Barcha maqolalar

316-320 77 0

О профессии SMM-менеджера

Gulsimay Sharipova

В последнее время профессия SMM-менеджера стала популярной и востребованной. Разберемся, чем занимается SMM-специалист.
Вместе с появлением социальных сетей, появилась новая профессия SMM-менеджер. Сейчас она настолько популярна и востребована, что её пытаются осваивать даже сами предприниматели. А всё началось с того, что социальные сети сделали большой вклад в популяризацию интернета. Те пользователи, которые до последнего проявляли стойкость и не видели для себя пользы в сети, охотно втянулись как только появилась возможность строить свои персональные сообщества из друзей и знакомых. А там, где есть большая аудитория людей, там обязательно появляется бизнес, который стремится вербовать себе покупателей.

1-40 60 0

Нефть конларини бошқаришда параметрларни башорат қилишнинг компьютер моделлари

Дилмурод Тухтаназаров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда ишлаб чиқариш жараёнларини бошқарувчи тизимларни яратишга ва мавжудларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмокда. Шунинг учун ҳозирда фойдали конларни замонавий компьютер технологиялари орқали бошқариш масаласи жадал суръатлар билан ривожланмокда. «Британиянинг British Petroleum (ВР) компаниясининг ҳисоботида келтирилишича, 2016 йил якунларига кўра дунёнинг тасдиқланган нефть заҳираси 240.7 млрд, тоннани (1706.7 млрд, баррель) ташкил этади ва нефть қазиб олиш ҳажми ўтган йилга нисбатан 0,5% ошган ва ўртача бир кунда 92.150 минг баррель нефть қазиб олинган»1. Фойдали конларни замонавий ахборот тизимлари орқали тадқиқ қилиш ишлари жаҳоннинг шу соҳада ривожланган мамлакатлари, жумладан АҚШ, Россия, Буюк Британия, Хитой, Саудия Арабистони, Венесуела, Озарбайжон ва Ўзбекистонда олиб борилмокда.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен нефть, газ ва газконденсат конларининг ишлаб чиқиш жараёнларини оптимал бошқариш учун илмий инновацион ҳамда замонавий ахборот-коммуникация технологияларини татбиқ этишга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада кон маълумотларини қайта ишлаш ёрдамида маҳсулот қазиб олиш хажмини оширишга эришилиб, жумладан нефть ва газ қазиб олиш бўйича автоматлаштирилган технологик комплекслари яратилди. Шулар билан бир қаторда нефть конларини ахборот технологиялари ёрдамида оптимал бошқариш орқали ишлаб чиқариш жараёнларини такомиллаштириш талаб этилмокда. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан « ... ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш, ... иқтисодиёт, бошқарув тизимига ахборот-коммуникация технологияларини жорий этиш» вазифаси белгилаб берилган. Ушбу вазифани бажаришда фойдали нефть конларининг ишлаб чиқиш жараёнига замонавий ахборот технологияларини кенг жорий этиш асосида маҳсулот қазиб олиш ҳажмини ошириш, конларнинг ишлаб чиқариш кўрсаткичларини башоратлаш орқали улардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш муҳим масалалардан бири ҳисобланади.
Жаҳонда фойдали қазилма конларидан унумли фойдаланиш мақсадида ишлаб чиқиш жараёнларини ифодаловчи ва башоратловчи математик моделларни ҳамда ҳисоблаш алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотлар, жумладан, қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратилмокда: конларнинг геологик ва гидродинамик 3D моделларини яратиш, конларни ишлаб чиқиш жараёнини масофадан туриб мониторинг қилувчи тизимларни ишлаб чиқиш, конлардан тўғри фойдаланиш учун қазиб олинадиган нефть микдори коэффициентини яхшилаш технологияларини яратиш, конларни ишлаб чиқишда нефть қазиб олиш жараёнини назорат ва таҳлил қилувчи технологияларни ишлаб чиқиш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида» ги Фармони ва 2013 йил 27 июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 1 февралидаги 24-сон «Жойларда компьютерлаштириш ва ахборот коммуникация технологияларини бундан кейинги ривожлантиришга шароитлар яратиш учун чора - тадбирлар тўғрисида»ги қарори мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади нефть конларини ишлаб чиқиш жараёнини илмий таҳлил қилиш, оптимал бошқариш ва башоратлаш учуй математик моделлар, ҳисоблаш алгоритмлари ҳамда компьютер моделларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
нефть конларини ишлаб чиқиш жараёнларини бошқариш ва параметрларини башоратлаш тизимларининг структура-функционал тузилиши такомиллаштирилган;
суюқлик фильтрацияси жараёнларини ифодаловчи икки ўлчовли математик моделларни бир ўлчовли кўринишга келтириш схемаларидан фойдаланган ҳолда, сонли ечиш усуллари ишлаб чиқилган;
нефть конларини ишлаб чиқиш жараёнларига бошқариш масаласини қўллаш орқали математик модел такомиллаштирилган ва ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилган;
конларнинг дастлабки маълумотларини қайта ишлаш орқали қудуқ-ларнинг ишлаб чиқиш кўрсаткичини башоратлаш ва кон заҳирасини ҳисоб-лаш учун математик моделлар ва ҳисоблаш алгоритмлари ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Нефть конларини бошқаришда параметрларни башорат қилишнинг компьютер моделлари» мавзусидаги диссертация бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Суюқлик фильтрацияси жараёнларининг параметрларни танлаш орқали бошқариш учун математик модель ишлаб чиқилди. Аниқланган параметрлар конлардан тўғри фойдаланиш имконини беради.
2. Суюқлик фильтрацияси масаласининг икки ўлчовли математик моделини бир ўлчовли кўринишга келтириш схемалари учун алгоритмлар яратилди. Яратилган ҳисоблаш алгоритмлари суюклик фильтрацияси жараёнини ифодаловчи параболик типдаги дифференциал тенгламаларни сонли ечиш имконини беради.
3. Нефть конларини ишлаб чиқиш жараёнини бошқарувчи математик моделларни сонли ҳисобловчи усуллар учун алгоритмлар ишлаб чиқилди. Ушбу ишлаб чиқилган ҳисоблаш алгоритмлари нефть конларини оптимал бошқариш учун хизмат қилади.
4. Коннинг структура харитасини рақамли кўринишга ўтказиш алгоритми ва дастури ишлаб чиқилган. Ушбу ҳисоблаш алгоритми конларнинг чегараси ва қудуқларнинг координаталарини аниқлаш имконини беради.
5. Кон маълумотларини қайта ишлаш орқали қазиб олинадиган нефть микдори коэффициентини ҳисоблаш алгоритми ва дастури ишлаб чиқилди. Ушбу коэффициент коннинг қазиб олиш жараёнини текшириб бориш учун хизмат қилади.
6. Реал кон маълумотларини қайта ишловчи математик моделлар такомиллаштирилди ва ҳисоблаш алгоритмлари ҳамда дастурий мажмуалар ишлаб чиқилди. Ушбу ҳисоблаш алгоритмлари қудуқларнинг қазиб олиш динамикасини башоратлаш ва конларнинг заҳирасини ҳисоблаш имконини яратади.
7. Яратилган компьютер моделлари ёрдамида ўтказилган ҳисоблаш тажрибалари “Умид” конида қудуқларининг ишлаб чиқиш кўрсаткичларини башоратлаш, “Южный кемачи” конида қазиб олинадиган нефть микдори коэффициентини ҳисоблаш ва “Шахпахты” кони заҳирасини аниқлаш имконини беради.

268-270 61 0

Нейродегенератив касалликларда гексокиназа ферментининг ўрни

Sirojiddin Ikromov

Гексокиназа - биринчи глюкоза метаболизм ферменти, ҳужайрада глюкоза мавжудлиги, биринчи навбатда, қондан цитоpолгача махсус транспорт оқсиллари - глюкоза ташувчилар (GLUT) иштирокида осон тарқалиши билан таъминланади [1].

297-299 83 0

Намликни йўқотиш орқали ишлаб чиқариш учун сифатли брикетлар тайёрлашнинг долзарблиги

Н Вохидова, А Олимжанов

Мақолада кўмир таркибини ёниш даражасига боғлиқлиги тахлил қилинган.

1-52 52 0

Намланган грунтларда жойлашган қувурларнинг динамик устуворлиги

Екатерина Ан

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда зилзилавий ҳудудларда намланган грунтларда жойлашган ер ости қувурларининг устуворлигини таъминлаш алоҳида аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан, ер ёриклари ёки кўчкилар содир бўлиши мумкин бўлган ҳудудлардан, шунингдек намланган грунтларда жойлашган ер ости қувурларининг устиворлигини таъминлаш учун лойиҳалаш усулларини такомиллаштириш муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Бу борада кўпгина ривожланган мамлакатларда, жумладан АҚШ, Япония, Туркия, Италия, Хиндистон, Эрон ва бошқа сейсмик хавфли ҳудудларда ер ости кувурларининг устуворлигини таъминлашга алоҳида эътибор каратилган.
Жаҳонда турли хил грунт шароитларида жойлашган қувурларнинг устуворлигини таъминлаш ва бўртиб чиқишининг олдини олишга йўналтирилган мақсадли илмий-тадқиқот ишларини олиб бориш алоҳида аҳамият касб этади. Бу борада, жумладан ер ости кувурларнинг зилзила оқибатида бўртиб чиқиш омилларини ҳамда кувурларнинг кучланганлик-деформацияланганлик ҳолатини аниклаш ва қудуқларни кўтарилишини камайтиришга хизмат қиладиган чора-тадбирларни ишлаб чиқишга каратилган илмий тадқикотларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда республикамизда ер ости кувур тизимларини зилзилавий ҳудудларда ҳисоблаш услубларини ишлаб чиқиш ва ер ости кувурларнинг зилзила содир бўлгандаги шикастланиш даражасини баҳолаш, уларнинг турғунлигини таъминлаш, жумладан, намланган грунтларда жойлашган кувурларнинг мустаҳкамлигини ошириш учун сейсмик таъсирларга ҳисоблаш ва лойиҳалаш услубларини такомиллаштириш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан намланган грунтларда жойлашган ер ости кувурларнинг устуворлигини ошириш бўйича янги хисоблаш усуллари ишлаб чиқилмокда. Ушбу йўналишда ер ости кувурларининг сейсмик мустаҳкамлиги масалаларида устуворликни ошириш зарур хисобланади. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «... аҳолининг коммунал-маиший хизматлар билан таъминланиш даражасини ошириш, энг аввало, янги ичимлик суви тармоқларини қуриш, ... қишлоқ жойларда таза ичимлик суви билан таъминлашни тубдан яхшилаш, ...»' таъкидлаб ўтилган. Мазкур вазифани амалга ошириш, жумладан намланган грунтларда ётқизилган ер ости кувурларини сейсмик устуворлигини таъминлаш ва устуворликни хисоблаш учун компьютер дастурларини яратиш, грунтнинг реологик параметрлари хамда кувурнинг геометрик ва механик характеристикаларини унинг устуворлигига таъсирини ва кувурнинг бўртиб чиқиши юзага келиш омилларини аниклаш ва уларни камайтириш чора-тадбирларини ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишларини олиб бориш мухим ахамият касб этмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «"Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида», 2017 йил 1 июндаги ПФ-5066-сон «Фавкулодда вазиятларнинг олдини олиш ва уларни бартараф этиш тизими самарадорлигини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги Фармонлари, 2017 йил 9 августдаги ПҚ-3190-сон «"Узбекистан Республикаси худуди хамда ахолининг сейсмик хавфсизлиги, курилиш зилзилабардошлиги ва сейсмология соҳасида илмий тадқиқотлар ўтказишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори ва Вазирлар Махкамасининг 2007 йил 3 апрелдаги 71-сон «Фавкулодда холатларни прогноз килиш ва олдини олиш бўйича Давлат дастури» даги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг макса ди сувга тўйинган грунтларда жойлашган, тез ёки даврий бўйлама юкланиш кўринишидаги кучлар таъсиридаги ер ости қувурларининг динамик мустаҳкамлигини ҳамда кувурнинг бузилишига олиб келадиган нотурғунлик ҳолатларини аниклашдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
“қувур-грунт” тизимидаги ўзаро таъсирининг кинематик моделларидан фойдаланиб сувга тўйинган грунтда жойлашган ер ости кувурларининг динамик устуворлигини ҳисоблаш усули ишлаб чикилган;
кўчишнинг вақтга боғлиқлиги хамда амплитуда частоталар боғлиқлигини аниқлаш учун бевосита қўллаш мумкин бўлган ҳисоблаш усули ишлаб чикилган;
кўндаланг ва бўйлама кўчишларни биргаликда ҳисобга олувчи умумий ҳоллар учун сувга тўйинган грунтларда жойлашган, геометрик чизиқсиз ер ости қувурининг устуворлигини текшириш масалаларини ечиш усули ишлаб чикилган;
“қувур-грунт” тизимида ўзаро таъсирининг кинематик моделларини қўллаш асосида, кувур охирида маълум бир оғирлик (кудуқ) бўлган ер ости кувурининг кучланганлик-деформацияланганлик холатини сонли ҳисоблаш усули ишлаб чикилган.
Хулоса
«Намланган грунтларда жойлашган кувурларни динамик устуворлиги» мавзусидаги фалсафа доктори (PhD) диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари асосида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. “Қувур-грунт” тизимида ўзаротаъсирининг кинематик моделини қўллаган ҳолда сувга тўйинган грунтларда жойлашган ер ости қувурларининг кинематик турғунлиги бўйича янги масала кўйилган ва уларни ечиш усуллари таклиф қилинган. Оғир ва енгил қувурлар ҳолатини акс эттирадиган максимал кўндаланг кўчиш ва амплитуда-частота характеристикалари аниқланган.
2. Тез бўйлама юкланишларда геометрик чизиқли ва чизиқсиз ҳоллар учун масалалар ечилган. Ечимлар натижалари киёсий тахлил килинган ва натижада геометрик чизиқсизлик сезиларсиз даражада намоён бўлиши қайд килинган. Қувур нотурғун бўладиган критик вакт ва куч катталиги аниқланган. Шунингдек, масаланинг бундай кўйилиши сонли усул билан ечилган. Масаланинг аналитик ва сонли усуллар орқали олинган ечимлари натижаларини қиёсий тахлилидаги бир-бирига жуда ҳам яқинлиги уларни ишончлилиги тасдиғидир.
3. Циклик кучланишлардаги масалаларда унча катта бўлмаган қовушқоқликка эта бўлган сувга тўйинган лойли грунтларда жойлашган катта қувурларда бўртиб чиқиш параметрик резонанс кўринишида намоён бўлиши белгиланган. Нисбатан юкори қовушқокликка эга бўлган сувга тўйинган лойли грунтларда жойлашган енгил қувурларда бўртиб чиқиш бўлиши мумкинлигини тадкиқ қилиш А.Н.Тихонов усули билан ечиладиган оддий дифференциал тенгламаларга келтирилади. Шунингдек, бу масалалар учун грунт билан ўзаротаъсирнинг 2 ва 4 звеноли математик моделларини қўллаган ҳолда натижалар солиштирилган. Қувурлар бўртиб чиқиши тадқиқотлари мисолида, қувур кичик погон массали бўлса, уни бўйлама пульсли юкланишларида ўзаротаъсирнинг 2 звеноли моделини қўллаш мумкинлиги аниқланган.
4. Аник сонли параметрлар учун графиклар тузилган бўлиб, уларни тахлили грунтни реологик параметрларини, қувурни геометрик характеристикасини унинг мустаҳкамлигига таъсирини аниқлаш имконини беради. Улар бўйича олинган натижалар ва хулосалар табиий шароитдаги қувурларни кузатишда олинган натижаларга, шунингдек чет эл тадқиқотчиларининг экспериментал тадқикотлари натижаларига мос келади. Бир хил грунт шароитида жойлашган енгил қувурларда оғир қувурларга нисбатан бўртиб чиқиш хавфи камроқ бўлади.
5. Сейсмик ҳудудларда ётқизиладиган қуйқаланадиган грунтларда ер ости қувурларини бўртиб чиқишини камайтириш бўйича тавсиялар таклиф килинган.
Намланган грунтларда жойлашган ер ости кувурларининг устуворлиги бўйича олинган натижалар ва ҳисоблаш дастури AJ «O’zogirsanoatloyiha instituti» ва бош лойиҳа-қидирув института «Қишлоқкурилишлойиҳа» МЧЖ корхоналарида лойихалаш ва курилиш жараёнига жорий этилган (Узбекистан Республикаси Давлат архитуктура ва курилиш кўмитасининг 2018 йил 31 январдаги 794/11-03 -сон маълумотномаси). Илмий натижаларнинг кўлланилиши иш сифати ва мехнат унумдорлигини ортишига, ҳисоблаш вақтининг кикаришига, кувурнинг устуворлигини ва мустахкамлигини 1,25 марта захира билан таъминлаш имконини берган.
Бўйлама юкланишлардаги намланган грунтларда кўмилган ер ости кувурларининг динамик турғунлиги тадқиқотлари бўйича ишлаб чикилган усули ва ҳисоблаш дастури лойихалаш ва курилиш жараёнига жорий килинган (AJ «O’zog’irsanoatloyiha instituti» 2017 йил 10 ноябрдаги №7/1767 сонли жорий этиш маълумотномаси). Илмий натижанинг кўлланилиши лойихалаш жараёнида иш сифати ва эффективлигини ортишига, ҳисоблаш вақтини 2,3 баробар кискартириш, иншоотнинг турғунлиги ва заҳира мустаҳкамлиги 1,25 марта ошириш имконини берган.
Қувур охирида маълум бир оғирлик (қудуқ) бўлган ер ости кувурининг кучланганлик-деформацияланганлик холатини сонли хисоблаш усули ва кўчишларни вактга боғлиқ ҳолда аниқлашнинг ҳисоблаш формуласи МЧЖ «Кишлоккурилишлойиха» Бош лойиҳа-қидирув институтида “Якка тартибдаги яшаш комплекслари” обектларида лойихалаш ва курилиш жараёнига жорий этилган (МЧЖ «Кишлоккурилишлойиха» нинг 2017 йил 7 декабрдаги амалиётга жорий этиш далолатномаси). Илмий натижанинг қўлланилиши иш сифати ва мехнат унумдорлигини 20 % га, хамда ҳисоб-лойиҳалаш ишлари самарадорлигини 1,5 баробар ошириш имконини берган.
6. Олинган натижалар бўйича кўпгина мулоҳазалар, дастурий хисоблашлар ва кетма-кет экспериментал тадқиқотлар, шунингдек Ўзбекистоннинг маҳаллий шароитига мослаштирилган турли давлатлар меъёрий хужжатларидан тавсиялар ҚМҚ 2.01.03-96 меъёрий хужжатини тўлдириш ва такомиллаштиришга ҳизмат қилиши мумкин. Тадқиқотнинг асосий ғояси “махсулотни ташишда оқиб чиқиб кетишига йўл қўйиш йўқ” ишлаб чиқаришнинг сейсмик критерийсини таъминлаш мақсадида ер ости иншоотларини шикастланишини камайтиришдир. ҚМҚ 2.01.03-96 га ер ости қувурларини турғунлигини баҳолаш бўйича бўлим киритиш лозим, бу ер ости қувурларини лойиҳалаш, қуриш сифатини ва зилзилабардошлигини ошириш имкониятини беради.
Олиб борилаётган тадқиқотлар ер ости иншоотлари сейсмодинамика назариясининг навбатдаги ривожланиши бўлиб, дунё миқиёсида кўтарилган долзарб мавзуни акс эттиради. Диссертация иши натижалари қувурлар устуворлигига грунт шароити намланганлиги таъсирини хисобга олиб, устуворлик назариясига кўшилган янги хисса ҳисобланади.
7. Бажарилган иш биринчилардан хисобланади ва келгусида илгари кўзда тутилмаган ер ости қувурига нисбатан ихтиёрий йўналишдаги сейсмик таъсирларни ўрганиш билан боғлиқ янги тадқиқотларга йўл очади. Бундай масалаларга асос ва ишларни давом эттириш йўллари яратилган,
Бу йўналишда ўтказилган тадқикотнинг амалий аҳамияти бевосита масалани қўйилишидан келиб чиқади, жумладан кувурларнинг тургунлигини баҳолашнинг соддароқ усулларини лойиҳаловчилар ва курувчиларга учун тавсиялар ишлаб чикиш талаб этилади. Шунингдек ер ёриқларидан ва кўчкилар бўлиши мумкин бўлган жойлардан қувурлар ўтказилганда уларнинг тургунлигини ўрганиш масалалари ҳам аҳамиятлидир.
Талабгор ЎзР ФА академиги, т.ф.д. Т.Рашидовга кимматли маслаҳатлари, доимий эътибори ва хар томонлама амалий ёрдамлари учн, ф.-м. ф.н., доц.|Ш,М. Сибукаевга ^асалаларни қўйилишидаги бебаҳо ҳиссаси ва устуворлик назарияси бўйича берган маслаҳатлари учун, шунингдек ф.-м.ф.д., проф. Б. Мардоновга диссертация иши қўлёзмасини яхшилашдаги кимматли консултациялари, маслаҳатлари ва ўз вақтида кўрсатган ёрдами учун ўзининг самимий миннатдорлигини билдиради.

301-304 118 0

Наманган шаҳрида жойлашган Мулла Қирғиз мадрасаси конструкцияси

Зафар Адилов

Мақола Наманган шаҳрида жойлашган Мулла Қирғиз мадрасаси архитектурасига бағишланган бўлиб, унда мадрасанинг тарҳий ва тарзий ечими, қурилиш материаллари, безаклари ҳамда уни қурган усталар ёритиб берилган. Шунингдек мадрасанинг куфий услубда битилган ташқи безаклари таҳлил этилган.

1-80 85 0

Муқобил хом ашё ресурсларидан фойдаланиб мотор ёнилғиларини олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Сардорбек Сайдахмедов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Замонавий ривожланиш боскичида Узбекистонда мотор ёнилғилари истеъмолининг баркарор ўсиш суръати яқкол кузатилмокда, бу эса уларни ишлаб чиқаришда мукобил хом ашёлар ишлатилишини ва аньанавий нефт ресурсларидан самарали фойдаланишни талаб килмокда.
Шу билан бирга, бутун дунёда намоён бўлаётган нефт хом ашёлари захираларининг тобора камайиб боришга мойиллиги, отир нефтлар улушининг углеводород хом ашёсини кайта ишлаш ҳажмида кўпайиши, мотор ёнилғиларининг эксплуатацион ва экологик тавсифларига нисбаган талабчанлик ошиши автомобиль бензинлари ва дизель ёнилгилар ишлаб чиқарилишини кенгайтириш учун энергия ресурсларининг мукобил гурларини излаб топиш зарурагини кун тартибига қўймокда.
Қайд этиш лозимки, ҳозирги кунгача ўсимликлардан олинадиган маҳсулотларни, нефтни кайта ишлаш ва кимё тармокдарининг иккиламчи махсулогларини ёнилгига кўшимча сифатида ишлагиш йўли билан бензинлар ва дизель ёнилгилар олиш, мотор ёнилгилари компонентларини максимал даражада ажрагиб олиш максадида нефт дисперсион тизимларининг физика-кимёвий механикаси назарияси асосида огир нефтларни кайта ишлаш жараёнлари ўзига хос хусусиятларининг чукурлаштирилган тадқиқотлари ўтказилмаган, республикамиз конларининг ёнувчи сланецлари смолаларини ажрагиб олиш ва мукобил ёнилги манбалари сифатида фойдаланиш йўллари бўйича тажриба егарли эмас.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Замонавий ривожланиш боскичида Узбекистонда мотор ёнилғилари истеъмолининг баркарор ўсиш суръати яқкол кузатилмокда, бу эса уларни ишлаб чиқаришда мукобил хом ашёлар ишлатилишини ва аньанавий нефт ресурсларидан самарали фойдаланишни талаб килмокда.
Шу билан бирга, бутун дунёда намоён бўлаётган нефт хом ашёлари захираларининг тобора камайиб боришга мойиллиги, отир нефтлар улушининг углеводород хом ашёсини кайта ишлаш ҳажмида кўпайиши, мотор ёнилғиларининг эксплуатацион ва экологик тавсифларига нисбаган талабчанлик ошиши автомобиль бензинлари ва дизель ёнилгилар ишлаб чиқарилишини кенгайтириш учун энергия ресурсларининг мукобил гурларини излаб топиш зарурагини кун тартибига қўймокда.
Қайд этиш лозимки, ҳозирги кунгача ўсимликлардан олинадиган маҳсулотларни, нефтни кайта ишлаш ва кимё тармокдарининг иккиламчи махсулогларини ёнилгига кўшимча сифатида ишлагиш йўли билан бензинлар ва дизель ёнилгилар олиш, мотор ёнилгилари компонентларини максимал даражада ажрагиб олиш максадида нефт дисперсион тизимларининг физика-кимёвий механикаси назарияси асосида огир нефтларни кайта ишлаш жараёнлари ўзига хос хусусиятларининг чукурлаштирилган тадқиқотлари ўтказилмаган, республикамиз конларининг ёнувчи сланецлари смолаларини ажрагиб олиш ва мукобил ёнилги манбалари сифатида фойдаланиш йўллари бўйича тажриба егарли эмас.Метанолни ишлаб чикариш улкан кувватлари мавжудлиги экологик тавсифлари яхшиланган бензин-метанол ёнилғи аралашмаларини ишлаб чикариш бўйича комплекс тадкиқот ўтказилишини муҳимлаштиради. Республикамиздаги мавжуд этанол ресурслари, биобутанолни олиш имкониятлари тадкикот ўтказилишини ва улар асосида бензинларга самарали кўшимчалар ишлаб чиқилишини долзарблаштиради ва талаб килади.
Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг «2008-2012 йилларда Узбекистан Республикасининг атороф-мухитни мухофаза килиш ишлари дастури тугрисида» 2008 йил 19 сентябрдаги 212-сонли карорига асосан нефт ва газ, шу қаторда огир нефт ресурсларидан окилона ва комплекс равишда фойдаланиш, экологик таза ва ресурс тежамкор гехнологияларни, шу жумладан кайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланиш технологияларини татбик килиш вазифалари кўйилган.
Нефт ва газ конденсат аралашмали хом ашёни кайта ишлаш улушининг кўпайиб бориши аралашмали хом ашёда хом ашё компонентларининг оптимал нисбатларини бахолаш критериялари нуктаи назаридан нефт дисперсион тизимларидаги бошкариладиган фазавий ўтишлар назарияси асосида огир нефтлар ва газ конденсата аралашмаларини кайта ишлашда оч рангли фракцияларнинг максимал олинишини таъминлаш максадида, огир нефтлар ва газ конденсата аралашмаларининг оптимал гаркибини танлаш бўйича мавжуд жараёнларни кайта кўриб чикиш ва янги технологик ечимларни яратиш заруратини юзага келтиради.
Узбекистан ёнувчи сланецларнинг улкан захираларига эга. Ёнувчи сланецлар органик моддалари келиб чикишининг ўхшашлиги, улар таркибининг нефт маҳсулотлари таркибига яқинлиги ёнувчи сланецларнинг органик таркибий моддаларини ажрагиб олиш усуллари ўрганилиши ва уларни мотор ёнилғилари компонентларига кайта ишлаш йўллари ишлаб чикилиши долзарблигини янада оширади.
Диссертация мавзусининг зарурати махаллий ўсимлик хом ашёси маҳсулотларини, нефтни иккиламчи кайта ишлаш жараёнлари ва кимё саноати махсулогларини жалб килиш оркали мотор ёнилғиларини олишнинг илмий-технологик асосларини ишлаб чикишдан, оч рангли фракциялар чиқишини йўналтирилган бошкариш билан огир нефтлар ва газ конденсагини биргаликда кайта ишлаш жараёнини мувофиклашгиришдан, ёнилги компоненгларини ишлаб чикариш учун хом ашё манбаларининг ноаньанавий турларидан фойдаланиш усулларини ишлаб чикишдан, мотор ёнилгиларини эксплуатацион ва экологик тавсифларини яхшилашдан иборатдир.
Тадқиқотнинг максади маҳаллий хом ашё ресурслари асосида автомобиль бензинлари ва дизель ёнилғилари олишнинг илмий-технологик асосларини ишлаб чикишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
таркибида 5%гача метанол мавжуд бензин-метанол аралашмалари бензин инжекторларининг «клапан - ўриндиқ» бўғинларига, резинали зичлагич ҳалқалар ва алюминли материалларга коррозион таъсир кўрсатмаслиги, бундай аралашмалардан фойдаланиш зарарли откинлар -углерод оксиди (СО) ва углеводородлар (СН)нинг 40-45%гача камайишига олиб келиши аникланган;
биобутанолни бензин-метанол ва бензин-этанол аралашмаларига метанол ва этанол таркибига тенг микдорда жалб килиш белгиланган лойкаланиш ҳароратини таъминлаш учун аралашмадаги қолдиқ сув микдорини, тааллукли равишда, нисбатан 60% ва 150% дан юқори ошириши аникланган;
бензиннинг октан сонини монометиланилинни метанол ва этанол билан алмаштириш хисобига бир маромда сақлаш боғликликларининг гистограммалари ишлаб чикилди, 5% метанол бензиндаги монометиланилин микдорини нисбатан 35%га, 7% этанол эса - нисбатан 40%га камайтириши аникланган;
нефтни кайта ишлаш жараёнининг иккаламчи маҳсулотларини жалб килиш орқали дизел ёнилғисини олиш усули ишлаб чикилди ва уларнинг ёнилги таркибидаги энг юкори микдорини аниқлаш учун критериал ўлчов боғлиқликлари таклиф килинган;
нефт дисперсион тизимларининг физик-кимёвий механикаси нуктаи назаридан Сурхондарё конларидаги огир нефтларни газ конденсата билан аралашмада кайта ишлашнинг ўзига хос хусусияти аникланди. Аралашма таркибида 30% ва ундан ортик микдорда газ конденсата мавжудлиги оч рангли фракциялар чиқишининг аддитивлик коидаси бўйича хисобланган чикишга нисбатан 4%гача ошишига олиб келиши аникланган;
ёнилғиларнинг мукобил компонентларини олиш йўналиши бўйича ёнувчи сланецларни кайта ишлашда сланецлар смолалари ажралиб чиқишининг оптимал режими аникланди: пиролиз харорати - 550°С, пиролиз ҳароратини сақлаб туриш вақти - 45 дақиқа. Бойсун конлари ёнувчи сланецларини ишқорли ва бактерияли ишлов бериш орқали дастлабки тайёрлаш ёнувчи сланецлар смолаларини таркибида олтингугурт микдори 40-70%гача камайишини, ёнувчи сланецлар смолаларини ажрагиб олиш чуқурлиги нисбатан 60%гача оширилишини таъминлаш таъминлаб бериши курсатилган.
ХУЛОСА
1. Маҳаллий хом ашё ресурслари асосида бензин-метанол аралашмаларини олиш бўйича комплекс тадқиқотлар, шу жумладан стенд ва полигон синовлари илк бор ўтказилди, дастлабки компонентларнинг коникарли узаро мослиги тасдикланди.
Таркибида 5%гача метанол мавжуд бўлган бензин-метанол аралашмалари бензин инжекторларининг «клапан - ўриндик» бўғинларига, резинали зичлагич халкалар ва алюминли материалларга коррозион таъсир кўрсатмаслиги, таркибида намлик мавжуд бўлмаган базавий бензиндан ва метанолдан (99,95%) фойдаланилганда эса, аралашмалар катламланишга карши республиканинг мўътадил иклим шароитларида қўлланиши учун етарли даражада чидамлиликни намоён қилиши аникланди.
Стенд ва полигон синовлари натижалари билан таркибида 3% ва 5% метанол мавжуд АИ-91 бензинда двигатель қувватининг сакланиб колиши, базавий бензинга нисбатан зарарли откинлар - углерод оксиди (СО) ва углеводородлар (СН) 40-45%гача камайиши аникланди.
2. Усимлик хом ашёсидан изобутанол олинди ва унинг бинар оксигенатлар таркибида фойдаланиш самарадорлиги курсагилди, таркибида метанол ва этанол мавжуд бензинларнинг фазавий баркарорлигини бошкариш ва октан тавсифларини яхшилашда унинг ижобий роли аникланди.
3. Таркибида азот ва марганец мавжуд кўшимчалар билан оксигенатлар -метанол, этанолнинг аралашма комнозициялари асосидаги комбинация қилинган кўшилмалардан фойдаланиб, автомобиль бензинларининг экологик тавсифларини яхшилаш усуллари ишлаб чикилди. Метанол ва этанол асосида бинар қўшимчаларининг гурли микдорий концентрация даражаларида товар бензинни октан сонини бир маромда сақлаш гистограммалари боғлиқликлари ишлаб чикилди.
Фарғона нефгни кайта ишлаш заводи АИ-80 маркали бензинини ишлаб чиқилган гаркибини, куйидаги компонент таркибли: бевосита хайдаш бензин фракцияси - 55,41; баркарор катализат - 33,64; секинлаштирилган коксланиш курилмаси бензини - 9,9; детонацияга карши АДА-Супер - 1,01; Хайтек 3062 детонацияга карши қўшимчалар - 0,04 % масс, юкори эксплуатацион хоссалари квалификация синов усуллари натижалари билан тасдиқланди.
4. Нефгни қайта ишлаш иккиламчи маҳсулотларини - енгил кокс дистиллята ва мазутни вакуумли хайдаш курилмасини юкори вакуум погони жалб килиш оркали дизель ёнилгисини олиш усуллари таклиф килинди, бу товар дизель ёнилғиси ҳажмидан 5-7%гача миқдорда дизель ёнилғиси кўшимча ресурсларини олиш имконини берди. Дизель ёнилғисига иккиламчи махсулотлар қўшишнинг энг юкори микдорларини аниклашнинг критериал ўлчов боғликликлари таклиф килинди.
5. Ўтказилган тажриба-ишлаб чиқариш тадқиқотлари натижасида республика конларидаги оғир нефтларни газ конденсата билан аралашмада қайта ишлашнинг ўзига хос хусусияти ўрганилди ва нефт дисперсион тизимларининг физика-кимёвий механикаси нуктаи назаридан аралашмада улар нисбатининг йўналтирилган бошкаруви оч рангли фракцияларни максимал даражада ажратиб олиш усули эканлиги кўрсатиб берилди.
Оғир нефтлар ва газ конденсатини биргаликда қайта ишлашда аралашмаларнинг қовушкоклик тавсифлари боғликларидан фойдаланиш орқали оч рангли фракцияларни максимал даражада ажратиб олиш мақсадида огир нефтлар ва газ конденсатининг оптимал нисбатини бошкариш усуллари ишлаб чикилди.
6. Мотор ёнилгилари комионентларининг мукобил турларини олиш йўналишида махаллий ёнувчи сланецларни кайта ишлаш ўрганилди, сланецларни ишлаб чикилган юкори хароратли ишлов бериш лаборатория ускунасидан фойдаланиб ёнувчи сланецлар смолалари ажралиб чикишининг оптимал режими белгиланди, пиролизнинг оптимал шароитлари этиб куйидаги параметрлар аникланди: пиролиз ҳарорати - 550°С, пиролиз ҳароратини саклаб туриш вакти - 45 дакика.
7. Ёнувчи сланецларга дастлабки ишлов беришнинг пиролиз натижаларига роли аникланди. Ёнувчи сланецларга ишкорли ишлов бериш олтингугуртнинг тиклайдиган шаклларини бартараф килинишига олиб келиши курсатилди. Олтингугуртнинг тиклайдиган шакллари энг самарали бартараф қилиниши (83%гача) 1%га тенг NaOH тўйинганлик даражасида юз беради. Ёнувчи сланецларга биологик ишлов бериш сланецлар смолалари ажралиб чикишининг купайишини юзага келтиради. Ишлов берилган сланецлардан сланец смоласи ажралиб чикиши 18,0%ни ташкил килди ёки дастлабки ёнувчи сланецлардан ажралган сланец смоласига нисбатан 60%га кўпрок чикиши аникланди. Ёнувчи сланецларнинг сульфат кислотаси эритмаси билан материалнинг кислоталаниш боскичи сланец смоласини ажралиб чикишининг нисбатан 21,3% ошишига олиб келади.
8. Сланецлар смолаларидан мотор ёнилғилари компонентларини ишлаб чикариш учун хом ашёнинг мукобил тури сифатида фойдаланиш имконияти илк бор курсатилди, нефтни кайта ишлашнинг анъанавий технологиялари ва жараёнларидан фойдаланиб сланецлар смолаларини нефг хом ашёси билан биргаликда кайта ишлаш технологияси асослаб берилди.
оптимал режими белгиланди, пиролизнинг оптимал шароитлари этиб куйидаги параметрлар аникланди: пиролиз ҳарорати - 550°С, пиролиз ҳароратини саклаб туриш вакти - 45 дакика.
7. Ёнувчи сланецларга дастлабки ишлов беришнинг пиролиз натижаларига роли аникланди. Ёнувчи сланецларга ишкорли ишлов бериш олтингугуртнинг тиклайдиган шаклларини бартараф килинишига олиб келиши курсатилди. Олтингугуртнинг тиклайдиган шакллари энг самарали бартараф қилиниши (83%гача) 1%га тенг NaOH тўйинганлик даражасида юз беради. Ёнувчи сланецларга биологик ишлов бериш сланецлар смолалари ажралиб чикишининг купайишини юзага келтиради. Ишлов берилган сланецлардан сланец смоласи ажралиб чикиши 18,0%ни ташкил килди ёки дастлабки ёнувчи сланецлардан ажралган сланец смоласига нисбатан 60%га кўпрок чикиши аникланди. Ёнувчи сланецларнинг сульфат кислотаси эритмаси билан материалнинг кислоталаниш боскичи сланец смоласини ажралиб чикишининг нисбатан 21,3% ошишига олиб келади.
8. Сланецлар смолаларидан мотор ёнилғилари компонентларини ишлаб чикариш учун хом ашёнинг мукобил тури сифатида фойдаланиш имконияти илк бор курсатилди, нефтни кайта ишлашнинг анъанавий технологиялари ва жараёнларидан фойдаланиб сланецлар смолаларини нефг хом ашёси билан биргаликда кайта ишлаш технологияси асослаб берилди.

111-113 134 0

Мокрый способ обогащения кварцевых песков для производства стекла в Узбекистане

С Ганиев

В последние годы опубликовано много информации о мокрых способах обогащения кварцевых песков и различных типах используемого промышленного оборудования. Мокрый способ обогащения кварцевых песков востребован на предприятиях стекольной промышленности

383-385 86 0

Медиакоммуникациялар - мулоқотга глобал миқёсда киришиш воситаси сифатида

Ирода Бердиева

Бугунги кунда юртимизда медия ва медикоммуникациялар соҳасини янада ривожланти риш, уларни фуқароларнинг ижтимоий фаоллигига таъсирини янада оширишга оид чора- тадбирлар тизимли равишда амалга оширилмоқда. Айниқса, Узбекистон Республикаси Президента Ш.Мирзиёевнинг “2017-2021 йилларга мўлжалланган Узбекистонни янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратетияси” тўғрисидаги Фармонида белгиланганидек, ижтимоий соҳани ривожлантиришда медиакоммуникация воситалари муҳим аҳамият касб этади.

1-87 121 0

Маҳаллий хомашёлар асосида эластомер композицияларни яратиш ва уларни олиш технологияси

Элмира Тешабаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунё миқёсида органик материаллар асосида олинаётган буюмлар турлари 80 миндан ошиб кетди. Улар асосида ишлаб чиқарилаётган буюмларнинг тенг ярмини автомобил шиналари, учдан бир кисмини хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари ташкил этади. Ундан бир кисмини эса резина пояфзал ва халк хўжалигида ишлатилувчи ва бошқа буюмлар (медицинада ишлативчи, ўйинчоқлар, спорт анжомлари, узатиш ленталари ва ременлари, рукава, резина суркалган матолар ва улар асосида олинган буюмлар) ташкил килади. Резина-техника буюмларини асосий микдори автомобилсозликда, сув ва хаво транспортларида ишлатилади. Ҳозирги вақтда замоновий автомобилларни бООдан ортик буюмлари композицион органик материаллардан ташкил топган ва унинг умумий огирлиги 120 кг ташкил килади. Демак юқори технологик ва техник хоссаларга эга бўлган органик композиция материаллар таркиби ва олиш технологик жараёнла-рини яратишга илмий тадқикотлар йўналтирилган.
Республикамиз мустақилликка эришгандан кейин кимё саноати ривож-ланишига алохида этибор қаратилиб, бу борада махаллий минерал хом-ашёларни физик-кимёвий хоссаларини аниклаш, кайта ишлаш усулларини ишлаб чикиш, уларни қўллаб композицион органик материаллар таркиби ва улар асосида ҳар-хил шароитларда ишлатилувчи рақобатбардош резина-техника буюмлари, шина олиш технологияларини яратиш борасида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди.
Бугунги кунда жахон микёсида каучук ва ингредиентларни янги авлодини яратиш ва улар асосида композицион эластомер материаллар таркиби ва буюмларини олиш устида бир катор илмий ишлар олиб борилмокда: нанозаррачали органик ва ноорганик тўлдирувчиларни яратиш; минерал тўлдиргичларни органик олигомерлар билан модификация килиш технологиясини яратиш; органик тезлаштиргичлар синтези; специфик хоссага эга бўлган композицион эластомер материаллар таркибини тузиш; композицион эластомер материаллар учун диспергатор ва пластификаторлар яратиш; эластомер композициялар асосида наноматериаллар ва улар асосида буюмлар олиш таркиби ва технологиясини яратиш долзарб йўналишларида илмий тадкикотлар олиб борилмокда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2009 йил 11 мартдаги ПК-1071 сонли «Ангрен иктисодий худудида қишлоқхўжалиги ва автомобил шиналари ва конвейр ленталари ишлаб чиқаршни ташкил қилиш чора-тадбирлари дастури» тўғрисидаги ва 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072 сонли «2009-2014 йилларда ишлаб чиқаршини техник ва ва технологик кайта куриш мухим лойихаларини амалга ошириш чора-тадбирлари дастури» тўғрисидаги карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади бентонитни модификация қилиш, уни қўллаш асосида ҳар хил шароитларда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш таркиби ва технологияси яратишдан иборат
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
олдиндан қўйилган хосса ва тузилишга эга бўлган тўлдирилган композицион эластомер материаллар ва улар асосида хар хил шароитларда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш учун, Ўзбекистон бентонитини модификация килиш усуллари ишлаб чикилган;
бентонитни термик ишлов бериш жараёнида физик-кимёвий хоссалари ва структураси ўзгариб эркин радикаллар ҳосил бўлиши аниқланган;
термик ишлов берилган ва кимёвий модификация қилинган бентонит ва каучук структура тузилишлари орасидаги ўзаро боғланиш шароитлари аниқланган;
махсус хоссаларга эга бўлган резина коришмаси тайёрлаш жараёни ва улар асосида резина-техника буюмлари тузулишини шакллантиришда кимёвий модификация қилинган бентонит заррачалари юзасидаги алигомер қатлам ахамияти аниқланган;
умумий ва махсус каучуклар асосида олинган композицион эластомер материаллар пласто-эластиклик, реологик, технологик, физик-механик, динамик ва эксплуатацион хоссаларига модификация килинган бентонит таъсири аникланган;
Ўзбекистон бентонитини модификация килиш, уни қўллаш асосида композицион эластомер материаллар ва хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш технологиялари яратилган.
Хулосалар
1 .Структура-кимёвий модификация қилинган Ўзбекистон бентонита қўллаб юқори самарали композицион эластомер материаллар яратиш илмий технологик асослари таклиф килинган. Олинган илмий маълумотлар, олдиндан берилган структура ва хоссага, физик-механик ва эксплуатацион кўрсатгичларга эга бўлган композицион эластомер материаллар олиш технологиясини яратишга асос бўлди.
2.Бентонитни композицион эластомер материалларда тўлдиргич сифатида ишлатиш учун структурна-кимёвий модификация килиш технологияси таклиф килинди. Бентонитга термик ишлов бериш (673К) натижада теплофизикавий ўзгаришлар асосида структураси ўзгариши, яни мой шимиши ва нисбий геометрик юзаси ошиши кўрсатилган. Шу билан бирга парамагнит марказлар ҳосил бўлишига олиб келувчи эркин радикаллар ошиши аниқланган, булар эса «эластомер-тўлдиргич» системасидаги композиция хоссаларига бахо беришга асос бўлиши кўрсатилган.
3.Эластомер композициялари учун паст молекулали полиэтилен ва эски резина асосида олинган олигомерлар асосида модификация килинган бентонитни таклиф килинган ва уни физик-кимёвий хоссалари келтирилган, резинани структураси ҳосил бўлиш жараёнига унинг таъсири тушунтирилган. Юқори термо-радиацияга чидамли эластомер композициялар структурасини шакиллантиришга оралик катламни роли тушунтирилган.
4. Модификация килинган бентонит билан хар хил структурадаги каучуклар молекуласи щртасидаги боғланиш асоси аниқланилган. Тўлдиргичларни структура-адсорбцион фаоллиги билан композицион эластомер материаллар физик-механик хоссалари орасидаги боғлиқлик кўрсатилган.
5. Бентонит асосида яратилган тўлдиргичларни ва уларни бошка ингредиентлар билан комбинацияси эластомеларга аралаштириш жараёнини асослари ўрганилиб, тўлдиргичларни аралашишини тугаши критерияси сифатида иккита нукта аралаштиришни бошланиш харорати ва аралаштиришнинг тугаш харорати нуқтаси айланиш моментига богликлиги кўрсатилди.
6. Бентонит асосида олинган тўлдиргичларни композицион эластомер материаллари технологик ва реологик хоссаларига таъсири ўрганилиб, уларнинг композиция таркибидаги оптимал микдори таклиб ыилинган.
7. Модификация килинган бентонитни каучуклар вулканланиш жараёнига таъсири ўрганилиб ва вулканланиш тўри ҳосил бўлиш механизми тушунтирилган. Модификаторни таркибидаги функционал гурухлар ҳисобига қоришма таркибидаги вулканлаш агентларини микдорини камайтириш натижасида технологик жараённи кискартирилиши кўрсатилган.
8. Бентонит асосидаги тўлдиргичларни вулканизатлар физик-механик хоссаларига таъсири кўриб чикилиб, бошлангич ва термик ишлов берилган бентонит ўртача фаоликга эга бўлган тўлдиргич сифатида каолин ўрнига ишлатиш, модификацияланган бентонит эса фаол тўлдиргич сифатида БС-50 ва БС-75 тўлдиргичлари ўрнига ишлатиш мумкинлигини кўрсатилди. Модификация килинган бентонит эластомерларни юкори хароратда кислород билан реакцияга киришиш жараённини камайтириши аникланган.
Эластомер композицияларини технологик ва техник хоссаларини бентонит тўлдиргичлар ва ингредиентлар миқдорини ўзгартириб бошкариш мумкинлигини кўрсатилган.
9. Бентонит асосида олинган тўлдиргичларни қўллаб эластомер композициялар олиш таркиби ва технологик жараёнлари яратилган. Уларни самараси хар хил шароитда ишлатилувчи резина-техника буюмлари олиш билан исботланган. Диссертация тадқиқоти натижалари «Ўзкимёсаноат» АЖ карашли корхоналарда ишлаб чикаришда синаб кўрилган ва жорий килинган. Иқтисодий самара ингредиентларни махаллийлаштириш ва технологик жараённи кискартириш гисобига йилига 500 млн.сўмни ташкил килади.

1-50 137 0

Маҳаллий минерал ва техноген хомашёлар асосида қурилиш қоришмаси билан илашиш мустаҳкамлиги яхшиланган силикат ғишт таркибларини ва олиш технологиясини асослаш

Мунавара Джандуллаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё бўйича автоклавда қотувчи силикат материаллар ишлаб чиқаришнинг йиллик ҳажми 55 млн.м3, ни ташкил этади. Деворбоп материаллар саноатининг умумий структурасида силикат ғиштнинг улуши 21-23% га тенг. Шунинг учун силикат ғиштларнинг инвестицион жозибадорлигини ошириш, юқори курилиш-техник хусусиятларга эга бўлган силикат материаллар олиш технологиясини ишлаб чиқиш, уларнинг курилиш коришмалари билан илашиш мустахкамлигини ошириш усулларини яратиш долзарб муаммолардан бири бўлиб хисобланади.1
Бугунги кунда дунё миқёсида автоклавда котувчи силикат материалларнинг курилиш-техник хусусиятларини яхшиловчи ингредиентлар ва таркибларини яратиш, юқори самарали энергия ва ресурс тежамкор технологияларини ишлаб чиқиш, уларнинг эксплуатацион кўрсаткичларини янада яхшилаш бўйича илмий тадкикотлар олиб борилмокда.
Республикамизда саноат чикиндилари ва маҳаллий хомашё ресурсларидан фойдаланиш ҳисобига курилиш саноатини ривожлантиришга катта эътибор қаратилиб, бу борада кўпгина илмий тадкикотлар олиб борилмокда. Хусусан, маҳаллий хомашё компонентлари - бархан кумлари, мармар кукуни, волластонит, ғишт синиқлари, дегидратланган созтупрок (лёсс), металлургия саноатининг чиқинилари ва хар хил охактош жинслари асосида силикат гиштлар олиш бўйича ишлаб чикилган технологияларини алохида таъкидлаш мумкин. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратериясида «махаллий хомашёлар асосида курилиш материаллари технологиясини яратиш»2 вазифалари белгилаб берилган. Бу борада Жиззах, Сурхондарё вилоятларида ва Қоракалпоғистон Республикаси хомашёлари асосида илашиш мустаҳкамлиги яхшиланган силикат гиштлар таркибларини ва ишлаб чиқариш технологияларини яратишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишлар муҳим ахамиятни касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПҚ-2641-сон 2016 йилнинг 25 октябрдаги «Республика курилиш материаллари саноатини бошкаришни ташкил этишни янада ривожлантириш тўғрисида»ги, ПФ-4947-сон 2017 йилнинг 7 февралдаги «2017-2021 йилларда Ўзбекистонни ривожлантириш-нинг бешта устувор йўналишлари бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ва ПҚ-2915-сон 2017 йилнинг 21 апрелдаги «Ўзбекистон Республикаси экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат кўмитасининг чиқиндиларнинг ҳосил бўлиши, тўпланиши, сақлаши, ташилиши, утилизация қилиниши, қайта ишланиши, кўмилиши, реализациясини назорат килиш инспекцияси фаолиятининг ҳукуқий асослари тўғрисида»ги фармонлари ва қарорлари, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий хомашёлар асосида қурилиш қоришмаси билан илашиш мустаҳкамлиги яхшиланган силикат ғишт олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
дистиллер суспензия шламлари, оҳакни сўндириш натижасида ҳосил бўлган чиқиндилар, карбонатли хомашёларнинг қолдиғи каби сода саноатининг қаттик чиқиндиларини микротўлдирувчи сифатида силикат ғишт ишлаб чиқаришда қўллаш мумкинлиги исботланган;
силикат ғиштнинг цемент қоришмаси билан илашиш мустаҳкамлигининг ошишига карбонатли сода заводи қаттик чикиндиларини сақловчи силикат ғишт билан цемент клинкерининг кальций алюминатлари орасида, кальций гидроксиди билан кальций карбонатини мустаҳкам боглайдиган кальций гидрокарбоалюминатларнинг ЗСаОАЬОзСаСОз! ПЪО ҳосил бўлиши билан кечадиган кимёвий жараёнлар таъсир кўрсатиши аниқланган;
Кармана кони полиминерал туффит жинслари охакли эритмадан Са(ОН)г ютиши бўйича юқори активликка эга бўлганлиги сабабли, уларни силикат гиштлар ишлаб чикаришда гидравлик актив қўшимчалар сифатида фойдаланиш бўйича илмий асослар ишлаб чикилган;
оҳак-туффитли боғловчи асосида олинган силикат гиштнинг курилиш қоришмаси билан илашиш мустаҳкамлигининг ошиши силикат гиштида, қоришма таркибидаги кальций гидроксидини мустахкам боглайдиган қолдиқ актив кремнезем ва метакаолинитнинг мавжудлиги ва бунда гишт юзасида ҳосил бўлаётган ҳосилаларнинг кристаллари ўсиши натижасида қоришма билан силикат гишт адгезияси ошиши аниқланган;
сода заводининг қаттиқ чикиндиларини сақловчи композицион охак-кремнеземли боғловчилар ва оҳак-туффитли богловчилар асосида юкори қурилиш-техник хоссаларга эга бўлган силикат гиштларнинг таркиблари ва олиш технологиялари ишлаб чикилган.
Хулоса
1. Сода заводи каттиқ чикиндилари зичлаштирувчи, пластификацияловчи ва интенсификацияловчи таъсир кўрсатишидан ташкари CSH(B) турдаги кальций гидросиликатлар структурасининг шаклланишига, шунингдек комплекс бирикма - кальций гидрокарбосиликат Ca^^O^HjO-CaCOj ҳосил бўлишига ва силикат материалларга гидротермик ишлов беришда гидратация маҳсулотларининг фазовий таркибига хам таъсир кўрсатиши исботланган;
2. Оҳак-кремнеземли богловчи ва сода заводи каттик чикиндилари композицияси асосида олинган силикат гишт куйидаги технологик тавсифларга эга: сикишдаги мустаҳкамлиги бўйича маркаси Ml 50-200, хомаки мустахкамлиги 0,5-0,7 МПа, сувютиш хусусияти 9% атрофида, совукка бардошлиги F35-50, коришма билан илашиш мустахкамлиги 28 кунлик котиш даврида 0,14-0,16 МПа тенглиги аниқланган;
3. Юкори реакцион термик ишлов берилган туффит гидротермик шароитда, янги бирикмалар синтезини тезлаштиришга ва шунга мувофик равишда юкори физик-механик кўрсаткичларни таъминлайдиган цементловчи бирикмалар - паст асосли кальций гидросиликатлар ва гидроганатларнинг оптимал таркибилари шаклланишига таъсир кўрсатиши аниқланган;
4. Қурилиш қоришмаси билан юқори илашиш хусусияти билан фаркланадиган сифатли автоклавланган силикат гиштлар олиш учун термик ишлов берилган туффит кўшимчали силикат гиштнинг янги таркиби ишлаб чикилган;
5. Оҳак ва термик ишлов берилган туффит асосида олинган силикат гишт, юқори мустахкамлиги ва бардошлиги билан тавсифланади. Бундай композициядан сикишдаги мустахкамлиги бўйича маркаси М150-М200, совукка бардошлиги 25-35 циклдан кам бўлмаган, ўртача зичлиги 1600 кг/м3дан ортиқ бўлмаган, ва териш коришмаси билан илашиш мустахкамлиги 28 кунлик котиш даврида 0,12-0,18 МПа дан кам бўлмаган силикат гишт ишлаб чиқариш мумкинлиги аникланган;
6. Ишлаб чикаришга сарфланадиган энергетик ресурсни қискартириш, яъни автоклавлашнинг изотермик циклни 8 дан 6 соатгача кискартириш ва сифатли маҳсулот ишлаб чиқаришни ошириш имконини берувчи сода заводи қаттик чикиндилари кўшилган силикат гишт ишлаб чиқариш технологияси тавсия этилган.

35-38 109 0

Математическая модель задачи нелинейной фильтрации вытеснение флюидов в слоистих пластах

Shukur Qayumov, Shoxida Ziyodullayeva, Elbek Husanov, Ilxom Begijonov, U Qayumov
Работе рассмотрена задачи вытеснения флюидов в многослойных средах. Сформулирован условия при котором происходить одновременное (синхронное ) продвижение подвижной границы вытеснения, балансовыми методами. Дифференциально-краевая задача решается сеточными методами. Разработан алгоритм вычисление всего процесса решения.
1-26 65 0

Матбаа корхоналари фаолиятининг ички ҳисоби ва таҳлилини такомиллаштириш

Айжан Джуманова

Тадқиқот объекти: Узбекистан Республикасида фаолият юритаётган матбаа корхоналарининг молиявий-хўжалик фаолияти.
Тадқиқот мақсади: матбаа корхоналари фаолиятининг ички ҳисоби ва тахлилини такомиллаштириш бўйича илмий таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чикиш.
Тадқиқот методлари: тадқиқ этиш, таққослаш, умумлаштириш, гурухлаш, тизимли ёндашув, статистик тахдил.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: матбаа тармоғи корхоналарининг хозирги холати ва ривожланиши, унинг ички хисобни ташкил этишга таъсири тахдил қилинган; матбаа корхоналари фаолиятида кўллаш учун ички ҳисоб сиёсатини тадбиқ этиш бўйича илмий таклифлар ишлаб чиқилган; матбаа корхоналарида ўзгарувчан ва доимий харажатлар нашрнинг адади ўзгаришидан келиб чиқиб ҳисоблаш услуби таклиф этилди; матбаа корхоналарининг ички бўлинмалар фаолиятини бюджетлаштириш бўйича илмий тавсиялар ишлаб чикилган; матбаа корхоналарида ички трансферт баҳони шакллантириш услуби асосланган.
Амалий ахамияти: тадқиқот натижалари матбаа корхоналарида ички хисоб ва тахдилни такомиллаштиришга каратилган илмий хулосалар ва амалий тавсияларни қўллаш имконини яратади.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: диссертация иши доирасида ишлаб чикилган илмий таклиф ва амалий тавсиялар “O'ZBEKISTON” матбаа-нашриёт ижодий уйи томонидан амалиётда кўллаш учун кабул килинган (2010 йил 12 февралдаги № 01/12-259-сонли далолатномаси). Диссертация ишининг асосий натижаларидан Тошкент тўкимачилик ва енгил саноат институтида «Бошкарув хисоби», «Молиявий ва бошкарув таҳлили», «Маҳсулот таннархини калькуляциялаш» фанларини ўқитиш жараёнида кўлланилмокда (2009 йил 14 октябрдаги № 382-08р-сонли маълумотномаси).
Қўлланиш соҳаси: матбаа корхоналари, олий ўкув юртлари.

1-81 206 0

Марказий Қизилқум фосфоритлари асосида фосфорли ва мураккаб азотфосфорли ўғитлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Ахмед Реймов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Қишлоқ хўжалигини жадал суратларда ривожлантириш ва унинг минерал ўғитларга бўлган эҳтиёжини таъминлаш бутун дунё бўйича долзарб муаммолардан бири бўлиб қолмоқда. Чунки, минерал ўғитларни қўллаш эвазига кишлок хўжалик экинларини хосилдорлиги уртача 40-50% га оширилади.
Узбекистонда кишлок хўжалигини азогли, фосфорли ва калийли ўғитларга бўлган эҳтиёжини таъминловчи кимё саноатининг йирик тармоклари яратилган. Ҳозирти кунда Ресиубликамиздаги фосфорли ўғитлар ишлаб чикариш корхоналари махсулотлари ассортимента асосан мураккаб азотфосфорли ўғитлардан ташкил топтан. Мураккаб азотфосфорли ўғитлар экиш билан бирга ва экинларни озиклантириш даврида кенг қўлланишга мўл жал лантан. Бирламчи фосфорли ўғитлар эса айнан кузги шудгор остита қўлланилганда самараси анча юкори бўлади. Шунта кўра концентрланган бирламчи фосфорли ўғитлар олишнинт янги технологиясини ярагиш мухим вазифалардан бири хисобланади.
Шу билан бирталикда мураккаб азотфосфорли ўғитлар ишлаб чикариш техноло! ияларини замон талабларига мувофик гакомиллаштириш талаб қилинмоқда. Чунки, уларни ишлаб чикариш фосфат хом ашёсини сулфат кислотасида иарчалаб, экстракцион фосфор кислотаси олишга асосланган. Бунда ишлаб чиқаришнинг чикиндиси сифагида фосфогиис хосил бўлади. Шунинг учун фосфатларни нитрат кислотаси билан кайта ишлаш усули долзарб хисобланиб, бунда гипс ўрнита, айникса шўрлантан туироқларда самарали саналадитан азоткалцийли ўғит - калций нитрата хосил бўлади. Калций нитратини энг арзон бўлган суюк ўғитларта кайта ишлаш хам долзарб хисобланади.
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Қишлоқ хўжалигини жадал суратларда ривожлантириш ва унинг минерал ўғитларга бўлган эҳтиёжини таъминлаш бутун дунё бўйича долзарб муаммолардан бири бўлиб қолмоқда. Чунки, минерал ўғитларни қўллаш эвазига кишлок хўжалик экинларини хосилдорлиги уртача 40-50% га оширилади.
Узбекистонда кишлок хўжалигини азогли, фосфорли ва калийли ўғитларга бўлган эҳтиёжини таъминловчи кимё саноатининг йирик тармоклари яратилган. Ҳозирти кунда Ресиубликамиздаги фосфорли ўғитлар ишлаб чикариш корхоналари махсулотлари ассортимента асосан мураккаб азотфосфорли ўғитлардан ташкил топтан. Мураккаб азотфосфорли ўғитлар экиш билан бирга ва экинларни озиклантириш даврида кенг қўлланишга мўл жал лантан. Бирламчи фосфорли ўғитлар эса айнан кузги шудгор остита қўлланилганда самараси анча юкори бўлади. Шунта кўра концентрланган бирламчи фосфорли ўғитлар олишнинт янги технологиясини ярагиш мухим вазифалардан бири хисобланади.
Шу билан бирталикда мураккаб азотфосфорли ўғитлар ишлаб чикариш техноло! ияларини замон талабларига мувофик гакомиллаштириш талаб қилинмоқда. Чунки, уларни ишлаб чикариш фосфат хом ашёсини сулфат кислотасида иарчалаб, экстракцион фосфор кислотаси олишга асосланган. Бунда ишлаб чиқаришнинг чикиндиси сифагида фосфогиис хосил бўлади. Шунинг учун фосфатларни нитрат кислотаси билан кайта ишлаш усули долзарб хисобланиб, бунда гипс ўрнита, айникса шўрлантан туироқларда самарали саналадитан азоткалцийли ўғит - калций нитрата хосил бўлади. Калций нитратини энг арзон бўлган суюк ўғитларта кайта ишлаш хам долзарб хисобланади.
кўпайтириш, қишлоқ хўжалигига минерал ўғитлар етказиб бериш борасидаги вазифаларнинг ижросини таъминлаш билан изохданади.
Шу жиҳатдан юқорида келтирилган масалаларни ечишда иаст навли фосфат хом ашёсини кайта ишлашга татбик этиш, мураккаб азотфосфорли ўғит олиш техноло! иясини такомиллаштириш, фосфорли ўғитлар хажмини ошириш, ассортимента ни кенгайтириш, таннархини камайтириш, экспортга мўлжалланган терм и к баркарор аммоний селитрасини ишлаб чикиш ва саноатга жорий килишга йўналтирилган янги илмий тадкикотларни амалга оширишни талаб килиши келиб чикади.
Тадкикотнинг мақсади наст навли Марказий Қизилқум фосфатлари хом ашёсидан фойдаланиб бирламчи фосфорли, азотфосфорли ва суюк азоткалцийли ўғитлар, термик баркарор аммоний селиграси олиш техноло! ияларини ишлаб чикишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
паст навли Қизилқум фосфоритларини фосфоркислотали-гиисли бўтқа билан ўзаро таъсирлашиш жараёнининг оптимал шароитлари ўрганилган ва бирламчи фосфорли ўғит олиш технологияси яратилган;
Марказий Қизилқум фосфорит унини нитрат кислотаси билан парчалаш усули оркали нитрокалцийфосфат бўтқасидан калций нигратни ажратиб, қаттиқ ҳолдаги NPCa ва суюқ азоткалцийли ўғитлар олинган. Нитрат кислота меъёрлари ва нигратаммонийкалцийли эритма билан аммонийли селитра, карбамид ва карбамид-аммонийли селитра оғирлик нисбатларига боғлиқ равишда суюқ азоткалцийли ўғитларнинг таркиби ва хоссалари ўртасидаги корреляцион боғлиқликлар аникланган;
фосфат қўшимчасининг аммоний селиграси IV—>111 модификацион ўзгаришлари хароратини ошириши, иссиклик эффектларини камайтириши, термик парчаланишининг бошланғич хароратини 29 - 39°С гача ошириши, ўғит кристалл заррачаларининг ўлчамларини камайтириши, натижада азотфосфорли ўғитлар термик баркарорлигининг ошиши аникланган;
аммоний селиграси таркибига юқори карбонатли Марказий Қизилқум фосфоритларининг хар хил турларини қўшиш оркали юқори микдорда ўзлаштириладиган Р2О5 ва СаО шаклларини тутган янги турдаги азотфосфорли ўғитлар олиш технологияси яратилган.
ХУЛОСА
Диссертацияда Марказий Қизилқум фосфоритларини комплекс кайта ишлаш асосида янги турдаги бирламчи фосфорли, азотфосфорли ва суюк азоткальцийли ўғитлар олишнинг ресурстежамкор технологиясини ишлаб чиқишни таъминлайдиган, назарий ва амалий тадкикотларни жамлаган минерал ўғитлар кимёси ва кимёвий технологияси сохасидаги нихоятда долзарб бўлган илмий-техникавий масалалари ечилган.
Дисертация ишини бажаришда асосий илмий ва амалий натижалар куйидагилар хисобланади:
1. СаО-РзОз-ЗОз-НзО ва СаО-РгОз-ИзОз-НгО системаларини графоаналитик тахдил усулида ўрганиш оркали Марказий Қизилқум фосфоритларини фосфоркислотали-гипсли бўтка ва кам меъёрдаги нитрат кислотаси билан ўзаро таъсирлаштириш жараёнлари назарий асосланди. Олинган янги илмий маълумотлар Қизилқум фосфоритларини кайта ишлашда бирламчи ва азотфосфоркальцийли ўғитлар олиш жараёнлари шароитларини асослашга ва олдиндан аниқлашга хамда макбул таркибларни топишга имкон беради.
2. Ҳар хил турдаги Марказий Қизилкум фосфоритларининг ювиб куйдирилган концентратини сульфат кислотада парчалаб олинган ФКГБ билан ФКГБ : ФУ = 100 : (25-70) масса нисбати ораликларида ўзаро таъсирлашиш жараёни ўрганилди. Жараёнда катнашадиган барча реагентларнинг мумкин кадар бўлган нисбатлари ва концентрациялари аниқланди. Максимал микдордаги Р2О5 ва СаО нинг ўзлашувчан ва сувда эрувчан шакларини тутган бирламчи ўғит олиш мумкин бўлган мақбул нисбат ФКГБ : ФУ = 100 : (25-30) эканлиги кўрсатилди. Маҳсулотнинг товар хоссаларини яхшилаш учун сульфокальцийфосфатли бўтқага ЭФК ишлаб чиқаришнинг абсорбцион эритмаси - нордон оқова сувини қўшиш гавсия этилади.
3. Ҳар хил вариантларда аммонийлаштирилган нитрокальцийфосфат бўткасидан кальций нитратни қисман ажратиб олиш йўли билан азотфосфоркальцийли ва САКУлар олишнинг такомиллаштирилган технологияси ишлаб чикилди. Таклиф қилинаётган NPCa ўғитларда Р2О5 микдори «Самаркандкимё» АЖ да ишлаб чиқарилаётган НКФУ (нитрофос) ra Караганда 7-10% га юкорилиги кўрсатилди.
Нитрокальцийфосфат бўткасиинг суюк фазаси ҳисобланган НАКЭ ни хар хил навдаги САКУ га кайта ишлаш бўйича тадкикотлар ўтказилди. Нитрат кислота меъёрига боғлиқ холда НАКЭ ни буглатиш ва аммиак билан нейтраллаш оркали хар хил таркибдаги САКУ лар олинди. НАКЭ га аммоний нитрати, карбамид ва КАС эригмасини кўшиш йўли билан эса таркибида юкори концентрланган азот тутган хар хил САКУ лар олинди.
4. Ҳар хил турдаги Марказий Қизилқум фосфоритларини аммоний селиграси суюкланмаси ёки концентрланган эритмаси билан ўзаро таъсирлаштириш жараёни асосида АФУ олиш мумкинлиги тадкик килинди. АС суюкланмасида оддий фосфорит унининг карбонатсизланиш ва фаоллашиш кинетикаси ўрганилди. Бунда АФУ даги фосфат хом ашёсининг юкори карбонатсизланиш ва фаоллашиш даражаси дастлабки реагентларнинг ўзаро таъсирлашувининг 20 дакикасидан сўнг кузатилади. АС га фосфат қўшимчасини киритилиши доналар мустаҳкамлигини сезиларли, яъни ўртача 2,0-5,5 баробар ошириши аникланди. АС суюқланмасига 5% Р2О5 ҳисобидаги фосфорит унини қўшиш доналар говаклигини 9,15 дан 7,08% гача камайтириш имконини берди. Таркибида 3,0-5,04% Р2О5 булган АФУ нинг ёнишқоқлиги 1,71-1,87 кг/см" ни ташкил этди, бу тоза АС ёнишқоқлигидан 2,5-2,7 маротаба камдир.
5. Фосфат қўшимчаларининг аммоний селитрасининг модификацион ўзгаришларига таъсири ўрганилди. АС нинг IV—>111 ўзгариш харорати 44,8°С ни ташкил этади, 1,05-5,04% Р2О5 микдордаги фосфат хом ашёсини АС га қўшганда, ушбу ўзгариш харорати 53,7 дан 56,6°С гача кўтарилиши аниқланди. Бунда АС нинг суюкланиш ва кристалланиш ҳароратлари пасаяди. IV—>111 ўзгариш хароратининг ошиши АФУ ни иссик иқлим шароитларида саклаш ва ташишда унинг доналар ёпишқоқлигининг камайишига ва мустахкамлигининг сакланиб колишига ёрдам беради.
АФУ нинг модификацион ўзгаришларининг иссиқлик эффектлари аниқланди. Уларнинг кийматлари дастлабки АС ўзгариш иссиқлигига Караганда сезиларли даражада паст эканлигини кўрсатди. Демак, улар энг кам иссиқлик эффектлари билан содир бўлади ва модификацион ўзгаришларга секинлаштирувчи таъсир кўрсатади хамда ўзгаришларга ўтиш нуқталарида жараён охиригача бормайди, бу эса доналарнинг бўзилиш даражасини пасайтиришга, уларнинг тузилишини жипслашувига, айниқса, юкори мустақкамликни саклаб қолишга и.мкон беради.
6. АС ни қиздирганда фосфат қўшимчасининг ижобий буферлик таъсири ва унинг pH қийматини барқарорлаштириши кўрсатилди. АФУ таркибидаги аммоний нитратнинг тоза АС га солиштирганда термик парчаланишининг бошланғич ҳарорати фосфорит қўшимчасининг микдорига боғлик равишда 29 дан 39°С гача кўтарилади. Таркибида 1 - 5% Р2О5 тутган АФУ парчаланишининг фаолланиш энергияси 46,6-51,6 ккал/моль оралигида ўзгаради, бу тоза АС нинг нарчаланиши фаолланиш энергиясига нисбаган 4,7-9,7 ккал/моль га кўн эканлигини кўрсагди. Бу фосфатлаштирилган АС термик баркарорлигининг сезиларли ошганлигидан далолат беради.
Утказилган АФУ доналари тузилишининг элекгрон-микроскопик гадкикотлари фосфат кўшимчаларининг аммоний нитрат кристалларининг ўлчамларини камайтиришини кўрсатди. Фосфорит говакларни ва микро ёриқларни тўлдирган холда ўрнашади, бунда АФУ доналарининг ўта такомиллашган юзаси ва ички гузилиши ҳосил бўлади.
«Навоиазот» АЖ №3 цехида ўтказилган тажриба-саноат синовлари асосида яратилган АФУ ни ишлаб чикаришда аммонийли ва нитратли азотнинг йўкогилиши аниқланди. АФУ нинг 1 гоннасини ишлаб чикаришда: NH3 кўринишида - 0,52 кг/т, NH4NO3 кўринишда эса - 0,41 кг/т, яъни аралаштириш ҳамда АФУ ни донадорлаш боскичида умумий йўкотилиш азотга ҳисоблаганда рухсат этилган кийматдаги 0,572 кг/т ни ташкил этади.
7. Марказий Қизилқум фосфоритларини кайта ишлашнинг ҳар хил босқичларида ҳосил бўлган эритмалар, бўтқалар ва суюқланмаларнинг физик-кимёвий ва реологик хоссалари ўрганилди. Рентгенографик ва ИҚ-снектросконик гахлил усулларини кўллаш оркали бирламчи, азотфосфорли ва NPCa ўғитларнинг гузли гаркиби, шунингдек, физик-кимёвий ва товар хоссалари аникданди.
8. Лаборатория тажрибалари, модел курилмаси ва тажриба-саноат синовлари шароитларидаги натижалар асосида бирламчи, азотфосфорли, NPCa ва суюқ азоткальцийли ўғитлар ишлаб чиқаришнинг технологик тизими ишлаб чикилди ҳамда моддий баланси тузилди. Марказий Қизилқум фосфоритларини фосфоркислотали-гипсли бўтка билан парчалаш бўйича ўтказилган физик-кимёвий ва амалий тадқиқотлар бирламчи фосфорли ўғитлар олиш технологиясини ишлаб чикиш учун асос бўлди ва бу ишланма «Аммофос-Максам» АЖда тажриба-саноат синовидан муваффакиятли ўтиб, 2009 йилда 60 тонна, 2011 йилда эса 100 тонна янги турдаги ўғит ишлаб чикарилди. Марказий Қизилкум фосфоритлари ва АС суюкланмаси асосида АФУ олиш технологияси «Навоиазот» АЖ да жорий килинди. 2009 йилдан то хозирги кунгача киймати 165 млрд, сўм бўлган 300 минг тоннадан ортик АФУ ишлаб чикарилди.
9. Бирламчи фосфорли, NPCa ва суюк азоткальцийли ўғитлар олишнинг техник-иктисодий ҳисоблари бажарилди. Бирламчи фосфорли ўғитларни ишлаб чикаришни ташкил эти ш да 1 тонна 100 % ли Р2О5 га сарфланадиган сульфат кислота микдори супрефос ўғити ишлаб чиқаришга солиштирганда 30-35% га камаяди. Донадор NPCa ўғитининг улгуржи нархи 565511 сўмни ташкил килиб, у НКФУ билан солиштирганда 118643 сўмга арзондир. НАКЭ га АС ва карбамид кўшиб олинган САКУ нинг улгуржи нархи мос равишда 192722 ва 285548 сўмни ташкил этади. Иилига 100 минг тонна азотфосфорли ўғит ишлаб чикаришда факатгина аммоний селитрасини гашиш вактидаги махсус қўриклаш хизматининг бекор килиниши хисобига 2,0 млрд, сўмдан ортик маблағ тежалади.
10. Олинган ўғитларнинг агрокимёвий синовлари ғўза экинида микролизиметрик, пай кал ва дала шароитларида ўтказилди. Олинган маълумотлар натижалари ишлаб чикарилган ўғитларнинг агрокимёвий самарадорлиги анъанавий ўғитларнинг эквивалент микдордаги озука моддалари самарадорлигига якинлигини кўрсатди.

1-40 61 0

Мавҳум қайнаш қатламини қўллаб кристалланувчи эритмаларни буғлатишнинг самарадорлигини ошириш

Хошим Бахронов

Тадқиқот объектлари: кристалланувчи эритмаларни буғлатиш жараёни.
Ишнинг мақсади: дисперс муҳитлардаги гидродинамика, структура, ташқи иссикдик алмашиниш ва қасмоқ ҳосил бўлишини тадқиқ қилиш, кристалланувчи эритмаларни буғлатувчи, мавҳум қайнаш қатлами бўлган юқори самарали жиҳоз яратиш ва қаттиқ заррачалар мавҳум қайнаш қатламига эга буғлатиш аппаратлариии ҳисоблаш методини яратиш.
Тадқиқот усуллари: донадор заррачалар мавҳум қайнаш қатлами бўлган буғлатиш аппаратлари гидродинамикасини, улардаги иссиқлик алмашинишни ва тузлариинг чўкишини экспериментал ва иазарий тадқиқ қилиш ва иатижаларии саноатдаги ускунада текшириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги. Донодор материалнинг ингичка трубалар ичидаги мавҳум қайнаш қатлами гидродимикаси, структураси, ташқи иссиклик алмашиниши ва чўкма чўкиши жадаллиги бириичи марта комплекс тадқиқ қилинган. Саноатдаги, экспериментал ва назарий тадқиқотлар, буғлатиш аппаратларидаги гидродинамика ва иссиқлик ўтказиш жараёнларининг, режим омиллари, сарф параметрлари, донадор материал заррачаларининг геометрик характеристикалари ва физик хоссаларига боғлиқлик қонуниятларини ўрнатишни ва буғлатиш аппаратларининг амалдаги иш тартиби параметрлари диапазоиини қамраб оладиган умумлаштирувчи боғлиқликлар олишни таъминлади.
Амалий ахамияти. Кристалланувчи эритмаларни буғлатишнинг унумдорлигини оширишнинг, иссиклик ўтказишни жадаллаштириш, таъмирлар оралигидаги иш давриии узайтириш ва шуига мос равишда жихозларии тозалаш харажатларини ва энергия сарфинииг камайишини таъминлайдиган, катта капитал харажатлар талаб қилмайдиган усули таклиф қилинган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги. Диссертация иши материалларини «Навоийазот» ОАЖ даги тўрт корпусли буғлатиш қурилмасини такомиллаштиришда қўллашдан 209 млн. сўм иқтисодий самара олиниши кутилмоқда, «Электрокимёзавод» ЁАЖ-ҚКда ош тузини кристалловчи буғлатиш аппаратининг самарадорлигини оширишда қўллаш уларнинг қасмоқсиз ишлаш даврииинг ошишини таъминлади; олинган иатажаларии Москвадаги «Пирит-М» МЧЖда қўллаш иссиқлик алмашинишни жадаллаштириш ва қасмоқ ҳосил бўлишини камайтириш натижасида жихозларнииг унумдорлигини ошириш хисобига йилига 4,2 млн. рубл миқдорида иқтисодий самара олишни таъминлади; иш натижалари «Щелково иккиламчи қимматбахо металлар заводи» ОАЖ да (Россия) унумдорликни ошириш, атмосферага ташланадиган чиқиндиларии камайтириш и йўқотиладиган кумуш микдорини камайтириш учун қўлланилиб йилига 7 млн. рубл (2008 йил нархларида) иқтисодий самара олинди.
Қўлланиш сохаси : кимё ва озиқ-овқат саноати, металлургия.

253-258 93 0

Кўп қаватли турар-жой биноларининг зилзилабардошлигини ва сейсмик хавфсизлигини таъминлаш ечимлари

Nusiratjon Norov, Akmal Bobokulov, Yulduz Xudaynazarova

Мақолада кўп қаватли турар-жой биноларини сейсмик мустаҳкам қилиб лойиҳалашда амалга оширилши лозим бўлган чора-тадбирлар тўғрисида ва Ўзбекистон шароитида лойиҳаланадиган турар-жой биноларининг зилзилабардошлилигини ва сейсмик хавфсизлигини таъминлаш ечимлари келтирилган.

297-301 85 0

Кўп қаватли турар-жой биноларида жорий таъмирлаш ва энергия самарадорликни оширишни биргаликда бажаришнинг иқтисодий афзалликлари

М Зохидов, Ш Тошева

Ушбу мақолада кўп қаватли турар-жой биноларини жорий таъмирлашда энергия самарадорлигини оширишнинг иқтисодий афзалликлари кўрсатиб берилган.

1-21 99 0

Кўп атомли молекулаларнинг диссоциатив сиртий ионлашиш кинетикасини ўрганиш

Илхомжан Саидумаров

Тадкикот объсктлари: кўп атомли молекулалар - имипрамин, амитриптилин, новокаин, тетраэтиламмоний хлорид ва лидокаин.
Ишнинг максади: Бир хил тажриба шароитида сиртий ионлашишнинг изотермик ностационар усуллари - кучланишни ва окимини бошкариш усуллари ёрдамида куп атомли молекулаларнинг оксидланган вольфрам сиртидаги гетероген бўлиниш рсакциялари тавсифий вактлари ва активация энергиялари, бу кимсвий рсакциялар махсулотлари термодесорбцияси кинетик тавсифларини аниклаш.
Тадкикот методлари: сиртий ионлашишнинг ностационар усуллари -кучланиш ва заррачалар окимини бошкариш усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
Тажриба йўли билан кўи атомли имипрамин, амитриптилин, новокаин, тетраэтиламмоний хлорид ва лидокаин молекулаларининг диссоциатив сиртий ионлашиш натижасида хосил бўлган [сн * - сн ,, (с,я5), лГ = сн 2 ва (с,н.), .V 'cji. радикаллар учун сиртий ионлашишнинг асосий тавсифлари (ионлашиш коэффициенти р ва ионлашиш даражаси а ') аникланди.
Тажриба йўли билан кучланишни бошкариш усули оркали юкорида кўрсатилган радикаллар учун термодесорбция кинетик тавсифлари аникланди.
Кўп атомли молекулаларнинг(с - с), ва(с - н ), богни узилиши билан содир бўладиган гетероген бўлиниш реакциялари кинетик тавсифлари аникланди.
Амалий ахамияти: Кўп атомли молекулалар диссоциатив сиртий ионлашишини ўрганиш жараёнида уларнинг гетероген бўлиниш реакциялари кинетик тавсифларини аниклаш усули тавсия этилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: Олинган натижалар Ф-2.1.7 давлат грангини бажаришда қўлланилган.
Қўлланиш сохаси: физикавий электроника, гетероген катализ, сирт ионлашиш ҳодисаси асосида ишлайдиган газоаналитик курилмалар.

743-747 63 0

Кўмир брикетлари олишда органик боғловчилардан фойдаланишнинг долзарблиги

Akmaljon Hakimov

Ушбу мақолада кўмир кукунларидан сифатли ва ёнувчан брикетлар олиш учун органик бириктирувчилардан фойдаланиш усуллари келтирилган.

369-377 99 0

Конусли майдалаш-эзиш ускунаси симуляция жараёнларини моделлаштириш

B Kosymbetov, Б Мухитдинов, И Ибрагимова, A Ongarbayev, A Alimbayev

майдалаш-эзиш ускунасининг ишлашини Оқим модели муҳим аҳамиятга эга, чунки у тош материалининг майдалаш камераси орқали пастга силжишини таминлайди. Майдаланиш ҳаракати ёки эзиш хусусиятларига булакчалар назорат қилинадиган шароитларда майдаланган ҳолда тошни булагини сиқиш асосида синовдан ўтказиш орқали эришилди. Кириш маълумотларига (CSS), тезлик, зарба, камера геометрияси, узатма қиймати тақсимоти ва материалнинг механик хусусиятлари каби параметрлар ҳисобланади. Турли хил маҳсулот рудалари учун ишлашни кўрсатадиган аньанавий конусли майдалагичнинг ишлаш. Конусли майдалаш эзиш ускунасининг номинал конструкцияси бажарилди. Ушбу босқичда майдалагич камерасини тавсифловчи номинал параметрлар тўпламини ҳисоблаш мумкин. Номинал зарба ва қатлам қалинлиги камеранинг кесимининг ҳар бир нуқтасида аниқланади. Худди шу материал симуляция ва дала синовларида ишлатилган. Ҳар бир сиқиш синовидан сўнг, материал элакдан ўтказилди. Ҳар бир текшириш учун олинган ўлчамларни тақсимлаш. Экспериментал маълумотларга мослаштирилган иккита ўзгарувчига эга танлов функцияси. б) 3D форматдаги функция кўриниши. Текширилаётган порфирит материалининг нормаллаштирилган майдаланиш ҳаракати. б) кварц ва порфиритнинг майдаланиш хусусиятларини солиштирилди.

471-473 92 0

Комил инсон тарбияси: маънавият ва маърифат уйғунлиги

Etiborxon Mallaeva, Dilnoza Uralov

Ушбу мақолада комил инсон тарбиясида маънавият ва маърифат уйғунлиги, фарзанд таълим-тарбиясига миллат келажаги учун қайғуриш, бахтли-саодатли умр кечириш, ўзгаларга тобе бўлишдан ҳимояланиш, бир сўз билан айтганда, ҳаёт-мамот масаласи тўғрисида маълумотлар берилган.

1-23 128 0

Кенг полосали ассоциатив тармоқларини ҳисоблаш моделлари ва усуллари

Светлана Садчикова

Тадкикот объектлари: ассоциатив коммутация алока тармокларинин! структураси, ассоциатив коммутация тизимларининг тармоклари, ассоциатив коммутация ва маршрутизацияси, хамда уларнинг моделлари ва хисоблаш усуллари.
Ишнинг мақсади: кенг полосали кўп сатҳли N-текисли ассоциатив коммутация тармокларинин!' усулларини ва коммутация тугунларининг моделларини тадкикот килиш ва ишлаб чикиш.
Тадкикот мстодлари: олиб бораётган тадкикотлар ассоциатив коммутациянинг алгебраик тизими, эҳтимоллик назарияси, оммавий хизмат курсатиш назарияси, гурухлар назарияси, таксимлаш каторларининг Z-ўзгартииришлари, матрица алгоритмлари, вақт-эқтимол характеристикаларнинг нараметрик тахлили ва тармок тузилиши оптимизациясига асосланган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: А алфавит ва Ғ ўрин алмаштириш тизимига оид гурухлар алгебрасига асосланган ассоциатив коммутацион фабрикасининг модели; АКТ тармокларинин! модулларида коммутация вазифаларини счиш опсратив ва дастурий хотиранинг магрица элементларининг ўринларни алмаштириш бўйича ал! ебраик мулы индикатив гурухларини кўнайтириш операция - ОЕР модулларинин тўпламининг аниклаш сохаси оркали ифодалаб берилган; халка ва юлдуз структурали ассоциатив коммутация тармокларинин! аналитик моделлари.
Амалий ахамияти: берилган талаблар ва дастлабки маълумотларга асосланиб тармок параметрларини танлаш имконини берадиган ассоциатив коммутация тармокларини инженерлик хисоблаш учуй ифодалар ишлаб чикилган. АКФни коммутация тизимларининг таркибида кўлланиши анъанавий коммутация тармокларига кўра юкори унумдорликка эта бўлгани аникланди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: ишнинг атижалари АК «Узбектелеком» ва Тошкент ахборот технологиялари университетининг ўкув жараёнига жорий этилди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: кириш ва транспорт телекоммуникация тармокларинин!- маршрутизация ва ассоциатив коммутация механизмини хисоблаш, лойихалаш, ишга тушириш.

271-276 85 0

Кам қаватли турар жой биноларининг конструктив ечимлари тахлили

Abbosbek Khalimov, Asadulla Khotamov

Дунё бўйича бинолар энергиясамарадорлиги ва зилзилабардошлиги долзарб масала ҳисобланмоқда. Ушбу мақолада кам қаватли турар жой биноларининг энергиясамарадорлиги ва зилзилабардошлиги бўйича республикамиздаги биноларнинг ҳолатлари таҳлили келтирилган.

402-408 74 0

Кам сув талабчан боғловчи таркиблари

Axtamovich Iskandar, Xamid Yusupov

Охирги йилларда самарали қўшимчалар, суперпластификаторларни қўллаш натижасида портландцемент танқислик муаммосини ҳал этишда кам сув талабчан боғловчиларни тадқиқотлаш энг асосий долзарб муаммо бўлмоқда. Боғловчи моддани механик-кимёвий фаоллаштириш, яъни майин майдаланган фаол минерал қўшимчаларни қўшиш, цементни майинлик даражасини ошириш ва суперпластификаторларни қўллашни кенгайтириш юқори даражада цементни тежаш учун имконият беради. Цемент танқислигини ўсишига боғлиқ бўлган факторлар, юқори сифатли хом ашё ресурсларини камайиши, саноат чиқиндилар хажмини ошиши ва экологик муаммоларни кўпайиши асосий сабаб бўлиб келмоқда, натижада цемент ва бетон материалларида ҳар хил минерал қўшимчаларни миқдорий қўлланиши актуал муаммо бўлмоқда.

134-136 95 0

Иқтисодиётнинг рақамли трансформациялашуви асосида хизмат кўрсатиш соҳаларини ривожлантириш

Jamila Bobanazarova, Abror Rashidov

Мазкур мақолада рақамли иқтисодиёт тушунчаси, рақамли иқтисодиётга хос бўлган технологик ўзгаришлар, хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш бўйича олиб рақамлаштириш соҳасидаги ўзгаришлар
масалалари ёритиб берилган, олиб борилган тадқиқот натижасида муаллифлар томонидан амалий тавсиялар илгари сурилган.