Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
121
BIOTEXNOLOGIK VAKSINALAR ISHLAB CHIQARISHDA
INNOVATSION YONDASHUVLAR VA SAMARADORLIK
Turg‘unova Mohinur Axror qizi
Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy universitetining
Jizzax filliali talabasi
Sobirova Muqaddas Botirovna
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O’zbekiston Milliy universitetining
Jizzax filliali, PhD
Annotatsiya: Ushbu maqolada innovatsion yondashuvlar va ularning
vaksina ishlab chiqarishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Gen muhandisligi, CRISPR
texnologiyasi va nanotexnologiyalarning vaksina ishlab chiqarishdagi roli chuqur
o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda vaksina ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish
bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar, jumladan, Innovatsion vaksinalar
markazi va biotexnologik klasterlar tashkil etilishi haqida ma'lumotlar keltiriladi.
Zamonaviy biotexnologiya usullari, jumladan, gen muhandisligi, rekombinant DNK
texnologiyalari va nanotexnologiyalar yordamida yangi avlod vaksinalar ishlab
chiqilmoqda. Bu vaksinalar yuqori xavfsizlik, samaradorlik va ishlab chiqarish
tezligi bilan ajralib turadi. Innovatsion yondashuvlar, masalan, CRISPR
texnologiyasi va nanotexnologiyalar, vaksinalarning samaradorligini oshirish va
nojo'ya ta'sirlarni kamaytirishda muhim rol o'ynaydi.
Kalit so‘zlar: biotexnologik vaksinalar, innovatsion yondashuvlar, gen
muhandisligi, CRISPR, nanotexnologiya, vaksina samaradorligi, O‘zbekiston,
Innovatsion vaksinalar markazi, biotexnologik klaster.
Biotexnologiya sohasidagi yutuqlar tibbiyotning turli jabhalarida, xususan,
vaksina ishlab chiqarishda inqilobiy o'zgarishlarga olib keldi. An'anaviy vaksinalar
uzoq vaqt va murakkab jarayonlarni talab qilsa, biotexnologik yondashuvlar bu
jarayonlarni sezilarli darajada tezlashtiradi va samaradorligini oshiradi. So‘nggi
yillarda biotexnologiya sohasidagi yutuqlar tibbiyotda, xususan, vaksina ishlab
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
122
chiqarishda yangi imkoniyatlarni ochib bermoqda. An'anaviy vaksinalar bilan
solishtirganda, biotexnologik vaksinalar yuqori samaradorlik va xavfsizlikka ega
bo‘lib, ularni yaratishda gen muhandisligi, CRISPR texnologiyasi va
nanotexnologiyalardan keng foydalanilmoqda. Biotexnologik vaksinalarning turlari
va afzalliklari[1].
Rekombinant vaksinalar. Bu vaksinalar patogen mikroorganizmlarning
genlarini boshqa organizmlarga kiritish orqali olinadi. Masalan, gepatit B
vaksinasida virusning yuzasida joylashgan oqsil geni xamirturush hujayralariga
kiritilib, kerakli oqsil sintez qilinadi. Genetik vektorli vaksinalar: Bu turdagi
vaksinalarda adenovirus kabi vektorlar yordamida patogenning geni organizmga
kiritiladi. Natijada, organizmda patogenning oqsillari sintez qilinib, immun javob
shakllanadi. DNK va RNK vaksinalar:Ushbu vaksinalar patogenning genetik
materialini (DNK yoki RNK) to'g'ridan-to'g'ri organizmga kiritish orqali ishlaydi.
Bu usul vaksina ishlab chiqarish jarayonini tezlashtiradi va moslashuvchanligini
oshiradi[2].
Gen tahrirlashning ushbu usuli patogenlarning genetik materialini
o'zgartirish yoki neytrallashtirish uchun qo'llaniladi. Antigenlarni tashish va etkazib
berishda nanozarrachalardan foydalanish vaksinalarning samaradorligini oshiradi va
nojo'ya ta'sirlarni kamaytiradi Gen muhandisligi usullari, jumladan, CRISPR-Cas9
texnologiyasi orqali vaksinalar ishlab chiqarishda aniq va tezkor o‘zgarishlar kiritish
mumkin. Bu usullar patogenlarning genetik materialini tahrirlash yoki antigenlarni
sintez qilishda qo‘llaniladi. Masalan, CRISPR texnologiyasi yordamida yangi avlod
vaksinalarini yaratish imkoniyatlari o‘rganilmoqda. Ushbu texnologiya orqali
patogenlarning zararli genlarini o‘chirib tashlash yoki ularni zaiflashtirish mumkin,
bu esa xavfsiz va samarali vaksinalarni yaratishga yordam beradi. Nanotexnologik
yondashuvlar vaksinalarning samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Nanomateriallar yordamida antigenlarni tashish va immun javobni kuchaytirish
mumkin. Bu esa vaksinalarning biologik faolligini oshiradi va organizmda kuchliroq
himoya reaksiyasini chaqiradi. Masalan, nanopartikullar yordamida antigenlarni
maqsadli hujayralarga yetkazish va ularning immun tizim tomonidan tan olinishini
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
123
yaxshilash mumkin[3].
So'nggi paytlarda ko'plab tadqiqotlar sil kasalligidan himoyani oshirish
vositasi sifatida rBCG dan foydalanishga qaratilgan (28,29). Ag85A kabi muhim
M.
tuberculosis
antigenlarini ifodalovchi rekombinant BCG hayvonlar modellarida
standart BCG tomonidan qo'zg'atilganidan ko'ra yaxshiroq immunitetni keltirib
chiqarishi ko'rsatilgan va natijada bu shtammlar klinik sinovlarda baholanmoqda
(30). Aslida, rBCG-Ag85A silga qarshi klinik sinovda qo'llaniladigan birinchi rBCG
vaktsinasi edi. Ushbu g'oya BCG vaktsinasini himoya qilish uchun ko'rsatilgan
immunodominant antigenni haddan tashqari ifodalash orqali yaxshilash edi. Klinik
sinovlarda bo'lgan yana bir BCG asosidagi vaktsina texnik jihatdan yanada
murakkab yondashuvni o'z ichiga oladi. Bunday holda,
L. monocytogenes
dan
Listeriolysin O genini ifodalash uchun ureaza genida nuqsonli BCG mutantidan
foydalanilgan. Ushbu rBCG::DureC-llo+ mutantining afzalligi yovvoyi turdagi
BCGga qaraganda kamroq virulent bo'lib, immuniteti zaif odamlarni hisobga olgan
holda foydali bo'lishi mumkin. Ushbu vaktsinada Listeriolizin ifodasi fagosoma
membranasining buzilishiga olib kelishi mumkin, bu esa BCG antijenlarining
sitozolga qochishiga imkon beradi va shu bilan CD8
+
T hujayralariga taqdim
etilishini va himoyani oshiradi (31,32). Yana bir yondashuv IFN-g va interleykin
(IL)-2 kabi antimikobakterial immunitetda ishtirok etuvchi rBCG sitokinlarini
ifodalovchi shtammlarini yaratish bo'lib, ular silga qarshi immunitetni kuchaytirish
vositasi sifatida ishlatilgan (33), ammo ularning potentsial sitotoksikligi bilan
bog'liq xavotirlar ko'tarilgan[4].
2022-yilda Xitoy bilan hamkorlikda Toshkent viloyatida Innovatsion
vaksinalar markazi tashkil etilishi rejalashtirilgan bo‘lib, bu markaz yiliga 200
million doza vaksina ishlab chiqarish quvvatiga ega bo‘ladi. Bundan tashqari,
Sirdaryo viloyatida biotexnologik klaster tashkil etilishi ko‘zda tutilgan bo‘lib, u
sohadagi barcha innovatsion jarayonlarning 'epimarkazi'ga aylanishi kutilmoqda[5].
Xulosa:
Biotexnologik vaksinalar sohasidagi innovatsion yondashuvlar,
jumladan, gen muhandisligi, CRISPR texnologiyasi va nanotexnologiyalar, vaksina
ishlab chiqarish jarayonini sezilarli darajada takomillashtirmoqda. O‘zbekistonda
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
124
ushbu sohani rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar, xususan,
Innovatsion vaksinalar markazi va biotexnologik klasterlarning tashkil etilishi,
mamlakatning biologik xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
tashabbuslar nafaqat milliy, balki mintaqaviy darajada ham sog‘liqni saqlash
tizimini mustahkamlashga xizmat qiladi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Usmonova, Sh. (2025). Zamonaviy biotexnologiyaning tibbiyotdagi o'rni: gen
muhandisligi yutuqlari va istiqbollari.
2.
Xolbutayeva, Z. R. (2024). Genetik modifikatsiya: yutuqlar va ilmiy
munozaralar.
3.
Numanjanov, A. A. (2024). Ma'lumotlardan foydalanish genetik
ma'lumotlarni o'zgartirish.
4.
"Rekombinant vaktsinalar va yangi vaktsina strategiyalarini ishlab
chiqish". Braziliya tibbiy va biologik tadqiqotlar jurnali 45 (2012): 1102-1111.
5.
Gazeta.uz. (2022). Toshkent viloyatida Innovatsion vaksinalar markazi
tashkil etilishi.
