Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
243
IMMUNITET YETISHMASLIGI HOLATLARIDA OG‘IZ
BO‘SHLIG‘I KASALLIKLARINING RIVOJLANISHI
Allamurodova Baxtigul Boymurodovna
Tibbiyot fakulteti, 3-bosqich talabasi
Stomatologiya kafedrasi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Email: allamurodovabaxtigul4@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Xolboyev Norbek Aliniyozovich
Tibbiy va klinik fanlar kafedrasi o‘qituvchisi
Tibbiyot fakulteti
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada immunitet yetishmovchiligi holatlarida og‘iz
bo‘shlig‘i kasalliklarining rivojlanish sabablari, klinik ko‘rinishlari hamda profilaktik
choralari yoritilgan. Immunitet tizimi tananing umumiy himoya mexanizmini tashkil
etganligi sababli, uning zaiflashuvi turli infeksion, yallig‘lanishli va neoplastik
jarayonlarning og‘iz bo‘shlig‘ida rivojlanishiga olib keladi. Ayniqsa, OIV-infeksiyasi,
tug‘ma yoki orttirilgan immun yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘i
shilliq qavatining shikastlanishi tez-tez uchraydi. Tadqiqotda stomatologik
profilaktika, erta tashxis va immunitetni mustahkamlashning dolzarbligi ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar
: immunitet yetishmovchiligi, og‘iz bo‘shlig‘i, stomatologik
kasalliklar, OIV, kandidoz, profilaktika, yallig‘lanish
Hozirgi davrda immunitet tizimining buzilishi bilan bog‘liq kasalliklar sonining
ortib borayotgani sog‘liqni saqlash tizimi uchun dolzarb muammolardan biriga
aylangan. Immunitet organizmni turli tashqi va ichki omillardan himoya qiluvchi
murakkab biologik tizim bo‘lib, uning yetishmovchiligi sog‘liq uchun jiddiy
oqibatlarga olib keladi. Ayniqsa, og‘iz bo‘shlig‘i — turli infeksiyalar uchun kirish
darvozasi bo‘lib, immunitet zaiflashgan holatlarda stomatologik kasalliklar soni ortadi.
Immunodepressiv holatlar, jumladan OIV-infeksiyasi, kimyoterapiya, radiatsion
terapiya yoki organ ko‘chirib o‘tkazish kabi omillar tufayli yuzaga kelgan immun
yetishmovchiligi og‘iz bo‘shlig‘ida kandidoz, gerpes, periodontal kasalliklar va boshqa
yallig‘lanish jarayonlarini keltirib chiqaradi. Bu holatlar bemorlarning hayot sifati va
umumiy sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun ham og‘iz bo‘shlig‘i
kasalliklarini erta aniqlash va davolashda immun holatini hisobga olish muhim
ahamiyatga ega. Ushbu maqolada aynan immunitet yetishmovchiligi sharoitida og‘iz
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
244
bo‘shlig‘ida yuzaga keladigan patologik o‘zgarishlar, ularning sabablari, klinik
belgilar hamda davolash va profilaktika yo‘llari tahlil qilinadi.
Immunitet tizimi inson organizmini turli zararli omillar – viruslar, bakteriyalar,
zamburug‘lar va boshqa patogen mikroorganizmlardan himoya qilish vazifasini
bajaradi. Og‘iz bo‘shlig‘i organizmning tashqi muhit bilan bevosita aloqada bo‘ladigan
qismlaridan biri bo‘lib, ko‘plab mikroorganizmlarning doimiy yashash joyi
hisoblanadi. Sog‘lom immun tizimi ushbu mikroflora muvozanatini saqlab turadi.
Biroq immunitet zaiflashgan hollarda bu muvozanat buzilib, infeksion va yallig‘lanish
kasalliklari rivojlanishi uchun qulay sharoit yuzaga keladi. Ayniqsa, immunitet
yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘i shilliq qavati tez-tez
shikastlanadi, turli xil kasalliklar bilan namoyon bo‘ladi.
Immun yetishmovchiligi ikki asosiy shaklda uchraydi: tug‘ma (birlamchi) va
orttirilgan (ikkilamchi). Tug‘ma immun yetishmovchiligi genetik sabablarga bog‘liq
bo‘lib, bolalik davridayoq aniqlanadi. Orttirilgan immun yetishmovchiligi esa turli
tashqi omillar – infeksiyalar (ayniqsa, OIV), yallig‘lanishli va surunkali kasalliklar,
kimyoterapiya, radiatsion terapiya, stress, noto‘g‘ri ovqatlanish, ekologik
ifloslanishlar, antibiotiklar va immunosupressiv preparatlarni uzoq muddat qabul qilish
natijasida paydo bo‘ladi. Har ikkala holatda ham og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklariga
nisbatan sezuvchanlik ortadi.
Immuniteti pasaygan bemorlarda eng ko‘p uchraydigan og‘iz bo‘shlig‘i
kasalliklaridan biri og‘iz kandidozidir. Bu kasallik Candida albicans zamburug‘i
faoliyati ortishi tufayli paydo bo‘lib, shilliq qavatda oq qatlamlar, og‘riq, qurish,
achishish kabi belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Kandidoz ayniqsa OIV bilan yashovchi,
keksa yoshdagi, antibiotik yoki kortikosteroidlar qabul qilayotgan bemorlarda ko‘p
kuzatiladi. Dori vositalaridan antimikotiklar qo‘llaniladi, bir vaqtning o‘zida
bemorning umumiy immun holatini tiklash zarur.
Immunitet yetishmovchiligi fonida yana bir keng tarqalgan kasallik – og‘iz
gerpesi hisoblanadi. Gerpes virusining faollashuvi natijasida og‘izda suvli pufakchalar,
yallig‘langan joylar va og‘riqli yarachalar paydo bo‘ladi. Ular yorilib yara hosil qiladi
va bu bemorga sezilarli noqulaylik tug‘diradi. Davolashda antivirus preparatlari
(asiklovir va boshqalar) qo‘llaniladi, shuningdek immunitetni ko‘tarish bo‘yicha
chora-tadbirlar amalga oshiriladi.
Aftoz stomatit ham immunitetning pasayishi bilan bog‘liq bo‘lib, og‘iz bo‘shlig‘i
shilliq qavatida mayda, og‘riqli aftlar paydo bo‘lishi bilan kechadi. Kasallik
ovqatlanish, gapirish, tish tozalashda noqulaylik tug‘diradi. Aftoz stomatit asosan
yallig‘lanishli kasalliklar, allergik reaksiyalar, virusli infeksiyalar yoki stress fonida
paydo bo‘ladi. Bu holatda yallig‘lanishga qarshi dorilar, antiseptik vositalar va
vitaminlar qo‘llaniladi.
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
245
Immunitet zaiflashganda milk va tish to‘qimalarini qamrab oluvchi kasalliklar –
gingivit va parodontit ham tez-tez uchraydi. Bu kasalliklar milk qizarishi, shishishi,
qonash, og‘riq va tishlarning bo‘shashib tushishigacha olib keladigan og‘ir
yallig‘lanish jarayonlari bilan kechadi. OIV-bilan kasallangan bemorlarda parodontal
kasalliklar tez rivojlanib, og‘irroq kechadi. Bu holatda parodontal cho‘ntaklar
chuqurlashadi, suyak to‘qimalari yemiriladi. Davolashda gigiyenani yaxshilash,
professional tozalash, antiseptik vositalar, antibiotiklar va immunomodulyatorlar
qo‘llaniladi.
Immunitet yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda og‘iz bo‘shlig‘i shilliq
qavatining neoplastik kasalliklari, ya’ni o‘simtalar (sarkoma, karcinoma va boshqalar)
paydo bo‘lishi xavfi ham ortadi. Immun nazoratning buzilishi tufayli yomon sifatli
hujayralarning o‘sishi to‘xtamaydi va og‘iz bo‘shlig‘ida xavfli o‘sma jarayonlari
yuzaga keladi. Bu holatlar ko‘pincha kech aniqlanadi va davolanishi murakkab bo‘ladi.
Shuning uchun doimiy stomatologik ko‘rik va erta tashxis qo‘yish immunodepressiv
holatlarda alohida ahamiyatga ega. Shuningdek, immunitet pasayganda og‘iz
bo‘shlig‘ida surunkali yallig‘lanishlar, tilning yallig‘lanishi (glossit), shilliq qavat
qurishi (kserostomiya), lablarda yoriqlar va infeksiyalarning qayta-qayta qaytalashi
kuzatiladi. Bu holatlar bemorning hayot sifatini keskin pasaytiradi, ovqatlanish,
gapirish, ijtimoiy muomala qilishga jiddiy to‘sqinlik qiladi.
Immunitet yetishmovchiligi sharoitida og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklarini erta aniqlash
va samarali davolash stomatologlar va terapevtlar hamkorligida olib borilishi lozim.
Bu bemorlar muntazam stomatologik ko‘rikdan o‘tishi, individual gigiyena qoidalariga
qat’iy amal qilishi, ovqatlanish va turmush tarziga e’tibor qaratishi kerak. Shuningdek,
zarur hollarda immunitetni kuchaytiruvchi preparatlar, vitaminlar va mineral
komplekslar buyurilishi tavsiya etiladi.
Immunitet yetishmovchiligi holatlarida og‘iz bo‘shlig‘i kasalliklari nafaqat
ko‘proq uchraydi, balki og‘irroq kechadi, surunkali tus oladi va bemorning umumiy
salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois bunday bemorlarni stomatologik
jihatdan erta aniqlash, nazorat qilish va tizimli ravishda profilaktik tadbirlar o‘tkazish
muhim hisoblanadi.
Immunitet tizimi organizmning himoya mexanizmlarini ta’minlovchi asosiy omil
hisoblanadi. Uning yetishmovchiligi holatida og‘iz bo‘shlig‘ida yuzaga keladigan
infeksion, yallig‘lanishli va neoplastik kasalliklar soni ortadi. Ayniqsa, kandidoz,
gerpes, aftoz stomatit, periodontal kasalliklar va hatto xavfli o‘smalar immuniteti
susaygan bemorlarda og‘ir kechadi. Bunday kasalliklar bemorning hayot sifati va
umumiy sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Immunitet yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda stomatologik muammolarni erta
aniqlash, ularni kompleks tarzda davolash, shuningdek, profilaktik tadbirlarni o‘z
vaqtida amalga oshirish katta ahamiyatga ega. Kasalliklarning oldini olish uchun
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
45-to’plam_1-qism_Iyul-2025
246
bemorlarning
og‘iz
gigiyenasiga
e’tiborini
kuchaytirish,
immunitetni
mustahkamlovchi choralarni qo‘llash va doimiy nazoratda bo‘lish zarur. Stomatologlar
va terapevtlar o‘rtasidagi hamkorlik esa davolash samaradorligini oshiradi va
asoratlarning oldini oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Karimov A.X., Raxmatova M.M.
Stomatologiyada klinik holatlar asosida
yondashuv.
– Toshkent: Tibbiyot nashriyoti, 2020.
2.
Islomov N.K., Qodirova G.A.
OIV-infeksiyasining og‘iz bo‘shlig‘i holatiga
ta’siri.
// “Tibbiyotda innovatsiyalar” jurnali, 2022, №3, B. 45–50.
3.
World Health Organization (WHO).
Oral health in people living with HIV.
–
Geneva: WHO, 2020.
4.
Халматов Н.Т.
Пародонтология.
– Ташкент: Ибн Сино, 2018.
5.
Patil S., Rao R.S., Majumdar B.
Oral manifestations of systemic diseases in
immunocompromised patients.
// Journal of Oral and Maxillofacial Pathology,
2015; 19(3): 343–350.
6.
Shukurov D.J., Allamurodova B.B.
Immunodepressiv holatlarda stomatologik
kasalliklarning klinik kechishi.
// “Yosh olimlar nigohi” konferensiyasi
materiallari, Termiz, 2024.
