Barcha maqolalar

1-44 78 0

Туз коррозияси таъсирига учраган автомобиль йўллари кўприкларининг темирбетонли оралиқ қурилмаси қолдиқ ресурси

Нодира Саатова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда магистрал йўл тармоқларининг кснгайиши, йўловчилар ва юклар ташиш ҳажмларининг ортиши ҳисобига катта шахарлар инфратузилмасини ривожлантиришда турли хилдаги транспорт иншоотлари, жумладан кўприклар алоҳида аҳамиятга эта. Буюк Британия Транспорт Департамента маълумотларига кўра, бутун кўприк иншоотларининг 10% ини коррозиядан шикастланганлиги туфайли таъмирлаш талаб этилмокда.1. Темирбетон кўприк конструкцияси бузилишининг асосий сабаби - хлоридлар таъсири туфайли коррозияга учрашидир. Шу сабабли темирбетон конструкцияларнинг хлоридлардан коррозион шикастланишларини олдини олиш соҳасига хорижий мамлакатларда алохида эътибор каратилмокда.
Дунё мамлакатларида транспорт иншоотларининг мустаҳкамлиги, узоқка чидамлилиги, хизмат муддатини узайтириш бўйича ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш ва транспорт иншоотларининг мустаҳкамлиги ва сифат кўрсаткичларини оширишда бетон ва арматура коррозияси таъсирини ҳисобга олиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш алоҳида аҳамият касб этмокда. Бу борада, жумладан кўприклар оралиқ қурилмалари рссурсини ҳисоблашда бетон ва арматура коррозияси таъсирини хисобга олиш усулларини такомиллаштириш хамда эксплуатация килинастган бетон ва арматураси коррозияланган конструкцияларнинг узоққа чидамлилигини ошириш, бетон ва арматураси коррозияланган оралиқ қурилмаларнинг юк кўтариш қобилиятини баҳолаш ва мустаҳкамлигини замонавий компьютер технологияларидан фойдаланиб хисоблаш усулларини ишлаб чиқиш каби йўналишларда илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Республикамиз мустакилликка эришгач транспорт коммуникациялари тизимларида ср усти иншоотларини лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация килиш жараёнларини сифат жиҳидан такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилди. Ҳозирги кунда республикамиз автомобиль йўлларида 7000 дан ортик кўприклар эксплуатация қилинмокда. Ушбу кўприкларнинг ишончлилигини ошириш ва мустаҳкамликка ҳисоблаш бўйича бир катор вазифалар бажарилган. Шулар билан бир каторда бугунги кунда транспорт коммуникация тизимларида сунъий иншоотлар рссурсларини ошириш учун ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «... йўл-транспорт, муҳандислик-коммуникация ва ижтимоий инфратузилмаларни ривожлантириш ҳамда модернизация килиш бўйича мақсадли дастурларни амалга ошириш, ...»2 вазифаси белгилаб бсрилган. Бу борада автойўл кўприклари рссурсини ҳисоблаш, уларнинг эксплуатацион ишончлилигини ошириш, янги барпо этиластган ҳамда эксплуатациядаги кўприкларнинг ишончлилигини таъминлаш бўйича илмий тадқиқот ишларини амалда кенг миқёсида олиб бориш муҳим аҳамият касб этмокда.
Узбекистан Республикаси Президента ни нг 2015 йил 6 мартдаги ПҚ-2313-сон «Муҳандислик-коммуникация ва йўл-транспорт инфратузилма-сини ривожлантириш ва модернизация қилиш дастури тўғрисида»ги Қарори, 2017 йил 7 фсвралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги, 2017 йил 1 июндаги ПФ-5066-сон «Фавқулодда вазиятларнинг олдини олиш ва уларни бартараф этиш тизими самарадорлигини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонлари ва Вазирлар Маҳкамасининг 2001 йил 24 августдаги 242-сон «Узбекистан Республикаси Фавқулодда вазиятларда уларнинг олдини олиш ва ҳаракат килиш давлат тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошка мсъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади автойўл кўприклари оралиқ курилмалари ресурсный аниқлаш усулларини бетон ва арматура коррозияси таъсирини ҳисобга олиб такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуиидагилардан иборат:
бстоннинг туздан коррозияланишини микдорий баҳолаш усули ишлаб чиқилган; оралиқ қурилмаларнинг юк кўтариш қобилиятини, бетон ва арматуранинг туздан коррозияланишини эътиборга олган ҳолда аниқлаш усуллари ишлаб чиқилган;
вақт ўтиши билан бетон ва арматурадаги коррозия жараёнларини ифодалаш боғлиқликлари ишлаб чиқилган;
эксплуатациядаги автойўл кўприклари темирбетон оралиқ қурилмаларнинг қолдиқ рссурсини ҳисоблаш усули ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Туз коррозиясига учраган автомобиль йўллари кўприкларининг тсмир бстонли оралик курилмаси колдик рссурси» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) дисссртацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари асосида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Автойўл кўприкларидаги эксплуатация килинаётган оралик қурилмаларни тскшириш бўйича мавжуд натижаларни таҳлил қилиш асосида шу аниқландики, ҳозирги вактда кўприкларда муз қатламига карши асосий таркибида хлор бўлган тузлардан фойдаланишдир. Рсспубликада ишлатиладиган тузлар таркибидаги натрий хлорид микдори бошка МДҲ давлатларида ишлатилаётган тузларга Караганда кўп.
2. Автойўл кўприкларидаги темирбетон оралик курилмалар техник ҳолатининг ёмонлашишига, асосий сабаб - хлоридлар микдори юқори бўлган тузлардан фойдаланиш ва эксплуатация жараёнининг паст даражада ташкил этилишидир. Бунинг натижасида оралик курилмаларнинг рссурси камаяди.
3. Туздан коррозияланишнинг бетон ва арматура холатига таъсир даражасини аниқлашнинг амалий усули ишлаб чиқилди. Бетон мустахкамлигининг ва арматура кссими юзасининг вакт ўтиши билан камайиш катталигини аниклашнинг математик формулалари ҳосил қилинди.
4. Бетон ва арматуранинг туздан коррозияланиши оралик курилмалар юк кўтариш қобилиятининг дсярли икки баробар камайишига сабаб бўлиши аниқланди.
Оралик курилмалар юк кўтариш қобилиятининг камайишини техник диагностика маълумотлари бўйича баҳолашнинг амалий усули таклиф этилди.
Олинган натижалар оралик курилманинг техник диагностикавактидан бошлаб ишлаш режимини тайинлаш имконияини бсради.
5. Туздан коррозияланиш даражасини шикастланишлар мсъёри билан аниқлашнинг ҳисоблаш усули таклиф қилинди.
6. Туздан коррозияланган темирбетон оралиқ курилмаларни қолдиқ рссурсини аниқлашнинг амалий усули ишлаб чикилди. Ҳисоблар учун асосий параметр - техник диагностика жараснида аниқланадиган шикастланишлар ҳисобланади. Бетон ва арматуранинг туздан коррозияланиши эксплуатация қилинаётган оралик курилмаларнинг қолдиқ рссурсини деярли уч баробаргача камайтириши мумкинлиги кўрсатиб бсрилди.
Оралик курилмаларнинг қолдиқ рссурси тўғрисидаги маълумот эксплуатация жараёнида таъмирлаш вақтини аниклаш имконини яратди.
7. Бетон ва арматуранинг коррозияланишига қарши самарали чора -тадбирлар ишлаб чикилди. Оралик курилмалардаги бетон ва арматурани коррозиядан ҳимоялаш бўйича кўрсатмалар бсрилган амалий тавсиялар ишлаб чикилди.
8. Кўприкларга техник хизмат кўрсатишнинг мавжуд структураси замонавий эксплуатация талабларига жавоб бсрмаслиги кўрсатиб бсрилди. Эксплуатация қилинаётган оралик курилмалар ҳолатининг кузатилаётган ёмонлашиши эксплуатация хизмати ишларининг етарлича ташкил этилмаганлиги натижасидир.
9. Кўприк хўжалиги эксплуатацияси хизматининг структурасини қайта қуриш таклиф этилди. Бу структура жорий килинганда штатдаги ходимлар кўпаймайди ва таъмирлаш ишларини бажариш учун механизация билан яхши жихозланган яхлитлаштирилган ишлаб чиқариш бўлимлари пайдо бўлади, конструкцияларнинг холати ҳакидаги ахборотни хисобга олиш йўлга қўйилади.

1-92 85 0

Трикотаж билан мустаҳкамланган полифункционал мақсадли композитлар технологияси

Farxad Rahimov

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Экспортбоп маҳсулотлар ҳажмини ошириш, импорт окимини камайтириш, валюта заҳираларини тежаш ва ахолининг ўсиб бораётган эҳтиёжларини қондириш янги композицион материаллар ва тайёр истеъмол буюмларини, жумладан, трикотаж асосида яратишни талаб этмокда. Республикамиз тўқимачилик ва енгил саноатининг трикотаж тармоғи нисбатан ёш, ўта муҳим соха бўлиб, ҳозирда мамлакатимиз экспорт потенциалини оширишга йўналтирилган. Айнан трикотаж ишлаб чиқариш базасида «хом ашё - тайёр маҳсулот» якунланган цикли мавжуддир. Шунинг учун ҳам замонавий композицион фильтрлар ва катламли полимер материалларни яратишда техник трикотаж ўта маъқул компонент бўлиши мақаррардир.
Турли материалларнинг ўзига хос хусусиятларидан уларнинг композициясида фойдаланиш маъқулдир, бунда бир материал камчилиги иккинчисининг афзаллиги билан тўлдирилади ёки ҳар икки компонентда йўқ янги хусусиятга эришилади. Янги композицион материалларнинг ривожидаги муваффакиятлар мустаҳкамланган полимерларнинг яратилиши ва улардан ишлаб чикариш жабхалари, қишлоқ хўжалиги ва қурилишда фойдаланиш билан боғлиқдир. Лекин, компонентларининг табиати ва структура тузилиши билан фаркланувчи янги мустахкамланган композицион полимер материаллар ва уларнинг технологиясини яратишда имкониятлар жуда кенг. Мустахкамланган композитлар истиқболлари уларда тўрсимон трикотаждан фойдаланишда янада яққол кўринмокда.
Тўкимачилик матолари турли технологии жараёнларда ишлаб чиқариш чиқиндиларини фильтрлашда механик фильтрловчи элемент вазифасини ўташи мумкин. Захарли моддаларни ушлаб колиш имкониятига эса фильтрловчи материаллар таркибига адсорбентларни шимдириш, чанглантириш, шакллантириш жараёнида сирги ёки ичига киритиш, асосини фаол толалардан тайёрлаш билан эришилади.
Ноананавий толалар (сорбцион, антимикроб, базальт ва бошқалар), хусусан, хемосорбцион толалар қониқарсиз механик хусусиятларга эга, бу улардан йигирилган ипларни шакллантиришни чеклайди. Механик хусусиятларни яхшилашга йўналтирилган барча уринишларда сорбционлик хусусиятининг ёмонлашуви кузатилади. Шунинг учун трикотаж асосида тўлдирғичли композицион мато ва енгларни яратиш истиқболли йўналиш эканлиги кўринмокда, бу белгиланган структурали полифункционал мақсадли композитларни олиш усулини шакллантириш бўйича махсус тадқиқотлар ўтказишни талаб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг «2011-2013 йилларда тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материалларни саноат коперацияси асосида ишлаб чиқаришни махаллийлаштиришни янада жадаллаштириш чора тадбирлари тўғрисида»ги 2011 йил 29 июлдаги ПҚ-1590-сонли, «2014-2016 йиллар учун тайёр маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чикаришни махаллийлаштириш дастури тўғрисида»ги 2014 йил 04 февралдаги
ПҚ-2120-сонли карорларида ишлаб чикариш тармоклари, жумладан, композицион материаллар кимёси ва технологияси йўналиши учун ҳам мустаҳкамланган полифункционал максадли композитларни ҳамда уларни ишлаб чикариш технологияларини яратиш борасидаги вазифалар ижросини таъминлаш билан изоҳланади.
Шундай килиб, диссертация иши трикотаж билан мустаҳкамланган термопластик композитлар, полифункционал мақсадли тўлдирғичли мато ва енгларни яратишнинг илмий асосланган конуниятларини шакллантириш, технологиясини ишлаб чикариш хамда тадбик этиш, ўта зарур махсулотлар хажмини кўпайтириш, ассортиментларини кенгайтириш, сифатини яхшилаш, шунингдек таннархини камайтиришдан иборатдир.
Тадкикотнинг максади мустаҳкамланган полифункционал композицион материалларни тегишли тузилишда трикотажнинг мустаҳкамлик, кайишқоқ-деформацион, адгезион хусусиятлари асосида яратиш ва уларнинг самарали технологиясини тадбик этишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги: трикотаж билан мустахкамланган композицион материллар технологиясини тегишли структура ва хусусиятларга кура яратиш илмий асосланган. Трикотаж усулининг афзалликлари асосида янги ишланмалар яратилган:
тўлдирғичли ва мустахкамланган трикотаж структуравий элементларининг ўзаро таъсирлашув конуниятлари топилган, уларнинг мувозанат ҳолати тенгламалари, шунингдек қўзғалувчанлигини бахолаш усули яратилган;
тўлдирғичли ва мустахкамланган трикотаж мато, енгларни шакллантириш жараёнлари назарияси яратилган ва тадбик этилган;
N-винил полимерлар, толали, дисперс ва бошка функционал фаол хусусиятли тўлдирғичлардан фойдаланиб, трикотаж композицион мато, енглар олинган (UZ 1046, UZ 943, UZ FAP 00476, UZ FAP 00784);
филей ўрилишли тўрсимон трикотаж матолардан термопластик композитлар олишда мустахкамловчи элемент тарзида фойдаланиш асосланган, мустахкамланган композицион полиэтилен композитлар (UZ 944, R.U 2085396) олинган, поливинилхлорид асосида том ёпқич композит яратилган хамда уни олиш технологияси тадбик этилган (UZ FAP 00426).
Хулоса
1. Тўрсимон, тўлдирғичли ва мустаҳкамловчи трикотаж структураларидан полифункционал трикотаж композитлар яратиш имконияти илмий асосланган. Трикотаж ҳолати геометрик моделлари ва қўзғалувчанлигини мукобиллаштириш услуби яратилган.
2. Белгиланган хусусиятли трикотаж билан мустахкамланган композитлар олиш концепцияси яратилган. Енгсимон композитлар асосида офсет матбаа машиналари учун қоплама енглар, қўл ҳимоя воситалари, фильтрлар, пахта маҳсулотлари тойларини қадоқлари ва бошқалар яратилган.
3. Толали ва дисперс кимёвий фаол полимер, шу жумладан, модификацияланган адсорбцион тўлдирғичли трикотаж композитларни олиш имкониятлари аниқланган. Трикотаж композитлар технологик кўрсаткичлари хамда эксплуатацион хусусиятларини мукобиллаштириш услуби яратилган.
4. Мустахкамланган полимер композитлар хусусиятларининг материал тури, мустаҳкамловчи структура элементи шакли ва геометрик ўлчамлари, кимёвий мойиллиги ва олиниш усулига боғлиқлиги аникланди. Тўрсимон трикотаж асосида мустаҳкамлик ва адгезив хусусияглари яхшиланган намуналар олинган.
5. Полиэфир ва капрон ипларининг поливинилхлорид билан мустаҳкам бирикишига уларнинг юкори эластик ёки ковушқоқ окувчанлик холати, молекулалараро водород ва балки донор-акцептор боғларнинг мавжудлиги, матрицанинг грикотаж ғоваксимон таркибига адсорбция ва диффузияси туфайлидир.
6. Мустахкамланган композитларнинг киёсий тадқиқи ўтказилган ва унинг кўрсатишича капрон иплари билан ўрилган тўрсимон грикотаж энг самарали, айниқса овал шаклидаги кўзчалисидир. Тўрсимон шиша тўқиманинг йўналтирилган элементлари ясси мустахкамланган композитдан суғирилиб чикади. Трикотаж афзалликлари структурасининг силжимаслиги, мустахкам тугунларининг эластиклиги, мустахкамловчи ва полимернинг котиш ва суюкланиш температураси мослиги, адгезион ва адсорбцион боғлиқлик кучларининг мустахкамлиги кабилардир. Узилиш кучи таъсирида полимер композит ўзини монолит материалдек кўрсатди.
7. Капрон ипидан ўрилган тўрсимон трикотаж поливинилхлорид асосидаги томёпчик композитлар технологиясига жорий этилган. Физик-механик хусусияглари яхшиланган, мустахкамланган трикотаж композит ишлаб чикариш регламентли технологияси яратилган.
8. Яратилган технологик ечимларни жорий этиш хом ашё ва энерго ресурслар тежамкорлиги, мехнат шарт-шароитлари ва экологик хафсизликни яхшиланиши билан боғлиқ катта ижтимоий ва иктисодий самара беради.


1-22 37 0

Тоғ шароити учун автопоезднинг эксплуатацион параметрларини асослаш (Қамчиқ довони мисолида)

Шаукат Хакимов

Тадқиқот объектлари: «Қамчик» довони, тоғ шароитида фойдаланилаётган автопоездлар.
Ишнинг мақсади: тоғ шароитларида автопоездлардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш.
Тадқиқот усули: автомобиллар эксплуатацией хусусиятлари назариясининг асосий қоидалари, синов тадқиқот ҳамда математик моделлаштириш ва дастурлаш услубларидан фойдаланилган. Назарий тадқиқотлар натижалари тоғ шароитада синов-тажриба оркали текширилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: йўлнинг бўйлама қиялигини аниқлаш услуби; солиштирма унумдорлик бўйича автопоездларнинг тоғ шароитида фойдаланишга мосланганлик даражасини таққослаш имконини берувчи автопоезднинг тот маршрута бўйлаб ҳаракатланиш математик модели; “Қамчиқ” довони мисолида автопоездлардан тоғ шароитида фойдаланиш самарадорлигини ошириш бўйича тавсиялар.
Амалий аҳамияти: тадқиқот натижаларини амалиётга қўллаш эксплуатация шароити учун юқори самара берувчи автомобил ёки унинг конструктив параемтрларини танлаш; автопоезд унумдорлигини ошириш ва фойдаланиш сарф-харажатларини камайтириш имконини беради.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: тадкиқот натижалари «УЗБЕКНЕФТЕГАЗ» Холдинг Компанияси Фаргона нефтни кайта ишлаш заводи «Автонефттранс» АТЖсида, «Ангрен Логистика Маркази» ЁАЖида ишлаб чиқаришга татбиқ этишга кабул килинган. Шунингдек тадкикот натижаларидан “Транспорт воситаларининг тузилиши ва назарияси” фанлари дастурига киритилган.
Тадқиқот натижаларини ишлаб чиқаришга жорий килишдан кутилаётган иктисодий самара бир автопоезд учун бир йилда ўртача 13 400 000 сўмни ташкил этади.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: Автомобил транспорти.

1-51 103 0

Томатни қайта ишлашдаги иссиқлик ва масса алмашинув жараёнларини жадаллаштиришнинг илмий асосларини ривожлантириш

Кучкор Додаев

Тадқиқот объектлари: Диссертация иши томатни комплекс қайта ишлашга йўналтирилган. Асосий диққат намликнииг озиқ-овқат эритмалари ва сочилувчан системалар таркибидан буғланиши, иссиқликнинг маҳсулот ичкари қатламларига кириш жараёнларининг жадал кетишига бўлган қаршиликларни қисқартириш муаммосига қаратилган.
Ишнинг мақсади: Математик моделлаштириш ва оптималлаштириш йўли билан томат маҳсулотлари ишлаб чиқариш жараёнларини жадаллашти-ришнииг илмий асосларини шакллантириш, юқори самарали технология ва аппаратлар яратиш.
Тадқиқот усули: Математик моделлаштириш. Тадқиқот объектининг математик кўрииишини олиш, алгоритм ва дастур тузиш, компьютерда тадқиқ этиш, математик кўринишнииг реал жараёнга адекватлилигини тажриба йўли билан текшириш, жараённи оптималлаштириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгиликлари: Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги қуйидагилардан иборат:
- намликнинг озиқ-овқат эритмалари ва сочилувчан системалар таркибидан буғланиши, хамда иссиқликнинг маҳсулот ичкари қатламларига кириш жараёнларининг жадал кетишига бўлган қаршиликларни турли йўллар билан қисқартириш концептуал стратегияси таклиф этилган;
- қишлоқ хўжалик хом ашёсини қайта ишлашда озиқ-овқат эритмаларини куюлтириш, муҳит ўртасида жойлаштирилган дискрет-ажратилган объектларда иссиқлик тарқалиши, ҳамда қўшимча иссиқлик манбаига эга пневмоқувурда ишчи агент билан бирга ташилаётган сочилувчан материал таркибидан намлик десорбцияланиши жараёнларини ИМА жараёнлари математик аппаратини яратиш назария ва усуллар кўллаш билан фарқ қилувчи жадал шароитини яратиш принциплари жараённинг турли иерархик поғоналардаги таркибий-тизимли таҳлили асосида ишлаб чиқилган.
- озиқ-овқат технологияси жараён ва аппаратлари тўғрисидаги фан ривожига хисса қўшувчи, ўхшаш жараёнларни тадқиқ этишда қўл келувчи назарий натижалар олинган;
-тадқиқ этилаётган жараёнларнинг аналитик-экспериментал математик кўринишларини олиш учун услубий таъминланган экспериментал қурилмалар ишлаб чиқилган ва тайёрланган;
- майдаланган томатга қувурли аппаратдаги иссиклик ишлови ўрнига ИҚ нурлар билан ишлов бериш усули, концентрлаш учун центрифугалаш-буғлатиш (Ц-Б) тизими, томат уруғини пневмоқурилмада ИҚ нурлар билан иситилувчи қуритиш усули, тара ва тайёр маҳсулотни стериллаш усуллари таклиф этилган;
- Ц-Б тизими учун марказдан қочма куч майдонида ажратиш ва фугатни қуйилтириш жараёнларининг мохиятини ифодаловчи иерархик таркибнинг юқори поғоналаридаги математик моделлари таклиф этилган;
- тажриба йўли билан томат пўстлоғини этсизлаитириб ажратиш учун унга ИҚ нур билан ишлов бериш режими топилган, эрувчан ва ноэрувчан қуруқ модда микдори, уларнинг нисбати, аппаратдаги вакуум микдори, чиқаётган маҳсулот концентрациясига боғлик ҳолда пулпани центрифугалаш ва фугатни буғлатиш жараёнлари тадкиқ этилган; даврий автоклавларда берилган стерилизация ҳарорати учун вақт бирлигида харорат ўзгариши профили олинган; томат уруғини қуритиш жараёнига ишчи агент ҳарорати, бошланғич намлик, уруғ ва ишчи агент сарф нисбати, иссиқлик оқими зичлиги таъсири ўрганилган. Статистик математик модель олиш йўли билан томат уруғини қуритиш жараёнига таъсир этувчи омилларнинг оқилона киймати топилган;
- Ц-Б технологик тизимида озиқ-овқат эритмаларини қуйилтириш учун номограмма олинган, томат уруғини қуритиш жараёнининг икки поғонали оптималлаштириш услуби ишлаб чиқилган.
Амалий аҳамияти: Диссертация иши натижаларининг амалий ахамияти қуйидагилардан иборат:
- олинган аналитик-экспериментал моделларнинг дастур қисми ўхшаш ИМА жараёнларини тадқиқ этиш учун яроқли;
- таклиф этилаётган линияда томатни қайта ишлаш учун оптимал параметрлар топилган;
-томат уруғини қуритиш учун таклиф этилган курилма томатни кайта ишлаш линиясига киритилган, киска муддатли электрофизик таъсир кўлланилган, режим параметрларини оқилона танлаш асосланган;
-томат пулпасини марказдан кочма куч майдонида ажратиш - гидромеханик жараёни, фугатни икки корпусли аппаратда буглатиш, томат уруғини куритишнинг ИМА жараёнларини хисоблаш усули ишлаб чиқилган, самарали курилмаларни қўллаш режимлари тадқиқ этилган;
-гидромеханик ва ИМА жараёнларини хисоблаш алгоритм ва дастурлари ишлаб чикилган.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлигн: Томат пульпасини центрифугалаб фракцияларга ажратиб қайта ишлаш, томат уруғини қуритиш, ва фаоллаштирилган сувларни тарани ювиш ва ярим тайёр маҳсулот (ЯТМ) кислоталилигини бошқаришда қўллаш учун ишлаб чиқилган схема ишлаб чиқаришда қўлланган ва саноат шароитида «Тошкент» жамоа хўжалигининг қишлоқ хўжалик хом ашёсини қайта ишлаш цехида синовдан ўтказилди.
Ғазалкент консерва заводига центрифугалаш-буғлатиш системасида қуюлтирилган томат шарбати ишлаб чиқариш усули жорий этилди, «Эл Кол» Ўзбек-Турк савдо-ишлаб чиқариш қўшма корхонасининг Янгийўл шаҳридаги «Арома Осиё» корхонасида томат, мева ва сабзавот уруғини қуритиш технологии линияси жорий этилди.
Иқтисодий самарадорлик қуйидагилар хисобига хосил бўлади:
- йўқотишларни камайтириш ва тайёр маҳсулот концентрациясини ошириш;
- тайёр маҳсулот бирлигига сарфланган энергия микдори камайиши;
- ЯТМ -га юқори харорат таъсири камайгани туфайли тайёр махсулотнинг озуқавий қиммати ошиши, биологик нодир компонентлар сақланиши;
- томат уруғини саноат хом ашёсига айлантириш;
- ускуналар конструкциясини соддалашиши ва бошқариш осонлашиши.
Қўллаш (фойдаланиш) сохаси: Консерва саноати.

1-22 125 0

Темир йўл крестовиналари ишчи юзаларини юқори мустаҳкамликдаги қотишмалар билан тиклаш технологиясини ишланмаси ва асосланиши

Татьяна Моржанова

Тадқиқот объекти: қотишмалар: 110Г13Л пўлат, ОМГ-Н котишма (электрод), ПП АН-105 қотишма (сим), ЦНИИН-4 котишма (электрод).
Ишнинг мақсади: ишчи юзаси қопламаси учун юқори легирланган матсриалларнинг оптимал таркибини аниклаш ва структураси, хусусиятини ўрганиш ҳамда крсстовиналарни юкори физик-механик хусусиятлари ва сйилишга чидамлилик хусусиятларини таъминловчи стрслкали ўтказма крсстовиналарининг фойдаланишдаги мустаҳкамлигини ошириш.
Тадқиқот методлари: тиклашда юкори мустаҳкамликдаги қотишмаларнинг структураси ва хусусиятларини назарий ва экспсриментал ўрганиш, мсталлографик текширувлар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: «Fe-Cr-Mn» учламчи диаграммани тскшириш асосида, котишмада «дельта-фсррит» ажралиши шароитлари яратилган бўлиб, бу унинг эластиклигини ошириш ҳамда сриқ ҳосил бўлишини камайтириш имконини бсрди. Олиб борилган тадкикотлар асосида стрслкали ўтказма крсстовиналари ишчи юзасида юқори физик-мсханик хусусиятлар ва сйилишга чидамлилигини таъминловчи юкори мустаҳкамликдаги қотишмалар билан тиклашнинг оптимал технологик рсжимлари ишлаб чиқилган. Олиб борилган комплекс тадқиқотлар асосида мураккаб едирилган юзаларни тиклаш мстодикаси ишлаб чиқилган ва таклиф этилган.
Амалий аҳамияти: «Узбекистан темир йўллари» ДАТК ва МДҲ бошқа темир йўллари корхоналари стационар шароитларида кўпэлсктродли усулда крсстовиналарни кавшарлаш тсхнологик жараёнини ишлаб чикилди.
Қўлланиш соҳаси: стрелка ўтказгичлар крсстовиналарини тиклаш билан шуғулланувчи «Узбекситон темир йўллари» ДАТК, Россия ва МДҲ бошқа давлатлари корхоналари; халк хўжалигининг турли соҳаларидаги илмий-тадқиқот ташкилотлари.

1-48 44 0

Тезюрар дизелда иссиқликдан зœриšишни пасайтириш ҳамда унинг иқтисодий ва экологик кўрсаткичларини яхшилашнинг илмий асослари

Мадаминджан Арипджанов

Тадқиқот объектлари: бир цилиндрли тезюрар дизел, поршсн, гильза, иссиқликдан химояловчи керамик деталлар.
Ишнинг мақсади: иссикликдан химояловчи керамик деталлар кўллаб иссиқлик йўқотишлари камайтирилган транспорт дизелини яратишнинг илмий асосларини ишлаб чикиш ва амалистга жорий этиш.
Тадқиқот услуби: тадқиқотларни ўтказишда назарий ва экспсриментал усуллардан фойдаланилди. Назарий тадкиқотлар поршсн ва гильзанинг иссиқликдан зўриқиш ҳолатининг уч ўлчовли модели ҳамда дизел иш жараёнининг бир ва кўп зонали моделларига асосланган. Экспсриментал тадкиқотлар 96x120 мм ўлчамли бир цилиндрли тезюрар дизел ҳамда моторсиз иссиқлик стендида чет эл ва ватанимизда ишлаб чиқарилган замонавий ўлчов аппаратлари базасида ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- дизелнинг йиғма даталлари учун нитрид крсмнийли кукунни синтсзлаш, майдалаш ва аралашма тайёрлаш, прссслаш ва механик ишлов бсришни ўз ичига олган иссиқликдан химояловчи деталларни тайёрлаш технологияси ишлаб чикилди; нитрид кремний асосида юқори физик-механик хусусиятларга эга бўлган Si3N4 - SiC - ZrO2 - Y2O3 кукунли композициянинг оптимал кимёвий таркиби олинди; ушбу кукунли композициядан тайёрланган иссикликдан химояловчи деталларни поршен ва гильзага ўрнатиш уларнинг умумий температура даражасини пасайтириб бир текис температура майдонини таъминлаш имконини яратди;
- ишчи жисм томонидан рсал тсрмик чсгаравий шартларни ҳисобга олган ҳолда базавий ва иссикликдан ҳимояланган поршсн ва гильзаларнинг иссиқликдан зўриқиш ҳолатини тадқикот килиш учун уч ўлчовли моделлар ишлаб чиқилди;
- хавонинг оний ортиқлик коэффициснтининг ёқилғи узатиш қонунига боғлиқ ҳолда ўзгаришини ҳисобга олган ҳамда иссиқлик ажралиб чиқиш тезлигини аниқлаш учун асос сифатида фойдаланиладиган дизел иш жараёнини бир зонали модели ва хисоблаш алгоритми ишлаб чиқилди;
- эксперимент йўли билан олинган реал индикатор диаграммалардан фойдаланишга асосланган тезюрар дизелнинг сниш камсрасида иссиқлик ажралиб чикиш тезлигини аниклашнинг ҳисоб-экспсримент методи ишлаб чиқилди;
- цилиндр радиуси ва тирсакли валнинг айланишлар частотасига боғлиқ ҳолда иш жисми уюрма ҳаракатининг тангенциал тезлигини ҳисоблашнинг ярим эмпирик формуласи олинди;
- ёқилғи бсвосита пуркаладиган дизеллар иш жараёнининг кўп зонали модели таклиф этилди. Ушбу модел цилиндрдаги газнинг локал ностационар темпсратуралари қийматларини аниклашга ҳамда азот оксидларининг зонал ва умумий қийматларини режим ва конструктив омилларга боғлиқ ҳолда ҳисоблашга имкон бсради.
Амалий ахамияти:
- поршснли двигателларнинг иш жараёни ва иссикликдан зўриқиш ҳолатини моделлаштиришни комплекс ҳолда кўриб чиқиш, иссиқлик йўқотишлари камайтирилган двигателлар имконияти ва истиқболларини баҳолаш учун амалий аҳамиятга эга бўлган ёндошувни ифодалайди;
- иссиқлик йўқотишлари камайтирилган дизелларни лойиҳалаш ва оддий дизелларни иссиклик йўкотишлари камайтирилган дизелларга ўтказишнинг ҳисоб-назария асослари ривожлантирилди;
оддий ва иссиқлик йўқотишлари камайтирилган дизелларни лойиҳалаш, такомиллаштириш ва модернизация қилиш масалаларини амалиёт учун старли даражадаги аниқликда счиш ва математик моделларни жорий этиш имконини бсрувчи алгоритм ва дастурлар ишлаб чиқилди;
- поршсннинг иссикликдан зўрикиш ҳолатини экспсримснтал тадқиқот қилиш методи ишлаб чиқилди; тезюрар дизелларнинг иш жараёнини тадкиқот килиш учун автоматлаштирилган ўлчов комплсксига эга бўлган экспериментал стенд яратилди.
Тадбиқ этнш даражаси ва иктисодий самарадорлиги:
- ишлаб чиқилган дизслнинг йиғма деталлари учун иссикликдан ҳимояловчи нитрид крсмнийли қисмлар тайёрлаш тсхнологияси, дизслнинг иш жараёни ва цилиндр-поршсн гуруҳи деталларининг иссикликдан зўриқиш ҳолатини ҳисоб-экспсриментал тадқикот қилиш методлари, ҳамда иссиқлик йўқотишлари камайтирилган дизелларни лойиҳалаш ва яратишда конструктив ва созлаш коерсаткичларини танлаш бўйича амалий таклифлар «УзДЭУАвто» ЁТАЖ, «Самарканд автомобил заводи» МЧЖ ва «Узавтосаноат» АК да жорий килиш учун кабул килинди;
- диссертация натижалари ТАИИ ва МАЙИ (ДТУ) да ўкув жараёнига жорий этилган ва «Ички ёнув двигателларининг назарияси ва тузилиши» курсини ўкитишда қўлланилмокда.
Қўлланиш сохаси: автомобилсозлик, двигателсозлик, илмий-тадкиқот ишлари ва oesyB жараёни.

1-26 77 0

Ташқи кучларнинг тоза металлар ва TiBx аморф плѐнкалари билан шаклланган металл- А 3В 5 контактлари хоссаларига таъсирини тадқиқ қилиш

Амангелди Камалов

Тадқиқот объектлари: Со гамма- радиация, ЎЮЧ-нурланиш ва тезкор термик ишлов таъсирида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган металл-А3В5 контакт параметрлари ўзгариши жараёни. Тадқиқот предмета сифатида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган Шоттка говили GaAs, (GaP, InP) асосидаги қурилма тузилмалари олинди.
Ишнинг мақсади: Диссертация ишининг мақсади ташки кучларнинг тоза металлар ва киритиш фазалари билан шаклланган Шотка говили асенидгаллий, фосфидгаллий, ва фосфидиндий қурилма тузилмаларига таъсирини ўрганиш.
Тадқиқот услублари: Тажрибавий тадқиқотлар қатор стандартлашган, автоматлашган услублардан А3В5 асосидаги Шоттка говили яримўтказгич курилмаларнинг электрофизик ва тузилиш хоссаларни ўрганишда фойдаланган ҳолда олиб борилди. Фазалараро таъсирларни ўрганишда Оже электрон спектроскопия, рентгенструктуравий тахлил, атом кучли микроскопия (АКМ) усулларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлиги: А’В' контакт тузилмалари ва плёнкаларда технологик омилларнинг контакт тузилмаларида механик кучланишларга таъсири конуниятларини очиб беришга имкон берувчи механик кучланишларнингшаклланиши механизми тахлили олиб борилди. Фаза ҳосил қилиш ва бўлиниш чегараси параметрларига таъсир оркали контактларнинг параметрларини назорат килишга имкон берувчи тезкор харорат ишлови бериш асосида А3В5 контактлари шаклланиши физик-технологик асослари ишлаб чиқилди. -n+-InP ғовакли тўшамаларида суюк фазали эпитаксия усули билан етилтириладиган п-туридаги InP эпитаксиал плёнкаларини ҳамда TiBx киритиш аморф фазасини қўллаган ҳолда улар учун омик ва говли контактлар тайёрлашга янги технологик ёндашув ишлаб чиқилди.
Амалий ахамияти: А3В5 асосидаги яримўтказгич курилма тузилмаларининг ташқи таъсирларга барқарорлигини ўрганиш бўйича олинган натижалар А3В5 асосидаги яримўтказгич қурилма тузилмаларини яратишда қўлланилиши мумкин.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлик: тадқиқот натижалари илмий тадқиқот ишларида ва тажриба конструкторлик амалиётларида “ОРИОН” илмий тадқиқот институтида Шоттка говили ЎЮЧ диодлар ишлаб чиқишда ва тайёрлашда қўлланилган.
Қўлланиш сохаси: Қаттиқ жинсли ЎЮЧ электроника, яримўтказгич қурилмалар тайёрлаш, микротўлқинли яримўтказгич курилмалар тиехнологияси.

17-20 216 0

Тасвирий санъат машғулотларида ранг ҳусусиятлари ва бўёқ турларини ўргатиш

Рустам Жабборов, Сарвиноз Зокирова
Мақолада “Тасвирий санъат ва муҳандислик графикаси” таълим йўналиши талабалари ва ўқитувчилари учун мўлжалланган бўлиб, унда тасвирий санъат машғулотларида ранг ҳамда бўёқда ишлашнинг мақсад ва вазифалари, тасвирий санъатни ўқитишнинг педагогик маҳорати каби масалалар хақида боради.
1-85 146 0

Таркибида фосфор, олтингугурт, хлор тутган олигомерларни маҳаллий хом ашёлардан олиш технологияси

Файзулла Нурқулов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда 20% дан ортик бино ва иншоотлар ёнғин асоратида фойдаланиб бўлмас ҳолатига келади. Уларда қўлланиладиган қурилиш материалларини ёнғинга чидамлилигини ошириш учун фосфор, олтингугурт ва хлор тутган олигомерлари билан ишлов берилади. Қурилиш материалларига бундай ишлов бериш 2016 йилда 5,4% га ошди. Қурилиш материаллари ва биноларни ёнғинга қарши ишлов беришда ишлатилувчи композицион материаллар реологик ва физик-механик хоссаларини яхшилаш, структура хосил килиш жараёнини ростлаш учун синтетик олигомерлар асосида модификаторлар олиш долзарб муаммодир1.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда оловбардош материаллар, антикоррозион копламалар олишда полифункционал таъсирга эта органик модификаторлар қўллаш юзасидан кенг камровли тадбирлар амалга оширилиб, бу йўналишда, жумладан, сифатли фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерларни ишлаб чикариш, уларнинг курилиш ва полимер материаллари оловбардошлигини ошириш борасида муаян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда таркибида фосфор-, олтингугурт-, хлор гуруҳлари тутган олигомер ва полимер материалларни сифатини ошириш улардан самарали фойдаланиш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, куйидаги масалаларга алоҳида эътибор каратилмокда: таркибида олтингугурт тутган полисульфид каучуклари олиш ва герметиклар сифатида қўллаш; фосфор-, олтингугурт тутган олигомер антипиренларни олиш ва ёгоч ва полимер курилиш материалларида қўлланилиши ўрганиб чиқиш; таркибида хлор-, олтингугурт тутган хлорсульфоланган полиэтилен олиш усулини ишлаб чикиш технологияси ва антикоррозион қопламалар сифатида қўллаш усулини ишлаб чиқиш. Шулар асосида ушбу олигомерларнинг физик-кимёвий хоссалари, уларни модификация жараёнлари ва кўлланилиши мумкин бўлган соҳалари изчил тадқиқ этиш ва технологиясини яратиш долзарб масалалардан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442 сон «2011-2015 йиларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори, 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кисқартиришга ва махсулот таннархини пасайтиришга дойр кўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган бирикмалар асосидаги янги олигомерларни, композицион полимер материаллар олишда қўллаш ва олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
маҳаллий хомашёлар асосида фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерлар олинган;
олтингугурт тутган полисульфид каучуклари, фосфор-, олтингугурт сакловчи олигомер антипиренлари ва олтингугурт-, хлор тутган хлорсульфоланган полиэтиленларни физик-кимёвий хоссалари аниқланган;
синтез қилинган бирикмаларнинг хоссалари ва тузилиши аниқланган;
фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерлар учун модификаторлар синтези, уларнинг модификацияси ва механик хоссаларга таъсири асосланган;
фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерларнинг физик-механик, герметик, оловбардошлик ва антикоррозион хоссалари аникланган, хамда ушбу олигомерларнинг қўлланилишидаги техник-иқтисодий самарадорлиги аниқланган.
Хулосалар
1. Ҳар хил ПСО асосидаги герметикларни котириш, механик хоссаларини кучайтириш ва кимёвий ўзгаришлар йўли билан модификация килиш технологияси таклиф килинди.
2. Ишлаб чикилган фаоллаштирувчи система иштирокида вулканланиш жараёни механизми таклиф килинди ва юқори деформацион мустаҳкамлик ва адгезион хоссаларига эта ок рангли герметиклар олиш имконияти кўрсатилди. Қотирувчи сифатида pyx оксиди ва марганец диоксиди ишлатилган тиокол олигомерлари асосидаги герметикларнинг термик хоссалари ТГ ва ДТТ орқали ўрганилди. Қотирувчи сифатида pyx оксиди ишлатилган герметикларда марганец диоксиди ишлатилган герметиклар билан солиштирилганда вулканловчи тўр хосил бўлишининг турли хоссаларига боғлик бўлган термик ва релаксация хоссалари паст эканлиги аниқланди.
3. Ёғоч ва полимерларни мақсадли янги антипиренлар синтез килишни кенг имконини яратувчи фосфор тутган композициялар билан оловдан химоя килиш жараёнининг механизми таклиф этилди.
4. АР-100, АР-110, АР-120, АР-130, АР-140, АР-150 и АДж-1, АДж-2, АДж-3, маркали олигомер антипиренлар асосида ёгоч ва полимерларни оловдан ҳимоялаш тажрибалари ўтказилди. Аниқландики, ўзининг самарадорлиги билан олинган антипиренлар чет эллик аналоглар билан бир хил хоссага эта, шу билан бирга антипиренларда кутбли функционал гурухлар билан боғлик қонуниятлар хам аниқланилди.
5. Ҳар хил системалар билан қотирилган ва ёгоч билан полимерии оловдан химоялаш самарадорлиги юқори бўлган гурухлар ўтказадиган, фосфор тутган олигомерлар асосида оловдан химояловчи таркиб ишлаб чиқилди. Антипиренлар сифатида АР-100, АР-НО, АР-120, АР-130, АР-140, АР-150 и АДж-1,АДж-2, АДж-3 таркибли олигомерлар ишлатилиши тавсия этилди.
6. Хлорсульфоланган полиэтиленни фосфор ва олтингугурт сакловчи бирикмалар асосида олинган модификаторлар билан таъсирлашуви ўрганилди. Кўрсатилдики, натижада полимер хар хил адгезион фаол функционал гуруҳларга эга бўлади.
7. Фосфор- азот тутган бирикмалар билан модификация килинган хлорсульфоланган полиэтилен асосидаги таркибларнинг адгезия структура-сини ҳосил қилиши ва адгезия мустаҳкамлигига таъсири аниқланди.
8. Композиция модификацияси натижасида олинган адгезив коплама-ни структураси ўрганилди. Модификация натижасида юзанинг кескин ўзга-риши кўрсатилди. Ушбу структура юза билан таъсирни кучайиши натижасида адгезион мустахкамликни ошишига олиб келди.
9. Махаллий хомашёлар асосида Р, S, CI- тутган бирикмалар олиш технологияси ишлаб чиқилди ва МЧЖ «QAYUM НОЛ SER.VIS», МЧЖ «KAFOLAT REZINA», Тошкент МГБ да амалиётга жорий этилди. Олинган Р, S, CI- тутган бирикмалар агрессив таъсирларга, атмосфера таъсирларига ва юқори оловбардошликка эга.

1-76 69 0

Табиий газни комплекс тозалаш учун юқори самарадор ускуналарни яратиш

Тойир Рахмонов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Заминимизни истиқболли нефть ва газ заҳираларига бойлиги, тўпланган илмий-техник имкониятлар ва катта ишлаб чиқариш тажрибаси — буларнинг барчаси биргаликда нефть ва газ саноатининг келажакдаги сезиларли ривожи учун қулай шарт-шароитларни яратади. «Узбекнефтегаз» миллий холдинг компаниясида сифат жиҳатдан янги бўлган сўнги авлод жиҳозлари, материаллар, замоновий инновацион технологияларни ишлаб чикаришга жорий этиш ва қўллаш, эскирган техникани янгилаш ва алмаштириш суръатини тезлаштириш, етакчи чет эл компаниялари билан хамкорликда йирик инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш, тайёр махсулотлар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш ва зарур аҳамиятга эга бўлган ижтимоий масалалар комплексини ечиш мухим вазифалардан саналади. Мазкур вазифаларнинг тўлиқ ўзлаштирилиши мамлакатимизнинг ёнилги-энергетика соҳасидаги мустақиллигини сезиларли даражада мустахкамлаш имконини беради.
Диссертация ишининг долзарблиги, табиий газни тозалаш ва кайта ишлаш корхоналарида тайёрланаётган газ маҳсулотларининг сифатини яхшилашга ва турини янада кўпайтиришга хизмат килувчи самарадор ускуна ва контактловчи мосламаларни яратиш, жихозларнинг технологик ва механик ишончлилигини ошириш, технологик жараёнларни тубдан реконструкция қилиш ва модернизациялаш, ҳамда ушбу объектларда экологик ҳолатни яхшилаш масалаларига диққат билан аҳамият беришни талаб этиши билан боғлиқлиги орқали ифодаланади.
Республикамиз газни тайёрлаш ва кайта ишлаш корхоналарида янги технологияларнинг ривожланиши билан, дунёдаги иктисодий ва экологик кризислар шароитида, жиҳозларни тайёрлаш учун ишлатиладиган материаллар сарфини камайтириш, хом ашё ва энергетик ресурсларни тежаб сарфлаш масалалари муҳим бўлиб колмоқда. Тармокнинг чет эллардан импорт қилинган асосий технологик машина ва ускуналари ўз техник захираларини ишлатиб бўлди ва уларни алмаштириш талаб этилади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 29 июлдаги ПФ-1590-сонли Фармойиши билан тасдиқланган 2011-2013 йилларга мўлжалланган «Тайёр маҳсулотлар ишлаб чикаришни маҳаллийлаштиришни чуқурлаштириш» дастурига асосан “Ўзнефтегазмаш” акциядорлик компаниясининг машинасозлик корхоналари олдига углеводородларни тайёрлаш ва кайта ишлаш учун курилмалар ишлаб чикаришни кенгайтириш вазифаси юклатилган.
Тадкиқот йўналиши ушбу дастурга мос равишда табиий газни суюклик ва нордон компонентлардан комплекс тозалаш жараёнларини жадаллаштириш учун «газ-суюклик» тизимларида ишловчи юкори самарадор ускуналар ва контакт мосламаларини яратиш ва ишлаб чикаришга жорий этишга каратилган зарур илмий-техник муаммодир.
Тадқиқотнинг мақсади табиий газни комплекс тозалаш курилмаси учун юкори самарадор ускуналар (сепаратор, дегазатор, абсорбер ва десорбер) ва принципиал технологик схемасини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилигн қуйидагилардан иборат:
ўзаро таъсирланувчи муҳитлар турбулент газ-суюклик оқимининг гидродинамик режимларини тавсифловчи математик модель таклиф этилган;
колоннали ускуналарнинг тарелкаларида ва дисперс газ фазали тизимларда ҳосил қилинадиган жадал барботаж режимларида фазавий ячейкалар сони ва икки фазали оқимнинг газ сиғими орасидаги ўзаро боғлиқлик очиб берилган;
томчи қайтариш мосламаларини самарали жойлаштириш ва газ-суюқлик аралашмасини ажратиш самарадорлигини сезиларли ошириш имконини берувчи, турли ўлчамдаги суюқлик томчиларининг тарқалиш қонуниятлари ва сепараторнинг фойдали баландлиги аникланган;
жадаллаштирилган режимларда ҳамда газ ва суюқлик сарфларининг кенг оралиғида ўзгариши шароитида самарали ишлайдиган контакт мосламалари ва ускуналарнинг янги конструкциялари ишлаб чикилган;
эркин кесим юзаси 20% бўлган икки контакт зонали элаксимон тарелканинг турғун ва самарали ишлаш соҳаси аниқланган;
газ сиғими, гидравлик қаршилик, томчини чиқиб кетиши ва тиркиш учун сарф коэффициента каби гидродинамик катталикларни сепарация ва модда алмашиниш ускуналарининг технологик ва геометрик катталикларига боғлиқ ҳолда баҳолаш учун эмпирик тенгламалар тавсия этилган;
газ сепаратори ва тўйинган эритмалар учун юпқа суюклик оқими ҳосил қилувчи мосламали дегазаторнинг конструктив, гидравлик ва технологик катталикларини ҳисоблашнинг муҳандислик услублари яратилган.
Хулоса
Табиий газни суюклик ва нордон компонентлардан тозалаш учун юқори самарадор ускуналар яратиш мақсадида ўтказилган комплекс илмий-тадкиқот ишларининг натижалари бўйича куйидаги асосий хулосаларни шакллантириш мумкин:
1. Табиий газни тозалаш ускуналари таркибидаги ускуналарда амалга оширилаётган технологик жараёнлар шароитида окимлар харакатининг қонуниятлари тахдил этилди.
2. Суюқ дисперс фазадаги суюклик томчиларини сепараторнинг эркин кесим юзаси бўйлаб ҳаракатланиш траекториясини аниқлаш учун математик модел курилди ва унинг хисоблаш алгоритмини амалга ошириш учун дастур ишлаб чикилди.
3. Колоннали ускуналар тарелкаларида ҳосил килинадиган жадал барботаж режимлари ва дисперс газ фазали тизимлар учун фазавий ячейкалар сони ва икки фазали катламнинг газ сиғими ўртасидаги ўзаро боғлиқлик очиб берилган; контакт мосламалари ва ускуналар ишининг жадаллигини белгиловчи кўрсаткич сифатида тезликнинг F-омилини кабул қилиш тавсия этилди.
4. Суюклик тикинини ушлаш ва таркибидан газни ажратиш учун шарсимон шаклдаги бирламчи газ сепараторининг рационал конструкцияси ишлаб чиқилди ва Ўзбекистон Республикаси патента (№ IAR 03763, 2008 й.) билан ҳимояланди. Газни эркин намликдан тозаланиш самарадорлиги юқорилигини сақлаб колган ҳолда ушбу ускуна конструкцияси, мавжуд цилиндрик шаклдаги горизонтал сепараторларга нисбатан металл сарфини 2 маротаба қисқартириш имконини берди.
5. Радиал цилиндрик қистирмалар кўринишидаги кўшимча конструктив элементлари бўлган марказдан кочма типдаги сепараторнинг рационал конструкцияси ишлаб чикилди ва Узбекистан Республикаси патента (№ IDR 04591, 2001й.) билан ҳимояланди. Ўқ бўйлаб уюрмаловчи мосламага эга мазкур сепаратор табиий газни тозалаш ва кайта ишлашга тайёрлаш курилмаларида, уни суюк компонентлардан самарали тозалаш учун қўлланилди.
6. Модда алмашиниш колонналарининг ички сепараторлари ва табиий газни ўта юқори даражада тозаловчи сепараторлар учун уюрмаловчи мосламали марказдан кочма турдаги сепарациялаш элементининг янги конструкцияси ишлаб чиқилди. Марказий ўқга ўрнатиладиган ушбу элемент радиус бўйича эгилган шаклли парраклардан иборат бўлиб, уларнинг кириш зонасидаги йўналтирувчи бурчаги 70-75° ва парракларнинг бир-бирини ўзаро ёпиш бурчаги 6-10° чегараларида ўзгаради.
7. Эркин кесим юзаси 20 % бўлган икки контакт зонали элаксимон тарелканинг тажрибавий ва саноатдаги синовлари натижаларига кўра, газ ва суюқлик фазалари сарфлари ўзгаришининг кенг чегараларида барботаж қатламининг газ сигими, гидравлик қаршилиги ва томчиларни газ таркибида чиқиб кетиши бўйича янги маълумотлар олинди; тадкик этилган модда алмашиниш тарелкаси конструкциясининг турғун ва самарали ишлаш соҳаси аниқланди, унинг гидродинамик катталикларининг оптимал кийматларини хисоблаш учун эмпирик тенгламалар олинди ва тажрибавий ва хисобланган қийматларни такқослаш асосида мазкур тенгламаларнинг ҳақиқий жараёнларга мослиги аниқланди.
8. Янги кўринишдаги тарелкалар билан таъминланган модификация-ланган абсорбернинг иш унумдорлиги, унинг лойиҳавий кувватига нисбатан 1,4 маротабага ортиши мумкинлиги кўрсатилди; мазкур самара адсорбция жараёнини жадаллаштириш ва айни пайтда тозаланган табиий газнинг юқори сифат кўрсаткичлари (FbS микдори 7 мг/м3 дан кичик) сақланиши хисобига эришилди.
9. Тўйинган эритмалар учун юпқа суюқлик катлами хосил килувчи мосламали дегазаторнинг Ўзбекистон Республикаси патента (№IAR 04060, 2009 й.) билан химояланган конструкцияси ишлаб чиқилди. Тавсия этилган ускуна конструкциясида, мавжуд ускуналар конструкцияларига нисбатан, металл сарфини 1,5 маротабага қисқариши ва дегазациялаш юзасини 33 % га ортиши тасдиқланди.
10. Табиий газни бирламчи ва чукур тозалаш учун янгидан яратиладиган сепараторлар, уюрма ҳосил килиш мосламаси ва эркин кесим юзаси 20 % ни ташкил этувчи икки контакт зонали модда алмашиниш тарелкалари билан таъминланувчи колоннали ускуналар ва тўйинган эритмалар учун юқори самарадорликка эга бўлган дегазаторларни, жихозларни эксплуатацион катталиклардан келиб чикиб, технологик катталикларини аниклаш имконини берувчи эмпирик тенгламалар олинди ва мазкур жиҳозлар ва уларда амалга ошириладиган жараёнларнинг мухандислик хисобларини бажариш услублари яратилди.
11. Таркибида истиқболли кўринишдаги ускуналар мавжуд газни водород сульфидидан тозалаш курилмасининг технологик схемаси ишлаб чиқилди ва уни табиий газни самарали тозалаш технологиясини амалга ошириш учун амалиётга тавсия этилди.
12. Юқори самарали ва истикболли ускуналарни ишлаб чикаришга жорий этилиши натижасида ишлаб чиқариш унумдорлигини ошиши, газ сифати яхшиланиши, жиҳозларда металл сарфи ва истеъмол қилинадиган энергия микдорини камайиши хамда валюта маблагларининг ва транспорт харажатларининг кискаришини хисобига 700 миллион сўмдан ортик соф иктисодий самара олинди.

1-14 126 0

Сунъий интеллект дунёни қандай ўpгартирмоқда

Bunyodbek Akhmedov
Сунъий интеллект (СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ) - бу одамларга ахборотни қандай бирлаштиришимиз, маълумотларни таҳлил қилиш ва олинган билимлардан қарорлар қабул қилишни яхшилаш учун қандай фойдаланишимиз ҳақида қайта англашимизга имкон берадиган кўп қиррали восунъий интеллектта ва бу иқтисодиётнинг барча соҳаларини ўзгартирмоқда. Ушбу мақолада сунъий интеллектдан турли соҳаларда фойдаланишни муҳокама қилишади, унинг ривожланиш муаммоларини ҳал қилишади ва муҳим инсоний қадриятларни сақлаб қолиш билан сунъий интеллектдан максунъий интеллектмал даражада фойдаланиш бўйича тавсунъий интеллектялар беришади.
771-773 74 0

Создание и перспективы внедрения Price-telegram-бота для совершенствования медицинского обслуживания в республике Узбекистан

Madina Gamletova, Nodira Abzalova

В данной статье рассмотрено предложение применения искусственного интеллекта в сфере здравоохранения, в частности, предложена идея разработки Price-telegram-бота для медицинских услуг, обоснованы цель и преимущества данной разработки, предложены этапы создания и пошаговая инструкция использования данного бота.

691-693 100 0

Совершенствования подходов механизма управления персоналом на предприятиях лёгкой промышленности

Madinabonu Saloxiddinova, Dilnoza Uzganbayeva

Статья посвящена анализу и совершенствованию подходов к механизму управления персоналом на предприятиях лёгкой промышленности. В статье рассматриваются основные проблемы, c которыми сталкиваются предприятия данной отрасли в области управления персоналом, такие как эффективность мотивации сотрудников, управление знаниями и навыками, а также создание благоприятной организационной среды. Для решения данныхпроблем предлагаются современные подходы и инструменты, такие как использование технологий управления персоналом, внедрение системы управления знаниями, разработка гибких методов мотивации и обучения персонала. Анализ применения этих подходов на практике позволяет сделать выводы о их эффективности и потенциале для улучшения управления персоналом на предприятиях лёгкой промышленности.

1-23 61 0

Сидирға бўялувчи ипак матолари ишлаб чиқаришда хом ашё тайёрлаш технологиясини такомиллаштириш

Шахноза Усмонова

Тадқиқот объектлари: Ипакчи 2 х Ипакчи 1 зот пиллалари, ультрафиолет нури, хом ипак, эшилган иплар, технология, трикотаж матоси.
Ишнинг мақсади: Сидирға бўялган ипак матолари олишда пиллаларни тусланиши бўйича рангларга саралаш асосида хом ашё тайёрлаш тсхнологиясини такомиллаштириш.
Тадқиқот услуби: назарий тадқикотлар иплар мсханикасига, спектрофотометрия натижаларига, электрон микроскопия услубига, математик статистика ва тажрибалар таҳлилига асосланган. Экспсримснтал тадкиқотлар “Ипак тсхнологияси”, “ТЖАК”, “ТМҚКТД” кафсдраларининг замонавий жиҳозларида лаборатория шароитида, ҳамда ТТЕСИ кошидаги «CENTEX UZ» ссртификатлаштириш марказининг синов ускуналарида олиб борилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилнги: Рсал вактда пилла тусини аниқлаш учун дастурга патент ( № DGU 01345) олинди ва МКК-1 асосида пиллаларни тусини ранги бўйича автоматик сараловчи курилмага (№ FAR 2008 0074) патент бсриш тўғрсида қарор олинди.
Замонавий пилла чувиш (K.CC-SR 100) автоматларига рационал пилла чувиш тсзлиги қилиб 115 -120 м /мин дсб ўрнатилди ва пилла чувиш корхонасидан жорий қилиш акта олинди.
Амалий ахамияти: Пиллаларни рангини тусланиши бўйича кўшимча саралаш орқали сидирға бўялган ипак матолари ва трикотаж олишда хом ашё тайёрлаш тсхнологияси такомиллаштирилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодин самарадорлиги: Диссертация иши натижалари Наманган шаҳридаги МЧЖ “Водий ипаги” корхонасининг пилла чувиш цехида жорий этилди ва жорий қилиш акти олинди.
1000 м2 тоза ипакдан трикотаж ишлаб чиқаришда кутилаётган фойда 406,0 минг сўмни ташкил қилади (2006 йил нархида).
Қўлланиш соҳаси: пилла чувиш, ипакни эшиш корхоналарида.

1-76 68 0

Сабзавот ингредиентларини қуритиш технологиясини такомиллаштириш

Шерзод Маматов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда қишлоқ хўжалиги хомашёсини етиштириш, озик-овкат махсулотлари ишлаб чиқариш ва унинг хавфсизлигини таъминлаш биринчи даражали масалага айланди.
Янги технологияларни қўллаш асосида сўнгги йилларда кишлок хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлашни йўлга қўйиш орқали қўшимча қиймат яратиш ва маҳсулот ишлаб чикаришда юқори иқтисодий самарадорликка эришиш бўйича бир қатор ишлар амалга оширилмокда.
Етиштирилган қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлашнинг кенг тарқалган усулларидан бири куритиш ҳисобланади. Шу билан бирга пазандачиликда кенг кўлланиладиган куритилган сабзавот ингредиентларга бўлган талаб йилдан йилга ортмокда. Юқори озиқавий қимматга эга, деструктурланган биологик компонентлар микдори минималлаштирилган, юқори микдорда витамин, углевод тутган ҳамда минерал моддаларга бой бўлган куритилган сабзавотлар ишлаб чиқаришнинг самарали технологияларини яратиш ҳозирги кунда долзарб масала хисобланади.
Ушбу масалани илмий жиҳатдан ҳал этишда ресурстежамкор, юқори сифатли маҳсулот чиқишини таъминлайдиган қуритиш технологияларини ишлаб чиқиш зарурияти юзага келди. Маҳсулотни қуритиш технологиясининг ривожланиши икки каскадли усулга ўтиш, инфрақизил ва ўта юқори частотали электромагнит майдонлардан окилона фойдаланиш билан боғлиқ.
Мазкур тадқиқот иши Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йилнинг 12 мартидаги, ПҚ-1072-сон «2009-2015 йилларда ишлаб чикаришни модернизация қилиш, техникавий ва технологик кайта жиҳозлаш бўйича энг мухим лойиҳаларни амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори ҳамда 2011 йилнинг 31 октябридаги ПҚ-1633 сон «2012-2015 йилларда республика озиқ-овқат саноатини бошкаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорларида белгиланган вазифаларни амалга оширишга хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади пазандачиликда қўлланиладиган сабзавот ингредиентларини қуритишда энергия сарфини камайтириш ва тайёр маҳсулот сифатини ошириш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги:
дастлабки киска вактли ИҚ, ЎЮЧ ва ИҚ-ЎЮЧ усулларда ишлов беришни қуритиш объектининг структурасига, маҳсулотдаги намликнинг ҳолати ва ИҚ-вакуум куритиш жараёнига таъсири аниқланган;
таратилаётган ИҚ спектрли нурнинг назарий асосланган фокуслаш механизми, нурланишнинг импульслилиги, давомийлик ва зичлиги, ИҚ нур-латкичнинг қоралик даражасини куритиш жараёнига татбиқ этиш аналитик ишлаб чиқилган, энергия айланишининг цикллилиги, энергия импульсини танлаш ва максимал ФИКни таъминлашнинг механизми аникланган;
нурлатиш даври ва пауза оралиғидаги математик боғликлик, намликнинг буғланишидаги температура ҳамда намлик градиентини импульсли иситишда аккумуляцияланган иссиқлик ҳисобига кайта йўналтириш, айни вактда материални совутиш, натижада маҳсулот марказидаги намликни чеккаларга қайта тарқатиш диффузия коэффициента орқали ифодалаш кўрсатилган;
сабзавотларни ИҚ-вакуум усулда куритиш жараёнида чегараловчи кўрсаткич сифатида сувнинг активлиги қабул қилиниб, тадқик килиш услубиёти ишлаб чиқилган;
намунадаги осмотик боғланган намликнинг улуши ошишининг доимий юқори тезликли куритиш даврининг давомийлигини чеклашни аниқлашдаги роли кўрсатилган;
дастлабки ишлов бериш ва каскадли куритишни кўллаш оркали куритиш жараёнини жадаллаштиришнинг технологияси такомиллаштирилган.
Хулоса
1. Қуритиш жараёнида иложи борича паст температурада, қисқа фурсатда, энергиянинг минимал сарфи билан буғлатилиши керак бўлган намликка таъсир этишнинг турли усуллари тадқиқ этилди. Хом ашёга ИҚ, ЎЮЧ ва ИҚ-УЮЧ нурлар билан қисқа муддатли дастлабки таъсир кўрсатишнинг кўп қўлланиладиган усуллари, уларнинг маҳсулотдаги намликнинг холатига таъсири, атмосфера босими ва вакуумда ИҚ нурлар таъсирида буғлатилиши кўрилди ва картошка, сабзи ва бош пиёзни қуритишнинг мақбул усули топилди хамда уни тежамли амалга ошириш бўйича конструктив тавсиялар ишлаб чиқилди.
2. Ишчи органнинг нурлатиш даражаси ва қизиш температураси тадқиқ этилиб, куритиш учун иситкичлар - нурлаткичнинг импульсли керамик ўзгартиргичлари танланган. Нурлатилаётган ИҚ спектрли энергияни фокуслаш, нурлатишнинг импульслилиги, унинг катталиги ва давомийлиги механизмлари баён этилди. Сабзавотни куритишда ушбу механизмнинг даврийлиги, энергия импульсини пуркаш ва жараённинг максимал ФИК таъминлаш механизмы, нурлатилиш тўлқинлари диапазони, жумладан стерилизациялаш қобилияти ўрганилди.
3. Намликни буғланишининг импульсли иситиш, материални айни вақтда совутишдаги аккумуляцияланган иссиқликнинг температура ва намлик градиентини кайта йўналтириш самараси ўрганилди ва цикл давомийлигининг математик ифодаси шакллантирилди. Нурлатиш даври ва пауза орасидаги математик боғлиқликнинг диффузия коэффициенти аниқланди.
4. ИҚ диапазонли электромагнит майдонни намликнинг бугланиш температурасини 50°С гача тушурувчи куритилаётган маҳсулот намунасига таъсири механизми аниқланди.
5. Қуритишнинг импульс-даврий режимини тадқиқ этишда энергия бериш даражаси камайтирилганда навбатдаги ҳар бир циклда С витаминининг микдори картошка, сабзи ва бош пиёзда мувофик равишда, қолдиқ намликнинг микдори 9,88; 13,86 ва 13,51% гача туширилганда, 63,5; 30,26 ва 49,74 мг°/о, кандларнинг микдори эса 52,5; 52,5 ва 72,5 % бўлиши аниқланди. ИҚ энергия беришнинг қолган икки режими учун картошка, сабзи ва бош пиёзни 10-14% қолдиқ намликгача қуритишда вақт сарфи 7% га ортиши аниқланди.
7. Сабзавотга дастлаб ИҚ ишлов берилиб, сўнгра ИҚ-вакуум усулда қуритиш натижасида жараён давомийлиги 30 минутга қисқариши, температураси эса 65°С дан 50°С гача камайиши аниқланди.
8. Лаборатория тажрибалари, тажриба-саноат синовлари шароитларидаги натижалар асосида бирламчи қуритилган сабзавот ингредиентлари ишлаб чиқаришнинг технологии тизими ишлаб чикилди ҳамда моддий баланси тузилди. Тажриба ўтказилган картошка («сайта» нави), сабзи («шантанэ» нави) ҳамда пиёз («коратол» нави) намуналарида қандларнинг 20% га, С витаминининг эса 13 мг% га кўпрок сақланиши, яъни маҳсулотнинг 1-навдан олий навга ўтиши хисобига йилига 1000 т картошка ҳамда 1500 т сабзи ва пиёз қайта ишлайдиган «GOLD DRIED FRUITS» ва «TOOL PAPER» корхоналарида йиллик иқтисодий Самара 305,2 млн сўмни ташкил этади, 200 т куритилган сабзавот олиш кувватига эга МЧЖ «Туракурган Ширинлик Агро» корхонасида эса 101,5 млн сум микдорда фойда олинди.

341-343 98 0

Республикамизда бино ва иншоотлар қурилиши учун лойиҳа-смета ҳужжатларини ишлаб чиқиш асослари, муаммолар ва уларни ечимлари тўғрисида

Islom Arslanov, Maxammad Agalikov

Мазкур мақолада Республикамизда бино ва иншоотларни қуриш учун лойиҳа-смета ҳужжатларини ишлаб чиқиш асослари, бугунги ҳолати, ушбу соҳадаги айрим муаммаолар ва уларни ечимлари юзасидан маълумотлар келтирилган.

164-166 200 0

Применение технологий искусственного интеллекта в обучении магистров

S Kamalova, Sh Tashmuxamedova, B Baltabayeva
В данной статье рассмотрены возможности искусственного интеллекта в современном мире и некоторые аспекты его применения в образовании. При написании научной статьи или доклада на конференцию, при оформлении аннотаций, рефератов используя чаты ИИ можно быстрее получить оптимальные результаты. Таким образом был получен большой объем информации ио некоторым направлениям исследований бумажной и полиграфической отраслей.
1-46 75 0

Пишитилган ип ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш орқали ип сифатини яхшилаш

Зокиржон Эркинов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда тўқимачилик саноати инсонлар моддий ва ижтимоий фаровонлигини таъминлашда катта аҳамиятга эга. Бугунги кунда тўқимачилик саноатида тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқаришда юқори даражадаги ўсиш кузатилмоқда. Дунё тўқимачилик саноатида пахта тола-67%, кимёвий тола ишлаб чиқариш-20%, жун тола-10%, луб толалар-1,6% ва бошқалар-1,4% ташкил этмоқда. Тўқимачилик саноати жадал суръатларда ривожланаётган асосий ҳудудларга Шарқий Осиё, Жанубий Осиё, МДҲ, Европа ва АҚШни киритиш мумкин1.
Мустақиллик йилларида республикамизда тўқимачилик матолари ишлаб чиқариш ва уларни тайёр маҳсулотгача етказиш, янги техника ва технологияларни жорий этиш, маҳаллий хом ашёдан самарали фойдаланиш масалаларини комплекс ҳал этиш енгил саноатни ривожланишида муҳим аҳамият касб этмокда. Тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқариш учун зарур иплар туркумига кирувчи пишитилган ип ишлаб чиқариш учун замонавий, серунум техника ва технологияни ишлаб чиқаришга жорий этишга тобора кўпроқ эътибор берилмокда. Ўзбекистон Республикасини 2017- 2021 йилларда ривожлантиришга қаратилган бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида миллий иқтисодиётнинг етакчи тармоқларидан бири енгил саноат корхоналарини модернизация қилиш ҳисобига уларнинг рақобатбардошлигини ошириш, маҳаллий хом-ашё ресурсларидан унумли фойдаланиш асосида соҳани ривожлантириш лозимлиги кўрсатиб ўтилган.
Жаҳон амалиётида пахта толали иплардан тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш учун ип йигириш, пишитиш, пардозлаш ва бўяш технологик жараёнларига таъсир этадиган муҳим омилларни аниқлаган ҳолда янги техника ва технологиялардан кенгроқ фойдаланиш алоҳида аҳамият касб этади. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: пахта толали иплардан пишитилган иплар тайёрлаш жараёнини такомиллашган технологиясини ишлаб чиқиш; якка ипларни пишитишга тайёрлаш ва пишитишнинг комплекс технологиясини ишлаб чиқиш; мавжуд пишитиш жиҳозларидан унумли фойдаланиш бўйича технологик регламентлар ишлаб чиқиш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2016 йил 21 декабрдаги ПҚ-2687-сон «2017-2019 йилларда тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини янада ривожлантириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги ва 2016 йил 22 декабрдаги ПҚ-2692-сон «Саноат тармоқлари корхоналарининг жисмоний ишдан чиққан ва маънавий эскирган машина-ускуналарини жадал янгилаш, шунингдек, ишлаб чиқариш ҳаражатларини камайтиришга оид қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. 
Тадқиқотнинг мақсади пишитилган иплар ишлаб чиқаришнинг такомиллашган технологиясини яратиш асосида ип сифатини яхшилаш ва экспортбоп тўқимачилик маҳсулотлари ассортиментини кўпайтиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пахта толали тўқимачилик ипларидан пишитилган иплар ва ип буюмлари олиш бўйича тасниф такомиллаштирилган ҳамда пишитиш машиналари ва механизмларининг тузилиши бўйича янги тасниф ишлаб чиқилган;
бир босқичли усулда кўп қаватли пишитилган ип ишлаб чикаришнинг такомиллаштирилган технологияси асосида янги пишитиш қурилмаси яратилган;
янги пишитиш қурилмасининг асосий ишчи кисмларининг математик моделларидан фойдаланган ҳолда унинг асосий технологик ҳамда кинематик кўрсаткичларини муқобиллаш катталиклари аниқланган;
қўшбурам пишитиш машинасида компакт иплардан тикув ипи олиш учун технологик параметрлар аниқланган ва тикув ипи олинган; 
қўшбурам пишитиш машинасида турли ассортиментдаги пишитилган иплар олиш учун технологик параметрлар аниқланган;
янги технология асосида пишитилган ипга кам бурам бериб, бурамларни бир текис тақсимлаш орқали белгиланган хоссаларга эга турли структурадаги пишитилган иплар ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Пишитилган ип ишлаб чикариш технологиясини такомиллаштириш орқали ип сифатини яхшилаш» мавзусидаги диссертация бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. Пишитиш машиналари ва пишитиш механизмларининг тузилиши бўйича янги тасниф таклиф этилган. Пахта толали тўқимачилик ипларидан пишитилган иплар ва ип буюмлари олиш бўйича тасниф такомиллаштирилган.
2. Назарий тадқиқотларга амал қилган ҳолда якка ва пишитилган ипларда бурамлар ва якка ипларнинг қўшилишлар сони, бурам йўналиши мутаносиб тарзда танланиб, пишитиш жараёнида таранглик бир ҳилда бўлиши таъминланганда, пишитилган ипда бурамлар бир текис тақсимланишига эришилди. Бунинг натижасида ипларга белгиланган ҳоссаларни бериш учун пишитишда бурамлар сонини 20-25 %гача камайтиришга эришилган.
3. Янги пишитиш қурилмаси («Калава ипларни эшиш учун қурилма» № FAP 00565)да тарангликни ростловчи ва бурамни бир текис тақсимловчи шарчали насадка иши назарий тадқиқига кўра, шарчанинг мувозанат ҳолати, шарчанинг ип билан биргаликда ҳаракат тенгламалари тузилган.
4. Такомиллашган технология асосида янги қурилмада ипнинг бурам олиш масофаси 470мм бўлиб, бу масофа қўшбурам пишитиш машинасиники (1200мм)га нисбатан 2,6 маротаба камайиши ҳисобига пишитилаётган ипда тарангликни ва бурам бир текис тақсимланишини назорат қилишга эришилган.
5. Янги пишитиш қурилмасида ишчи қисмлари кўрсаткичларини муқобиллаш мақсадида ўтказилган тўла омилли тажриба натижаларига кўра, шарчали насадкада шарчанинг массаси 8,0 грамм ва насадка ички сфера юзаси диаметри 10,0 мм бўлганда, бурамлар тақсимланиши нисбатан бир текис бўлганлиги аниқланган.
6. Олиб борилган амалий тажрибалар назарий тадқиқотлар натижаларини тасдиқлади. Тадқиқотлар натижаларига кўра, янги пишитиш қурилмасида турли ассортиментдаги пишитилган иплар ишлаб чиқариш учун қурилмани ростлаш параметрлари тавсия этилган.
7. Такомиллашган технология асосида таклиф этилаётган янги қурилмада таъминланаётган ўрамни урчуқ ёрдамида ўз ўқи атрофида айланиши ҳисобига бурам берилади. Бу мавжуд технологик жараёнлардан фарқ қилганлиги сабабли янги қурилмада турли структура ва ассортиментдаги пишитилган иплар ишлаб чиқариш имконияти ошишига эришилган.
8. Янги пишитиш қурилмасини ишлаб чиқаришга жорий этиш орқали 1та машинага йиллик 78636,0 минг сўм иқтисодий самарадорликка эришилди. Янги технология асосида ишлаб чиқарилган ипларни ишлаб чиқаришга жорий этиш орқали болалар пойабзали ишлаб чиқариш корхонасида йиллик 2880,0 минг сўм, эркаклар поябзалларида 5640,0 минг сўм иқтисодий самарадорликка эришилган.

1-52 124 0

Пахтани майда ифлосликлардан тозалашнинг самарали конструкциясини яратиш ва ҳисоблаш усулларининг илмий асосларини такомиллаштириш

Абдуғани Бобаматов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жахон бозорида пахта толаси тўқимачилик саноатининг асосий махсулотларидан бири ҳисобланади. Халқаро консультатив қўмитанинг (ICAC) маълумотига кўра «2015-2016 йил мавсуми бўйича Бангладеш, Вьетнам, Хитой, Туркия, Индонезия, Покистон каби давлатлар пахта толасини импорт қилиш бўйича етакчилик қилган»1. Пахта толасининг сифатига бўлган талабларни янада кучайиши пахта толасини жаҳон бозорида унинг рақобатбардошлилигини ошириш, замонавий хамда технологик жихатдан ишончли ва сифатли махсулот ишлаб чиқаришга мўлжалланган тукимачилик саноатининг олдига энг долзарб муаммолардан бири бўлган пахта тозалаш корхоналарини янги техника ва технологиялар билан қайта жиҳозлашга алоҳида эътибор беришни талаб қилмокда. Айниқса, жаҳон пахта тозалаш соҳасида юқори самарадорликка эга бўлган янги техника ва технологияларни, такомиллаштириш, амалиётга жорий килиш, ишлаб чиқарилаётган махсулотлар сифатини яхшилаш, ресурстежамкор технологияларни яратишга алохида эътибор қаратилмокда.
Жаҳон тажрибасида чигитли пахтани майда ифлосликлардан тозалаш техникаси хамда технологиясини такомиллаштиришга йўналтирилган тадқикотлар олиб борилмокда. Бу борада жумладан, чигитли пахтани майда ифлосликлардан тозалашнинг самарали технологияси ва курилмаларини ишлаб чиқиш, майда ифлосликлардан чигитли пахтани тозалашни юкори самарали тўрли юзаларини яратиш, ишлаш режимлари ва параметрларини мукобиллаштириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Мустақиллик йилларида республиккамизда пахта маҳсулотининг истеъмол хусусиятларини яхшиланишига олиб келадиган, пахта хомашёсини дастлабки ишлаш технологик жараёнларини ва ишлаб чиқаришнинг юқори самарадорликка эта, бошкариш тизимларини яратишга оид бўлган кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилган. Бу борада, жумладан, пахта тозалаш корхоналарида бошланғич кўрсаткичларига боғлик равишда кайта ишланаётган хом-ашёдан белгиланган сифатли пахта маҳсулотини олиш, чигитли пахтани майда ифлосликлардан тозалаш техникаси хамда технологиясини такомиллаштириш бўйича сезиларли натижаларга эришилмокда. Шу билан бирга пахта тозалаш самарадорлигини ва ишлаб чикариш унумдорлигини пастлиги долзарб масала бўлиб келмокда. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан « ... миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш, иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш ... » вазифаси белгилаб берилган. Ушбу вазифаларни бажариш, жумладан чигитли пахтани дастлабки ишлаш янги технологияларини яратиш, майда ифлосликлардан тозалаш техника ва технологияларини такомиллаштириш пахта саноатининг мухим масалалардан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида» ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 70-сон «2007-2011 йилларда пахта тозалаш саноати корхоналарини модернизация ва реконструкция қилиш дастури тўғрисида»ги, 2016 йил 22 декабрдаги ПҚ-2692-сон «Саноат тармоқлари корхоналарининг жисмоний ишдан чиккан ва маънавий эскирган машина-ускуналарини жадал янгилаш, шунингдек, ишлаб чикариш ҳаражатларини камайтиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» ги Қарорлари, хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифани амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пахтани майда ифлосликлардан тозалаш машинасининг янги юкори самарали конструкциясини яратиш ва параметрларини хисоблаш усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
чигитли пахтани майда ифлосликлардан тозалаш агрегатининг қайишқоқ элементли, янги тўрли юза конструкцияси яратилган;
чигитли пахтани пластинага таъсир кучи ва богланишлари синовлар асосида ишлаб чиқилган;
чигитли пахтани хар ҳил режимда қайишқоқ пластинага таъсири натижасида унинг тебранишларини ифодаловчи ечимлари, пластинкани тебранишларининг назарий усул асосида аниқланган;
чигитли пахтани пластинага тасодифий таъсирини уни тебранишларига богликлиги, ишчи орган параметрлари тажриба синови асосида аникланган;
тажрибавий натижалар ёрдамида ишлаб чикариш унумдорлигини қайишқоқ пластинани тебранишларига богликлиги назарий усул оркали ишлаб чикилган;
тўрли юзаларда пластиналар жойлашишида уларга тушаётган юкланишларга богликлиги тебранишлар тахдили асосида ишлаб чикилган.
Хулоса
Пахтани майда ифлосликлардан тозалашнинг самарали конструкциясини яратиш ва ҳисоблаш усулларининг илмий асосларини такомиллаштириш бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Амалдаги тўрли юзали пахта хом-ашёсини майда ифлосликлардан тозаловчини конструктив хусусиятларини ўрганиш ва тахлил килиш асосида, қайишқоқ пластинали тўрли юзасини янги самарали конструкцияси ишлаб чикилди. Тўрли юзаларни уларнинг функционал техник хусусиятларига қараб классификацияси тузилди.
2. Пахта толали чигитларини тўрли юзанинг қайишкок пластинаси билан ўзаро таъсир кучини аниқлаш формуласи олинди. Пахтанинг массаси, айланиш частотаси ва козикли барабан радиусини ортишида қўзғатувчи кучнинг кайишкок пластинага таъсирида унинг тебраниш амплитудаси чизиқли конунда ўзгариши имконини берди.
3. Пахта хом-ашёсини турли режимлар таъсирида майда ифлосликлардан тозалагичининг тўрли юзаси қайишқоқ пластинасини тебранма ҳаракатини тенгламаси олинди. Қайишкок пластинани пахтадан доимий қўзғатувчисидаги тебраниш масаласининг ечими асосида унинг тебраниш конунияти аникланди. Тўрли юза пластинасининг тебраниш амплитудаси массасини, бикирлиги ва пахтани қўзғатувчи кучига боглик ўзгариш богланишлари олинди.
4. Пластинанинг бикирлигини ошириш унинг тебраниш тезлиги ва частотасини ошишига ва амплитудасини чизиксиз конунда камайишига олиб келиши аникланди. Қайишқоқ пластинанинг тавсия килинган параметрлари: Ду = (1,48-1,56) 10"3 м; с = (1,35-1,8) 10'3 Н/м; тп = (3,4 — 3,7) • 10“2 кг бўлиши аникланди.
5. Майда ифлосликлардан тозалагичининг тўрли юзаси кайишқоқ пластинасининг пахта хом-ашёсидан тасодифий қўзғалишида тебраниш қонуни сонли усулда олинди. Қайишқоқ пластинани силжиши ва тезлигини тебраниш кулочини пахтани тасодифий қўзғатувчи кучини, бикрлик ва диссипация коэффициентини кайишқоқ пластина массасини турли вариациясида ортишидаги чизиқсиз график богланишлар олинди. Пахтадан тасодифий қўзғатишдаги тавсия килинадиган параметрлар: с = (1,5-2,0)103 Н/м; т„ = (0,34 - 0,37) 10’2 кг; в= 10,0 —13,0 Нс/м бўлиши аникланди.
6. Тензометрия методида «OBERTON» электрон системасидан фойдаланиб пахта тозаловчининг тўрли юзани ўртасига ва чет томонларига ўрнатилган кайишқоқ пластинанинг тебраниш конуниятларини аниклаш имконини берди.
7. Унумдорликни ва пластина калинлигини турли кийматларида қайишқоқ пластинага пахта юкланишининг кулочини ўзгариши богланиши қурилди. Тўрли юзанинг ўртасидаги пластинанинг юкланиши четдагига нисбатан 1,25-1,5 марта катта бўлиши имконини берди.
8. Қайишқоқ пластинанинг калинлигини (бикирлигини) ошириш қайишқоқ пластинанинг тебраниш кулочини чизиқсиз конунда камайишига олиб келади. Назарий ва тажрибавий тадкикотлар натижалари орасидаги фарк 6,5-12% ни ташкил этиш имконини берди.
9. Тўлиқ омилли тажриба асосида регрессия тенгламаси кўринишида пахта хом-ашёсини майда ифлосликлардан тозалаш жараёнини адекват ифодаловчи математик модели олинди. Тахлил килиб параметрларнинг оптимал қийматлари топилди. Тозаловчининг унумдорлиги-7,0 т/с, қайишқок пластинанинг бикрлик (калинлиги) коэффициента пластины -1,5-103 Н/м (0,5 10’3 м); қозикчалар ва тўрли юза орасидаги масофа - 18,0 мм бўлиши аникланди.
10. Ишлаб чикаришдаги тақкословчи синашлар асосида тозаловчининг қайишқоқ пластинали тўрли юзасини тавсия килинган параметрларида тозалаш самараси 6,0 %га ошади, нуқсонлар йиғиндиси 1,7% га, ифлосликлар 0,3% га камаяди. Майда ифлосликлардан тозаловчи кайишқоқ пластинали тўрли юзани тадбиқ қилишдаги йиллик иктисодий самарадорлик бир пахта тозалаш корхонаси учун, 77460 минг сўмни ташкил килиши аникланди.

1-28 71 0

Пахтани майда ифлосликлардан тозалаш машинасининг ишчи органларини ва узатиш механизмларини такомиллаштириш

Воҳиджон Турдалиев

Тадқиқот объектлари: ЎУНли тасмали узатма, лаборатория қурилмаси ва 1ХК (УХК) машинаси пахтани майда ифлосликлардан тозалаш секцияси.
Ишнинг мақсади: ЎУН тасмали механизмларни янги самарали конструкцияларини яратиш, кинематик ва динамик таҳлилларининг методларини ишлаб чикиш, параметрларнинг боғланиш конуниятларини аниқлаш ва макбул кийматларини асослаш.
Тадқиқот услуби: Диссертация ишида назарий ва тажрибавий усуллардан фойдаланилган. Назарий тадқиқотларда машина ва механизмлар назарияси, назарий механика, олий математика, машина агрегатлари динамикаси, тасмали узатмалар назарияси ва бошка фанларнинг назарий асосларидан фойдаланилган. Тажрибавий изланишларда тензометрия усули, тахогенератор, магнитоэлектрик датчик ва технологик машиналарни тажрибавий динамикаси усулларидан фойдаланилган. Тажрибаларда олинган натижаларни аниқлашда математик статистика усулини қўллаб компьютер технологияларидан кенг фойдаланилган.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилигн: ЎУНли тасмали узатманинг янги конструкцияси яратилди ва унинг кинематик тахдили учун янги аналитик метод тавсия қилинди. Назарий ва тажрибавий изланишлар асосида машинанинг айланувчи массалари ҳаракат конунлари, етакланувчи звенонинг юкланишлари аниқланди. Ишлаб чикилган янги ЎУНли тасмали узатмани 1ХК (УХК) пахтани майда ифлосликлардан тозалаш машиналарига қўллаш тавсия қилинди. Амалий ахамияти: Тадқиқот натижалари пахта тозалаш корхоналарида кенг қўллаш ва «Машина ва механизмлар назарияси» фанини магистратура талабаларига ўқитиш дастурига киритиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Наманган вилояти «Поп пахта толаси» ҳиссадорлик жамиятида пахтани майда ифлосликлардан тозалаш машинасининг узатиш механизмида ЎУНли тасмали узатмани кўллаш натижасида кутилган йиллик иқтисодий самарадорлик 41959,19 минг сўмни ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: Машинасозлик, пахта тозалаш корхоналари.

1-83 93 0

Оқсилли толаларни модификациялаш учун самарадор композициялар ва уларни олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Расулжон Давлатов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё аҳолисининг табиий толалар асосидаги маҳсулотларга бўлган талабининг ўсиши ҳисобига хомашё заҳиралари ва уларни кайта ишлашдаги технологии муаммоларни ечиш катта аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан оксилли толалар, хусусан, жун ва ипак толаларининг хоссаларини яхшилаш асосий вазифалардан бири ҳисобланади. Бу ўринда табиий толаларнинг хоссаларини яхшилашга алохида эътибор каратилмокда.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда саноат тармоқларини ривожлантиришда мавжуд хомашёдан юқори сифатли махсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга кўйиш, оқсилли толалар, хусусан, жун ва ипак толалари, шунингдек, саноат соҳасида уларни кайта ишлаш, жумладан, сифатли жун ва ипак толаларини тайёрлаш учун турли хил композитлар билан уларни модифицирлашга алохида эътибор каратилиб, саноат сохасида маълум ютукларга эришилди ва натижада енгил саноат мамлакатимиз иқтисодиётида муносиб ўрин эгаллади. Бугунги кунда замонавий жиҳозланган кўп тармокли саноат муассасалари ип-калава, мато, турфа хилдаги тикувчилик-трикотаж товарлари, махсус кийимлар каби кенг турдаги юксак сифатли махсулотлар ишлаб чиқармокда. Бу каби енгил саноат махсулотлари билан нафақат ички бозор таъминланмокда, балки улар Европа, Америка, Осиё ва Африка мамлакатларига етказиб берилмокда.
Дунё миқёсида тўқимачилик толалари сифатини ошириш ва улардан сифатли матолар ишлаб чиқариш юзасидан мақсадли тадқиқотларни олиб бориш муҳим бўлиб, бу борада: комплекс функционал хоссаларга эта бўлган табиий толалар олиш ва янги технологиялар ишлаб чиқиш, биомодификаторлар асосидаги толалардан янги хусусиятли, композицион тўқимачилик материалларини олиш; болалар кийими ассортимента учун мўлжалланган махсус биоҳимоявий хоссаларга эга бўлган толаларнинг янги турини ишлаб чиқиш; тиббиётга мўлжалланган (жароҳатли плёнка қопламалар, тиббий боғловчи матолар) материаллар учун янги хусусиятли толалар олиш; нанозаррачаларни, биотехнология ютуқларини ва янги бўёқларни қўллаш асосида тўқимачилик толаларини модифицирлашнинг модернизация қилинган технологиясини яратиш масалаларига алоҳида эътибор каратилмокда.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чикариш харажатларини қискартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга доир кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2016 йил 27 августдаги 66-сон «Республика енгил саноатини ривожлантириш ва бошқаришни ташкил этишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади табиий оқсилли толаларни модификациялаш учун сувда эрийдиган тўртламчи аммоний тузлари асосида полимер композиция ва уларни олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлиги қуйидагилардан иборат:
эркин-радикал полимерланиш қонуниятларига асосан мономер тўртламчи аммоний туз Ы,Ы-диметил-аллил-Ь-метакрилоилгидроксиэтил аммоний бромиднинг инициатор иштирокидаги полимерланиши ва улар асосида оксилли толаларни модификациялаш учун композициялар яратишнинг мақбул шароити аникланган;
сувда эрувчан полимер композицияларнинг функционал гурухдари ва унинг алоҳида компонентларининг оқсил толаларнинг, хусусан, жун ва ипак толаларининг структура, физик-механик хоссалари ва технологик кўрсаткичларига таъсири кўрсатилган;
оксил толасининг механик хоссаларини яхшиланиши, тола юзасида мавжуд бўлган шикастни бартараф этиш билан, шунингдек алохида кератин макромолекулалари кучланишининг релаксацияси ва унинг устмолекуляр шаклланиши билан боғлиқ ҳолда ўзгариши аникланган;
табиий оксилли ипак толаси билан 0-метакрилоилэтил-М,М-диметилметиленкарбокси-аммоний иодиднинг пайванд сополимерланиш жараёнини амалга ошириш шароитлари аникланган ва табиий оксилли ипакни кимёвий модификациялашнинг технологик тизими ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
Диссертация ишини бажаришда ПТ ДМАМАОЭ АБ, глицерин асосида сувда эрувчан полимер композицияларини яратиш ва уларнинг жун толасини модификациялаш учун қўллаш бўйича олинган асосий илмий ва амалий натижалар қуйидагилар ҳисобланади:
1. Мономер тўртламчи аммоний ДМАМАОЭ АБ тузини маълум органик эритувчилар мухитида, 343 К ҳароратда, инициатор иштирокида эркин-радикал полимерланиш қонуниятлари аниқланди. Шунингдек, оқсил толаларини модификацияловчи сувда эрувчан ПТ ДМАМАОЭ АБ ва глицерин иштирокида полимер композицияни ишлаб чиқишнинг илмий асослари келтирилди.
2. Ишлаб чикилган сувда эрувчан композициялар дастлаб, оксил толаларини модификациялашда қўлланилади. Композициянинг кимёвий структурасидаги турли полифункционал гурухдарнинг мавжудлиги тола узилишини кескин ҳолда камайтириши ва физик-механик хоссани яхшиланишини таъминлаши аникланди. Жун толаларининг электрон -микроскопик ва сорбцион тадкикотлари тола катлами юзасининг силликланиши ва уларнинг микроструктураси зичлашишини кўрсатдики, бу эса оқсил толасининг физик-кимёвий хоссаларини яхшилашга, яъни толанинг узилишга чидамлилик даражасининг 45% га ошишига ва вариация коэффициентлари 33,7% дан 26,1% гача камайишига хизмат килади. Модификацияланган тола тўқилишида 1000 вер/соатда 207 дона узилиши 96,28% гача камайиши ва узилиш оғирлик кучига кўра ип сифатининг жузъий ўзгаришлари яхшиланиши кузатилади.
3. Тола ва макромолекулалар ўртасида комплекслари ҳосил бўлиши ҳисобига жун кератини юзаси устмолекуляр текисланишлари содир бўлади ва унинг физик-механик ва технологик кўрсаткичларининг яхшиланиши, шунингдек, толанинг янада баркарор мувозанатли ва камрок таранглашган ҳолатга ўтиш имконини беради.
4. «Хоразм гиламлари» МЧЖ да амалга оширилган тажриба синовларига кўра, табиий оксилли толаларни модификациялаш учуй яратилган полимер композиция толаларнинг физик-механик хамда технологик хоссаларини ГОСТ талаблари асосида яхшилашни таъминлайди. Ўтказилган тадкикотлар асосида 2016 йилда 156 миллион сўмлик иктисодий самарадорликка эришилди ва табиий оксилли толаларни сувда эрувчан ПТ ДМАМАОЭ АБ асосидаги композиция билан модификациялаш технологик регламента тавсия қилинади.
5. Табиий оксилли ипак хом ашёсига МЭМКАИ халкасининг пайвандланиши табиий ипак бўялишининг яхшиланишига, кўлланилаётган бўёқлар интервали кенгайишига имкон яратади,ўз навбатида, бу Марказий Осиё республикалари миллий кийимларига мўлжалланган газламалар ассортиментини кенгайтиришда муҳим аҳамиятга эга. Оксилли ипак толаларини сувда эрувчан юкори молекуляр катион сирт-фаол моддалар асосидаги полимер композиция эритмалари билан модификациялаш учун технологик регламент ишлаб чиқилди ва илмий-амалий тадкикотлар натижаларига кўра «Нурли тонг silk» МЧЖ да 2016 йилда 252 млн. сўм йиллик иктисодий самарадорликка эришилди, шунингдек, табиий ипакдан ишланган шойи газламалари учун таркибларнинг бириктирилиши ва бўяш режими тавсия килинади.

137-144 90 0

Олий таълимда олиб борилаётган бугунги ислоҳотларнинг самарадорлик кўрсаткичлари

Olim To'raqulov

Мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар натижаси ўлароқ сўнгги йилларда таълим тизимининг барча босқичларини замонавий талаблар асосида ташкил этиш бўйича амалий ишлар ҳал қилувчи босқичга кирди.

1-42 58 0

Озиқ-овқат маҳсулотлари товаршунослиги ва умумий овқатланиш маҳсулотлари технологияси

Рузибой Нормахматов

Тадқиқот объектлари: Ўзбекистонда етиштириладиган данакли (ўрик, шафтоли, олхўри) ва субтропик (анор, хурмо) мевалар.
Ишнинг мақсадн: ўрик, шафтоли, олхўри, анор ва хурмо меваларининг озиқавий ва биологик кнйматнни, сақлаш режимларини ўрганиш ва республика аҳолисининг талабини қондириш, мамлакатнинг экспорт қобилиятини янада мустахкамлаш учун улардан самарали фойдаланишнинг истиқболли йўналишларини шакллантиришдан иборатдир.
Тадқпқот методлари: тадқиқот ўтказишда дала, лаборатория, кимёвий тадқиқот услубларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилнги: республикада илк бор тўлиқ хажмда данакли ва субтропик мева навларининг ҳамда етиштиришдаги экологик шароитларнинг товарлик сифатига, углевод, оқсил, витаминлар, макро- ва микроэлементларнинг тўпланишига таъсири ўрганилган. Бу эса мевалар сақлаш технологиясини такомиллаштиришнинг назарий асосларини ва функционал ахамиятга мўлжалланган озиқ-овқат товарлари яратишга асос бўлиб хизмат қилади. Шунингдек мева навлари ва сақлаш усулларининг биокимёвий таркиби динамикасининг ўзгаришига таъсири ўрганилган. Шу асосда меваларнинг сакданиш муддатини ошириш ва уларнинг товарлик хусусиятларини сақлаб қолишда ўзгартирилган газ мухитинингсамара бериши аннкланган.
Амалий ахампяти: тадқиқот натижалари асосида , ўрик шафтоли, олхўри, анор,хурма меваларнинг товарлик, истеъмол хусусиятлари чуқур ўрганилиб ва тахлил қилиниб углеводларга, микронутриентларга бой навлари аниқланди. Бу эса республикамизда озик-овкат товарларнинг кимёвий таркиби бўйича маълумотлар ва мева-сабзавотлар товаршунослиги бўйича дарсликлар ва ўкув қўлланмаларни яратишда зарурий манба бўлиб хизмат қилади.
Ўрик ва олхўри меваларини полимер ўраш материалларидан фойдаланиб ўзгартирилган газ муҳитида сақлаш бўйича амалий тавсиялар берилган. Полиэтилен ўрамларида меваларни ўзгартирилган газ муҳитида сақлаганда уларнинг сақлаш муддати оддий усулда сақлаган ўрик ва олхўри меваларига Караганда 1,5-2,0 мартага ортади, вазнидаги йўқотишлар эса 4-6 мартага камайиб, мева эти таркибидаги биологик актив моддалар яхши сақланиб қолади. Тадқиқот олиб борилган ўрик навларини -1ч- +1°С да ва олхўри навларини +1 ч- +2°С ҳароратда сақлаганда уларнинг сақлаш муддатлари аниқланган.
Анорнинг Қозоқи-анор навини 4 қаватли қоғоз қопларга жойлаб холодилникларда узок муддат сақлаш мумкинлиги бўйича илмий асосланган тавсиялар ишлаб чиқилган. Ўрик данагидан фойдаланнб қандолат ва нон маҳсулотларининг биологик қнйматини ошириш мумкинлиги асосланган ва амалий жиҳатдан исботланган.
Тадбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: анор мевасини сақлаш бўйича олинган натижалар Сурхондарё вилояти Сариосиё ва Шеробод туманлари тайёрлов корхогалари фаолиятига жорий этилган. Анор сакдашнинг тавсия этилаётган бу усулида иктисодий самарадорлик помологик навларига караб бир тонна анор мевасига 448000 сўмдан 662000сўмгачани ташкил этади. Сигими 1,5 кг бўлган герметик ёпилган полиэтилен пакетларида сақланган олхўриларнннг иктисодий самарадорлиги меванинг навига караб 462000 дан 798000 сўм/m ни ташкил этади.
Қўлланилиш сохаси: олинган тавсиялар мевалар тайёрлови, савдоси ва уларни қайта ишлаш билан шугулланувчи корхоналар фаолиятида фойдаланилади.

641-644 167 0

Обучения многослойных нейронных сетей на основе квантовых вычислений

Dilnoz Muxamedieva, Nafisa Turgunova, Axliddin Najmiddinov

В данной работе рассматривается применение квантовых вычислений в контексте обучения многослойных нейронных сетей. Многослойные нейронные сети являются мощным инструментом машинного обучения, который широко применяется в различных областях, таких как распознавание образов, обработка естественного языка и прогнозирование временных рядов. Однако, обучение и оптимизация параметров нейронных сетей может быть вычислительно затратным процессом, особенно для сетей большой глубины и сложности. В работе рассматриваются возможности использования квантовых вычислений для ускорения процесса обучения нейронных сетей. Основной акцент делается на разработке квантовых алгоритмов оптимизации, способных эффективно обучать параметры многослойных нейронных сетей с использованием квантовых вычислений. Проводится анализ эффективности и точности этих алгоритмов на стандартных наборах данных для оценки их применимости в практических задачах машинного обучения. Результаты работы могут способствовать развитию более эффективных и быстрых методов обучения нейронных сетей и привести к созданию новых инновационных подходов в области машинного обучения.

267-268 121 0

Обеспечение безопасности мебельной продукции путем разработки технического регламента

Д Ходжикариев , Д Хасанова , Г Хамракулов

Одной из важнейших проблем является безопасность древесностружечных, древесноволокнистых и других плитных материалов для экологии в широком понимании (окружающая среда) и для комфортного состояния человека в мире материальной культуры, в котором мебель играет важнейшую роль.