Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
105
INNOVATSIONLIK MUHANDISLIK FAOLIYATINI
RIVOJLANTIRISHNING ASOSIY OMILI SIFATIDA
Hamraqulov Yorqin Murtazaqulovich
Guliston davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
Hozirgi paytda jamiyatning maktab oldiga qo‘yayotgan talablari kun sayin ortib
bormoqda va bu talablarga to‘g‘ri yondashgan holda ularni amalda bajarish
o‘qituvchining vazifasidir. Pedagogik faoliyat inson mehnatining eng murakkab
sohalaridan biridir. Hozirgi jamiyatimizda o‘qituvchi eng faol pozitsiyadagi shaxs
sifatida zamonaviy bilimlarini egallab borishi, tinimsiz izlanuvchan va fidoiy bo‘lishi
lozim chunki, u kechiktirib bo‘lmas jarayon shaxsni intellektual hamda ma’naviy
qashshoqlikdan qutqarib qoladi. Hozirgi zamon standartlarini amalga tadbiq etish
o‘qituvchidan nafaqat yuqori malakani va doimiy kasbiy rivojlanishni, balki o‘z ishiga
ijodiy yondashishni talab etadi. O‘qituvchining innovatsionligi o‘z tajribasini qayta
ko‘rib chiqishi va yaxshilashi hammaga ma’lum narsalarni o‘zgartira olishi va ijodiy
foydalana olishi , sifat jihatdan yangiliklarni yaratishi juda katta ahamiyatga ega bo‘lib
bormoqda.
Innovatsionlik tushunchasi (lot, ing. ”create”-yaratish, ”creative” yaratuvchi,
ijodkor) ingliz tilidan tarjima qilinganda ijod ma’nosini anglatadi [1. 85-bet.].
Innovatsionlikni: ijodga intilish, hayotga ijodiy yondashish, o‘ziga doimiy
tanqidiy nazar solish va tahlil etish deyish mumkun. Hozirgi zamon psixologiya va
pedagogika lug‘atlariga asoslanib o‘qituvchining innovatsionligi deb uning
fikirlaridagi sezgilaridagi, muloqotdagi, alohida faoliyat turidagi, ijodiy yondashish,
bilish darajasi deb ta’riflash mumkun. Innovatsionlik insonda mavjud ma’lumotlarni
qayta ishlab chiqarish va ularni cheksiz yangi modelini yaratishga javob beradi.
“Innovatsionlik otasi” nomi bilan mashhur Pol Torrans to‘rtta innovatsionlik
konikmasini aniqlagan. Uning olib borgan tadqiqotlari shundan dalolat beradiki,
mazkur innovatsion ko‘nikmalarni shakllantirish va ularni baholash mumkun:
1.
Ravonlik. Ko‘plab g‘oyalarni o‘ylab topish ko‘nikmasi ko‘p degan
so‘zga asoslanadi.
2.
Moslashuvchanlik. Turli g‘oyalarni o‘ylab topish ko‘nikmasi o‘zgartirish
degan so‘zga asoslanadi.
3.
O‘ziga xoslik. Boshqalarga o‘xshamagan, ajralib turuvchi g‘oyani o‘ylab
topish ko'nikmasi noyob degan so'zga asoslanadi.
4.
Yaratuvchanlik. G‘oyalarni kengaytirish ko‘nikmasi qo‘shish degan so‘zga
asoslanadi [2. 46-bet.].
Innovatsionlik darslarida pedagoglardan ajoyib g‘oyalarni o‘ylab topish (o‘ziga
xoslik); ularni kengaytirish (ishlab chiqish); yoki boshqa g‘oyalar bilan solishtirish va
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
106
ulardagi bog‘liqlikni topish (moslashuvchanlik) talab etilganda, mazkur ko‘nikmalar
bir-biri bilan kesishadi.
Patti Drepeau tomonidan ham shaxsda innovatsionlik sifatlari ni muvaffaqiyatli
rivojlantirishning to‘rtta yo‘li ko‘rsatilgan:
Innovatsion fikirlash ko‘nikmasini shakllantirish;
Amaliy innovatsion harakat ko‘nikmalarini rivojlantirish
Innovatsion faoliyat jarayonlarni tashkil etish;
Innovatsion mahsulot (ishlanma) lardan foydalanish.
Xorijiy pedagoglar, xususan, Patti Drapeauning fikricha, bir shaxsning ayniqsa
o‘qituvchining innovatsionligi boshqalarni ijodiy jarayonini tashkil etishga ruhlantiradi
[3. 67-bet.].
“Innovatsionlik yuqumli xususiyatga egadir; innovatsion bo‘lish uchun kishi
ko‘proq innovatsion insonlar bilan muloqot qilishi va hamisha izlanishda bo‘lishi
lozim. Har qanday ko‘nikmani shakllantirish mumkun bo‘lganiday, innovatsion
fikirlash qobilyati yoki ko‘nikmasini ham rivojlantirish mumkin. Bu bo‘lajak
pedagoglarga ham taalluqli bo‘lib, innovatsionlik ustida ishlash bo‘lajak pedagoglarga
noodatiy tarzda fikirlashga yordam beradi. Biroq, bo‘lajak pedagoglarni ruhlantirish
va innovatsion bo‘lishga undash o‘qituvchining qay darajada malakali ekanligiga
bo‘liq. Innovatsionlik bo‘yicha
olib borilgan tadqiqotlar va innovatsionlik
ko‘nikmasini shakllantirishda qo‘llanma sifatida xizmat qiladi. Bu auditoriyadagi
muhit, bo‘lajak pedagoglarda fikirlash tarzining shakllanishi, o‘qituvchining
yondashuv va strategiyalari elementlarini o‘z ichiga oladi”.
Bo‘lajak muhandislarda innovatsionlikni shakllantirish
Bo‘lajak
muhandislarni...
-
qiziqarli;
-
murakkab vazifalar;
-
aniq maqsad va vaqt bilan ta’minlash
Bo‘lajak
muhandislarga...
-
innovatsionlik muvozanatsizlik xissini yuzaga keltirishini
anglatish;
-
bezovtalik va qo‘rquv hissidan xalos bo‘lishga yordam
berish;
-
innovatsion fikirlash ko‘nikmalarini boshqa ko‘nikmalar
bilan rivojlantirishga yordam berish;
-
“qutqarib” qolish emas, balki yo‘l yo‘riq ko‘rsatish
Bo‘lajak
muhandislarni...
-
suhbatlar orqali rag‘batlantirish;
-
konstruktiv sharhlar bilan ta’minlash;
-
yangi ko‘rsatmalar bilan tanishtirib borish
Bo‘lajak
muhandislar...
-
o‘zlarida innovatsionlikning boshqa turlarini ham
rivojlantira olishlari;
-
guruhda ishlay olishlari;
-
hissiy jihatdan erkin va ijobiy fikirlarga ega bo‘lishlari
uchun poydevor bo‘ladigan muhitni yaratish
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
107
Haligacha ta’lim tizimida ko‘plab yondashuv va metodlar ijodiy fikirlash emas,
talqin va tahlilga, ya’ni berilgan ma’lumotni tushunib, to‘g‘ri yetkazishga, nari borsa,
bir necha axborotni umumiylashtirib, xulosa chiqara olishga yo‘naltirilgan.
Salmoqli amaliy ishlar olib borilayotganiga qaramay, ko‘pchilik o‘qituvchilar hali
hanuz shaxs o‘zlarida hamda bo‘lajak pedagoglarda innovatsionlik sifatlarini qanday
qilib samarali shakllantirish tajribasini o‘zlashtira olmayaptilar.
Balki darslarni avvaldan o‘ylab, rejalashtirib o‘tilishi bo‘lajak pedagoglar uchun
qiziq bo‘lmayotgandir,balki ta’lim mazmunining muayyan qolipga solinganligi
bo‘lajak pedagoglar uchun hech
qanday stimul
bermayotgandir, rag‘bat
bildirmayotgandir
Pedagog ijodiy faoliyatni tashkil etishda muammoli masalalarni yechish,
muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, shuningdek, pedagogik xarakterdagi ijod
mahsulotlarini yaratishga alohida e’tibor qaratish zarur.
O‘quv mashg‘ulotlarining avvaldan rejalashtirilishidan voz kechish, bo‘lajak
pedagoglarda tanqidiy,innovatsion tafakkurni shakllantirish va rivojlantirish,ularni
ijodiy fikirlash, yangi g‘oyalarni o‘ylab topishga majbur qilish ta’lim olishga bo‘lgan
munosabatni o‘zgartirish, ularni yutuqlarga erishishga rag‘batlantirishda asosiy omil
bo‘ladi. O‘qituvchining ijodkor va innovatsion bo‘lishi yoki bo‘lmasligi emas, balki
darslarni ijodkorlik, innovatsionlik ruhida tashkil etish, yangi g‘oyalarni ta’lim
jarayonida sinab ko‘rishga intilishi zarur.
ADABIYOTLAR
1.
Muslimov N.A. “Bo‘lajak kasb ta’lim o‘qituvchilarini kasbiy shakllantirish”
/Monografiya. – T.: Fan, 2004.
2.
Muslimov N.A. “Kasb ta’limi o‘qituvchilarining kasbiy kompotentligini
shakllantirish texnologiyasi” /Monografiya. –T.: ”Fan va texnologiya” nashriyoti,
2013.
3.
Drapeau Patti. Sparking student creativity (practical ways to promote innovative
thinking and problem soving). – Alexandria – Virginia, USA: ASCD, 2014.
4.
Tolipov O‘.Q., Usmonboyeva M. ”Pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot”.
– T.: “Fan”, 2005.
5.
Sayidahmedov N.”Pedagogik mahorat va pedagogik texnologiya”. – T.: 2003.
