday ko‘nikmani shakllantirish mumkun bo‟lganiday, innovatsion
fikrlash qobilyati yoki ko‘nikmasini ham rivojlantirish mumkin. Bu bo‘lajak
pedagoglarga ham taalluqli bo‘lib, innovatsionlik ustida ishlash bo‘lajak pedagoglarga
noodatiy tarzda fikrlashga yordam beradi. Biroq, bo‘lajak pedagoglarni ruhlantirish va
innovatsion bo‘lishga undash o‘qituvchining qay darajada malakali ekanligiga bo‘liq.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
120
Innovatsionlik bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar va innovatsionlik ko‘nikmasini
shakllantirishda qo‘llanma sifatida xizmat qiladi. Pedagogik jarayonda ijodkorlikni
rivojlantirish uchun shaxs salohiyatini oshirishga, ijodiy faolligini oshirishga yordam
beradigan o‘qitish metodlari va texnologiyalaridan foydalanish zarur. Ushbu
texnologiyalar shaxsning o‘zini o‘zi qadrlashni shakllantirishga, o‘z imkoniyatlariga
bo‘lgan ishonchni oshirishga va voqelik bilan adekvat aloqada bo‘lishga to‘sqinlik
qiladigan psixologik qiyinchiliklarni rivojlanishiga yordam beradi.
Foydalaniladigan adabiyotlar:
1.
Edward de Bono. Serious Creativity: Using the Power of Lateral Thinking
to Create New Ideas. HarperBusiness, 1992. – 338 p.
2.
Pedagogika: entsiklopediya. III jild / tuzuvchilar:Jamoa.–Toshkent:
«O‘zbekiston milliy entsiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, 2017 – 400
3.
Креативная педагогика: методология, теория, практика / под ред. Ю. Г
Круглова. М.: МГОПУ им. М. А. Шолохова: Альфа, 2002, 240 с.
4.
Актуальные проблемы дизайна и дизайн-образования: материалы III
Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 18–19 апр. 2019 г. / Белорус. гос. ун-т ;
редкол.: О. А. Воробьѐва (отв. ред.) [и др.]. – Минск: БГУ, 2019. – 391 с
5.
Dzhuraev R. K., Karakhanova L. M. Model of the organization of research
activities of 10th grade students in teaching physics and biology //International
journal of discourse on Innovation, integration and education. – 2021. - Jild 2. – №.
01. – P.296-300.
6.
Juraev R. X., Qoraxanova L. M. fizika va biologiyani o'qitishda 10-sinf
o'quvchilarining tadqiqot faoliyatini tashkil etish modeli / / innovatsiya, integratsiya
va ta'lim bo'yicha xalqaro discourse jurnali. – 2021. - Jild 2. – №. 1. – P.295-299.
