92
"YANGI O‘ZBEKISTONDA TABIIY VA IJTIMOIY-GUMANITAR
FANLAR" RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
Volume 3, Issue 1, Yanvar 2025
OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARIDAGI RADIONUKLIDLARNING
ZARARLASH DARAJASI
Umirqulova F.A., Babamuratov B.E., Eshkaraev S.Ch.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Termiz sh, Farovon massivi 4B-uy
E-mail:
Bizga ma’lumki, oziq-ovqat mahsulotlaridagi kimyoviy moddalarning me’yyordan
ortiqcha bo’lishi tirik organizmlar uchun salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli
har bir kimyoviy moddaning oziq-ovqat mahsulotlaridagi miqdori sanitar me’yyor va
qoidalar (SanPiN) bilan tartibga solinadi va ushbu hujjatda har bir kimyoviy moddaning
minimum miqdori ko’rsatib o’tilgan. Lekin oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlar
kimyoviy moddalarga nisbatan kuchli ta’sirga egaligi va tirik organizmlarda saraton
kasalligini keltirib chiqarishi mumkinligi sababli, trof-muhit ob’ektlari va oziq-ovqat
mahsulotlari uchun ikki xil me’yyor ishlab chiqilgan:
1.
Oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarning ruxsat etilgan konsentratsiyasi
(SanPiN)
2.
Oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarning zararlash darajasi radiatsion
xavfsizlik normalari (RXN).
Oziq-ovqat mahsulotlarida radionuklidlarning ikki xil me’yyor bilan tartibga
solinishiga sabab radionuklidlar tirik organizmga tushgach, konsentrlanishi, kam miqdorda
bo’lsa ham organizmni nurlantirishi, organizmda qon, limfa orqali ko’chib yurishi va
biokimyoviy jarayonlar tufayli faollashishi mumkinligidir.
1-jadvalda
oziq-ovqat
mahsulotlaridagi
radionuklidlarning
ruxsat
etilgan
konsentratsiyasi, yarim yemirilish davri va zararlash dozasi qiymatlari keltirligan.
1-jadval
93
"YANGI O‘ZBEKISTONDA TABIIY VA IJTIMOIY-GUMANITAR
FANLAR" RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
Volume 3, Issue 1, Yanvar 2025
Oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarning yarim yemirilish davri T
1/2
,
ruxsat etilgan konsentratsiyasi (REK) va zararlash darajasi (ZD) qiymatlari [9, C.125]
Radionuklidlar
Yarim yemirilish
davri, Т
1/2
Ruxsat etilgan
konsentratsiyasi,
REK (Bk/kg)
Zararlash
darjasi, ZD
(Bk/kg)
(3) Н (beta)
12,3 yil
10
7,7
(14) С (beta)
5,73 + 3 yil
5
2,4
(40) K (beta)
1,25*10
9
yil
15
9,2
(41) K (beta)
15 sek
20
10
(60) Со (beta, gamma)
5,27 yil
6
4,1
(89) Sr (beta)
50,5 sutka
7
5,3
(90) Sr (beta)
29,1 yil
9
5,0
(129) I (beta)
1,57 yil
3
1,3
(131) I (beta, gamma)
8,04 sutka
11
6,3
(134) Сs (beta, gamma)
2,06 yil
12
7,3
(137) Сs (beta, gamma)
30,0 yil
4
1,1
(210) Pb (beta)
22,3 yil
5
2,0
(210) Po (alfa)
138 sutka
3
1,2
(224) Ra (alfa)
3,66 sutka
5
2,1
(226) Ra (alfa)
1,60 + 3 yil
12
5,0
(228) Ra (beta)
5,75 yil
5
2,0
(228) Th (alfa)
1,91 yil
4
1,9
(230) Th (alfa)
7,70 + 4 yil
11
6,6
(232) Th (alfa)
1,40 + 10 yil
15
6,0
(234) U (alfa)
2,44 + 5 yil
18
2,9
(238) U (alfa)
4,47 + 9 yil
20
3,1
(238) Pu (alfa)
87,7 yil
25
6,0
(239) Pu (alfa)
2,41 + 4 yil
30
5,6
Jadvalga e’tibor qiladigan bo’lsak, oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarning
yarim yemirilish davri qanchalik katta qiymatga ega bo’lsa, shunchali tirik organizmlarga
94
"YANGI O‘ZBEKISTONDA TABIIY VA IJTIMOIY-GUMANITAR
FANLAR" RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
Volume 3, Issue 1, Yanvar 2025
zararli ta’sir qiladi. Shuningdek, ba’zi radionuklidlarning yarim yemirilish davri kichik bo’lsa
(masalan,
14
C,
41
K va
89
Sr) ularning zararlash darajasi ham past bo’ladi. Bundan tashqari,
e’tibor qiladigan bo’lsak, ZD dan REK qiymatlari bir necha marta katta qiymatga ega, ya’ni
zararlash dozasi qiymatiga ega radionuklid organizmga tushganda zudlik bilan
zararsizlantirish choralari ko’rilmasa, salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Yuqoridagi jadvaldan oziq-ovqat mahsulotlarida eng xavfli radionuklidlar K-40, Sr-90
va Cs-137 radionuklidlari ekanligi ma’lum bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
MAG/SEPSM
technology
will
decontaminate
radioactive
milk,
http://infohouse.p2ric.org/ref/14/0_initiatives/init/ oct97/robot.htm, accessed 5/24/2017.
2.
Q.-H. Hu, J.-Q. Weng and J.-S. Wang, J. Environ. Radioact., 2010, 101, 426–437.
3.
J. Duruibe, M. Ogwuegbu and J. Egwurugwu, Int. J. Phys. Sci., 2007, 2, 112–118.
4.
M. Arias-Est´evez, E. L´opez-Periago, E. Mart´ınez-Carballo, J. Simal-G´andara, J.-C.
Mejuto and L. Garc´ıa-R´ıo, Agric., Ecosyst. Environ., 2008, 123, 247–260.
5.
D. A. Atwood, Radionuclides in the Environment, John Wiley & Sons, 2013.
