Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
304
ИНТЕРНЕТ ҚУЛАЙЛИКМИ ЁКИ КАСАЛЛИК
Ш.Ахмаджанова
Наманган вилояти тарихи ва маданияти ва тарихи
давлат музейи Бош мутахасиси
Бугунги кунда дунё аҳлининг аксарият қисми Интернетдан фойдаланмоқда.
Инсон ва жамият бир жойда турмайди, доим ўзгариб боради, биз яшаб турган
ҳозирги вақтни глобаллашув даври деб номланиши одатий ҳолат бўлиб
улгурган.
Маълумотлар
узатиш воситаларининг
ривожланиши
барча
давлатлар киритилган ягона ахборот тизимини яратилишига хизмат қилди.
Айнан Интернет туфайли локал ахборот тармоқлари ягона глобал тармоғига
бирлашади.
Ушбу соҳанинг ривожланишига республикамиз Раҳбарияти томонидан ҳам
катта эътибор қаратилаётганини таъкидлаб ўтиш муҳим. Жумладан,
республикада
ахборот-коммуникациялар
тизими
ва технологияларини
ривожланти-риш ишларининг аҳволи, бу соҳадаги ислоҳотларни янада
жадаллаштириш
юзасидан
2018
йил
9
январь куни
Ўзбекистон
Президенти ҳузурида
мажлис
ўтказилди.
Ушбу йиғилишда
Ахборот
технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги раҳбарлари
ҳисобот бердилар. Мажлисда белгиланган вазифаларни тўлиқ ва муддатида
бажариш, жумладан Интернет тезлигини кескин ошириш ва сифатини яхшилаш,
мобил хизмат
турларини
кўпайтириш, халқаро
етакчи
телекоммуникация компаниялари билан алоқаларни кучайтириш, “Электрон
ҳукумат” тизимини
янада
ривожлантириш ҳамда
ахборот
хавфсизли-
гини таъминлаш бўйича тегишли топшириқлар берилди.
Ўзбекистонда
Интернетга
улаш хизматини
кўрсатиш
бўйича
рақобатбардош муҳит мавжуд эмаслиги ҳамда шимолий, яъни Қозоғистон
Россия интернет-каналига боғлиқ бўлган вазият юзага келганлиги сабаб
Интернетга уланиш МДҲ давлатлариникига нисбатан анча секин ва қиммат
ҳисобланади. Ушбу муаммони Ўзбекистон янги ташқи каналлар очиш эвазига
ҳал қилишни мўжалламоқда. Интернетга уланиш тезлигининг ошиши ва
барқарорлигининг
ўсишига Туркманистон,
Эрон, Қирғизистон
ва
Хитой давлатлари орқали янги ташқи каналлар очиш орқали эришиш кўзда
тутилмоқда. Шу йилнинг охиригача ушбу давлатларнинг миллий операторлари
билан
каналларни
ижарага
олиш
ва
сотиб олиш
тўғрисидаги
келишувлар имзоланади.
Бунда, шимолий йўналишдаги каналдан воз кечиш тўғрисида ҳеч ким фикр
юритаётгани йўқ, шунчаки у қатори, аҳолининг эҳтиёжларини қоплайдиган янги
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
305
қўшимча каналлар пайдо бўлади. Айнан шу ишларнинг амалга ошиши
мамлакатимизда Интернетнинг юқори тезлигини ва уни анча арзон бўлишини
таъминлайди.
Бироқ,
ушбу
ишлар
яқин
келажакда
амалга
оширилиши
режалаштирилмоқда.
Ҳўш
ҳозирчи, бугунги
кунда
миллий
Интернет маконимизда
ишлаш
даражаси қай
аҳволда?
Ундаги
ресурслардан оқилона
ва
унумли
фойдала-на оляпмизи? Интернетдан
фойдаланиш маданияти онгимизда нечоғлик шаклланиб улгурган? Интернет деб
аталмиш бу “билимлар уммонида” қандай улкан имкониятлар мавжуд
эканлигидан ўзимизнинг ва болаларимизнинг қанчалик хабаримиз бор?
Интернетга бир бузғунчи ва ёт ғояларни тарғиб қилувчи ҳамда жиноят
оламига етакловчи “бало”га қарагандай қараб, ҳа деганда болаларимизга
Интернетга киришга тақиқ қўявермасдан, аввал ота-оналар ундаги фойдали
ва зарарли томонларни фарқлашни, ажрата олишни ўрганишимиз зарур ва
муҳим. Ана ундан сўнг фарзандларимизга у ёки бу ресурс ёҳуд ижтимоий тармоқ
уларга маънавий ёки моддий зарар еткизиши мумкинлиги, бошқалари эса
маънавиятини, билим ва кўникмаларини оширишга ёрдам бериши ҳақида
тушунтиришимиз даркор. Бунинг устига Инетрнетда, шундай сайтлар борки,
уларда бизнес очиш йўллари ва шунга ўхшаш бошқа кўплаб фойдали
ресурсларга тўлиб-тошиб ётибди. Бир сўз билан айтганда, Интернет пул
топишнинг бепоён имкониятлари манбасидир. Агар шуларни ҳаммасини ётиғи
билан,фарзандларимизга тушунтириб бера олсак, ёшлигидан Интернетнинг
тегишли ресурсларидан тўғри фойдаланган ҳолда ўз кучи билан даромад топа
олиши мумкинлигини
сингдириб
борсак, болаларимизда
вақтини
бекор ўтказмасдан, ўз ота-онасига тушаётган оғирлигини камайтириб бориб,
оила бюджетига ўзининг ҳам улушини қўшиш истаги пайдо бўлади.
Маълумот учун эслатиб ўтамиз, улғайиб келаётган ёш авлодга Интернет
тармоғида қулай, хавфсиз муҳит яратиш, таълим ва билим берувчи ресурслардан
ягона нуқтадан фойдаланишларини ташкил қилиш орқали соғликлари ва
ривожланишларига
салбий таъсир
кўрсатувчи
ахборот
ҳамда кибер-
хуружлардан ҳимоя қилиш мақсадида, “Ўзбектелеком” АК томонидан 2017
йилда махсус тариф режалари,“хавфсиз. Интернет”туркуми ва қўшимча
хизматлар жорий қилди.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
306
Энди компания Интернет фойдаланувчилари «ZiyoNET» тариф режасининг
хизматларига уланиб, фарзандларига ҳозирча 3 мингга яқин сайтни ўз ичига
олган
Ягона ахборот
ресурсларидан
фойдаланиш
имкониятини
беришади. Мазкур рўйхатдан илмий-таълимий, маънавий-маърифий ва
боланинг етук ва соғлом бўлиб вояга етишига хизмат қиладиган бошқа миллий
ва халқаро Интернет саҳифалари ўрин олган. Бу орқали болаларнинг
Интернетдаги
хавфлардан
ҳимояланиши, турли
бузғунчи
ва
ғоявий
нобоп сайтларга кириши кафолатланади. Шунингдек, ота-оналар рўйхатга
ўзлари маъқул топган, болалар учун қизиқарли сайтларни киритиш бўйича
таклиф ҳам беришлари мумкин.
Internetga qaramlik
- bu ruhiy buzilish bo‘lib, unda odam internetda o‘tkazilgan vaqtni nazorat
qilishda qiyinchiliklarga duch keladi va doimiy ravishda tarmoqda bo‘lish istagi bor.
Bu holat shaxsiy hayot, ish va ijtimoiy munosabatlarga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin.
Sabablar
Internetga qaramlikning kelib chiqish sabablari quyidagilar bo‘lishi mumkin:
Kuchli ta’sirchanlik va ranjish
Depressiyaga moyillik
O‘z-o‘zini past baholash
Stressga chidamlilikning yomonligi
Mojarolarni hal qila olmaslik
Muammolardan qochish istagi
Tengdoshlari va qarama-qarshi jins vakillari bilan munosabat qura olmaslik
Jamoada yomon moslashish
Internetga qaramlikning belgilari
Internetga qaramlikka xos alomatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
307
Internetdan foydalanishni nazorat qilish, qisqartirish yoki to‘xtatishga
muvaffaqiyatsiz urinishlar
Internetda bo‘lish vaqtini bosqichma-bosqich oshirish
Internetdan foydalanishni cheklash yoki to‘xtatishga urinishda bezovtalik,
asabiylashish hissi
Internetdan muammolardan qochish yoki kayfiyatni ko‘tarish usuli sifatida
foydalanish
Diagnostika
Internetga qaramlik diagnostikasi narkolog shifokor tomonidan amalga oshiriladi.
Tegishli davolash usullarini aniqlash uchun u qaramlikning paydo bo‘lish sabablari va
uning hayotga ta’siri darajasini aniqlash uchun bemor bilan suhbatlashadi.
Internetga qaramlikni davolash
Internetga qaramlikni davolash uchun quyidagilar zarur:
Xavotirga qarshi vositalar va antidepressantlar kabi psixotrop dorilarni qabul
qilish;
Psixoterapevtik davolash, shu jumladan kognitiv xulq-atvor terapiyasi va
psixoterapiyaning boshqa shakllari.
Xavf
Internetga qaramlikni o‘z vaqtida davolashni boshlamaslik quyidagi asoratlarni
keltirib chiqarishi mumkin:
Xotira yomonlashuvi;
Fikrlash faoliyatining buzilishi;
Uyqusizlik;
Ko‘rish bilan bog‘liq muammolar;
Bilak orti tunneli sindromi;
Bo‘g‘imlar va umurtqa pog‘onasining skolioz, osteoxondroz va artroz kabi
kasalliklari;
Yurak-qon tomir kasalliklari, shu jumladan oyoq varikozi, taxikardiya va
aritmiya.
Xavf guruhi
Internetga qaramlik muammosi ko‘pincha o‘smirlarga, shuningdek, o‘zini o‘zi
past baholaydigan va yolg‘izlik hissini yuqori his qiladigan odamlarga ta’sir qiladi.
Ushbu omillar ularni internetning salbiy ta’siriga ko‘proq moyil qiladi.
Oldini olish
Internetga qaramlikning oldini olish uchun ota-onalarga bolaning kompyuterda
o‘tkazadigan vaqtini nazorat qilish, shuningdek, ma’lum saytlarga kirishni cheklash
tavsiya etiladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_2-qism_Iyun-2025
308
Фойдаланилган адабиётлар:
1. «Интернет тизими сирлари» Хамдамов Равшан Аюпович
2. Интернет сахифасининг Zamaxshariy.uz сайтидан
3. Интернет сахифасининг Muslim.uz сайтидан
