216
QATIQ ZARDOBINING SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARI
Tos
h
po’latov T.A., Eshkaraev S.Ch., Inoyatova N.R.
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Termiz sh, Farovon massivi
43B-uy, e-mail: esadir_74@rambler.ru
Annotatsiya
Odatda qatiq zardobi deb nomlanuvchi sut zardobi sut sanoatida pishloq yoki
kazeinning qo‘shimcha mahsuloti bo‘lib, ko‘p miqdorda laktoza, past darajadagi azotli
birikmalar, oqsil, tuzlar, sut kislotasi va oz miqdorda vitaminlar va minerallarni o‘z
ichiga oladi. Sut zardobida immunoglobulinlar, laktoferrin, laktoperoksidaza,
glikomakropeptid va sfingolipidlar kabi muhim mikroblarga qarshi va antibakterial
xususiyatlarga ega bo'lgan bir nechta noyob komponentlar mavjud. Ba'zi zardob
komponentlari yo'g'on ichak saratonini davolash potentsialiga ega bo'lgan
sfingomiyelin
kabi
ta’sir
xususiyatlariga
ega.
Zardobdan
konsentrlangan
immunoglobulin-G immuniteti shakllanadi va bakterial toksinlar bilan bog'lanadi
hamda yo’g’on ichakdagi bakterial yukni kamaytiradi. Prebiyotik faollikka ega bo'lgan
zardobda uglevod komponentlari ham mavjud bo’lib, laktoza sut kislotasi
bakteriyalarini (masalan, bifidobakteriyalar va laktobakteriyalar) qo'llab-quvvatlaydi.
Stalik kislotalar, zardobdagi oligosaxarid, odatda oqsillarga biriktiriladi va prebiyotik
xususiyatlarga ega. Zardob oqsillarining o'ziga xosligi ularning turli to'qimalarda
glutation darajasini oshirish, shuningdek, immunitet tizimining turli jarayonlarini
optimallashtirish qobiliyati bilan bog'liq. Glutationning roli juda muhim, chunki u
hujayralarni erkin radikallarning shikastlanishi, infektsiyalar, toksinlar, ifloslanish va
ultrabinafsha nurlar ta'siridan himoya qiladi. Umuman olganda, Sut zardobi tananing
antioksidant mudofaa tizimining markaziy qismi sifatida ishlaydi. Saraton, OIV,
surunkali charchoq sindromi va immunitetni zaiflashtiradigan boshqa ko'plab
kasalliklarga chalingan odamlarda glutation darajasi juda past ekanligi aniqlangan va
ularga sut zardobidan tayyorlangan glutation moddasini berish yaxshi samara beradi.
Oltingugurt moddasini o'z ichiga olgan aminokislotalar (sistein va metionin) zardob
oqsilida ham yuqori darajada mavjud. Shunday qilib, ushbu maqolada sut zardobining
antibiotik, saratonga qarshi, toksinga qarshi, immunitetni kuchaytiruvchi, prebiyotik
xususiyatlari va boshqa terapevtik salohiyatlari ochib beriladi.
217
Kalit so'zlar:
sut zardobi; terapevtik potentsial; pishloq zardobi; mikroblarga
qarshi; immunitetni kuchaytiruvchi vosita; biologik faol peptidlar.
ЛЕЧЕБНЫЕ СВОЙСТВА ЙОГУРТОВОЙ СЫВОРОТКИ
Ташпулатов Т.А., Эшкараев С.Ч., Иноятова Н.Р.
Термезский университет экономики и сервиса,
г. Термез, массив Фаровон 43Б, e-mail: esadir_74@rambler.ru
Аннотация
Сыворотка, широко известная как йогуртовая сыворотка, является
побочным продуктом сыра или казеина в молочной промышленности и содержит
большое количество лактозы, низкий уровень соединений азота, белок, соли,
молочную кислоту и небольшое количество витаминов и минералов. Сыворотка
содержит несколько уникальных компонентов с важными антимикробными и
антибактериальными свойствами, таких как иммуноглобулины, лактоферрин,
лактопероксидаза, гликомакропептид и сфинголипиды. Некоторые компоненты
сыворотки обладают свойствами, такими как сфингомиелин, которые
потенциально могут лечить рак толстой кишки. Концентрированный в сыворотке
иммуноглобулин-G формирует иммунитет, связывается с бактериальными
токсинами и снижает бактериальную нагрузку в толстой кишке. Сыворотка также
содержит углеводные компоненты с пребиотической активностью, а лактоза
поддерживает молочнокислые бактерии (такие как бифидобактерии и
лактобактерии). Крахмальные кислоты, олигосахариды в сыворотке, обычно
связаны с белками и обладают пребиотическими свойствами. Специфичность
сывороточных белков связана с их способностью повышать уровень глутатиона
в различных тканях, а также оптимизировать различные процессы иммунной
системы. Роль глутатиона имеет решающее значение, поскольку он защищает
клетки от повреждения свободными радикалами, инфекций, токсинов,
загрязнений и ультрафиолетовых лучей. В целом, сыворотка работает как
центральная часть системы антиоксидантной защиты организма. Было
обнаружено, что люди с раком, ВИЧ, синдромом хронической усталости и
многими другими иммунодефицитными состояниями имеют очень низкий
уровень глутатиона и получают пользу от добавки сывороточного глутатиона.
218
Серосодержащие аминокислоты (цистеин и метионин) также присутствуют в
большом количестве в сывороточном белке. Таким образом, в данной статье
раскрывается
антибиотический,
противораковый,
антитоксиновый,
иммуностимулирующий, пребиотический и другой терапевтический потенциал
молочной сыворотки.
Ключевые слова:
сыворотка; терапевтический потенциал; сырная
сыворотка; противомикробный; иммуномодулятор; биологически активные
пептиды.
HEALING PROPERTIES OF YOGURT SERUM
Toszhpolatov T.A., Eshkaraev S.Ch., Inoyatova N.R.
Termiz University of Economics and Service, Termiz city, Farovon massif
43B, e-mail: esadir_74@rambler.ru
Abstract
Whey, commonly known as yogurt whey, is a by-product of cheese or casein in
the dairy industry and contains large amounts of lactose, low levels of nitrogen
compounds, protein, salts, lactic acid, and small amounts of vitamins and minerals.
Whey contains several unique components with important antimicrobial and
antibacterial properties, such as immunoglobulins, lactoferrin, lactoperoxidase,
glycomacropeptide and sphingolipids. Certain serum components have properties such
as sphingomyelin that have the potential to treat colon cancer. Serum-concentrated
immunoglobulin-G forms immunity and binds to bacterial toxins and reduces the
bacterial load in the colon. Whey also contains carbohydrate components with prebiotic
activity, and lactose supports lactic acid bacteria (such as bifidobacteria and
lactobacilli). Starch acids, an oligosaccharide in whey, are usually attached to proteins
and have prebiotic properties. The specificity of whey proteins is related to their ability
to increase the level of glutathione in various tissues, as well as to optimize various
processes of the immune system. Glutathione's role is critical because it protects cells
from free radical damage, infections, toxins, pollution, and UV rays. In general, Whey
works as a central part of the div's antioxidant defense system. People with cancer,
HIV, chronic fatigue syndrome, and many other immune-compromising conditions
have been found to have very low glutathione levels and benefit from a whey
219
glutathione supplement. Sulfur-containing amino acids (cysteine and methionine) are
also present in high levels in whey protein. Thus, this article reveals the antibiotic, anti-
cancer, anti-toxin, immune-enhancing, prebiotic and other therapeutic potential of
whey.
Key words:
whey; therapeutic potential; cheese whey; antimicrobial; immune
booster; biologically active peptides.
Kirish.
Zardob odatda pishloq ishlab chiqarish jarayonida qo'shimcha mahsulot
sifatida chiqariladi. Sutning odatiy tarkibi taxminan 3,6% proteinni o'z ichiga oladi,
shundan kazein taxminan 80% va qolgan 20% zardob oqsillari deb ataladi. Zardob
oqsillari noyobdir, chunki ular sifatli proteinning barcha muhim aminokislotalarini o'z
ichiga oladi. Sut zardobi va zardob oqsillari turli xil biologik va funktsional
xususiyatlarga ega. Shunday qilib, sut zardobi oqsillari turli xil mahsulotlarni ishlab
chiqarishda ishlatiladi, masalan, chaqaloqlar uchun oziq-ovqat, sportchilar uchun
ozuqaviy mahsulotlar, semizlikni nazorat qilish uchun maxsus tayyorlangan
mahsulotlar, kayfiyatni nazorat qilish va boshqa klinik protein qo'shimchalari, masalan,
enteral buzilishlar uchun [1].
Sut zardobida mavjud bo'lgan bioaktiv peptidlar turli sut mahsulotlaridagi eng
ko'p o'rganilgan birikmalardan biridir. Sut manbalaridan biologik faol peptidlar asosan
antihipertenziv, antioksidlovchi, immuno-modulant, anti-mutagen, mikroblarga qarshi,
opioid, trombotsitlarga qarshi, semizlikka qarshi va mineral bog'lovchi moddalar
sifatida biologik roliga ko'ra tasniflanadi. . Ushbu biologik faol peptidlar fermentatsiya
va oshqozon-ichak hazm qilish jarayonida fermentativ gidroliz orqali ishlab chiqariladi.
220
Shunday qilib, fermentlangan sut mahsulotlari yogurt, pishloq va ayran kabi
mahsulotlar butun dunyo bo'ylab mashhurlikka erishmoqda va sut peptidlarining ajoyib
manbai hisoblanadi. Bundan tashqari, ushbu sut mahsulotlari gipertenziya,
koagulopatiya, insult va saraton kasalliklarining past xavfi bilan bog'liq [2].
Tarixiy ma'lumotlar
Tarixan,
zardob
oshqozon-ichak
kasalliklaridan tortib bo'g'imlar va
ligamentlar muammolarigacha bo'lgan
barcha keng tarqalgan kasalliklar uchun
davo sifatida qabul qilingan. Islandiyalik
oziq-ovqat
mutaxassisi
Nanna
Rognvaldardottir zardobni sut zardobi-
sirani
bochkalarda
saqlana-digan
fermentlangan
suyuqlik
sifatida
ta'riflagan. Iste'mol qilishdan oldin Syra
suv bilan suyultiriladi. Bundan tashqari,
go'sht va boshqa oziq-ovqat uchun
marinad
yoki
konservant
sifatida
ishlatiladi. Syra Islandiya xalqining eng
keng tarqalgan ichimligi edi va bu
mintaqada don etishmasligi tufayli uning
o'rnini egalladi [3].
221
Sut zardobi komponentlari
Oziqlantiruvchi
potentsial
sut
zardobining asosiy tarkibiy qismlariga
beta-laktoglobulin,
alfa-laktalbumin,
sigir zardobi albumini, laktoferrin,
immunoglobulinlar,
laktoperoksidaza
fermentlari,
glikomakropeptidlar
va
minerallar kiradi. Zardob suyuqligining
tarkibi sut manbasiga ham bog'liq,
masalan, ayrondan olingan zardobda
pishloqdan olinganlarga nisbatan ko'proq
lipid sfingomielin mavjud. Zardob
antimikrobiyal
faollik,
immunitetni
modulyatsiya qilish, mushaklar kuchini
yaxshilash va tana tuzilishiga ega bo'lgan
mashhur dietali protein qo'shimchasidir.
Bundan tashqari, zardob yurak-qon tomir
kasalliklari va osteoporozning oldini
olishi ma'lum [4].
Beta-laktoglobulin
Beta-laktoglobulin sigir suti zardobidagi umumiy protein miqdorining taxminan
yarmini tashkil qiladi, ona sutida esa u yo'q. Bu muhim va tarmoqlangan zanjirli
aminokislotalarning manbai. Beta-laktoglobulin tarkibida retinolni bog'laydigan oqsil
(kichik hidrofobik molekulalarning tashuvchisi, shu jumladan retinoik kislota) mavjud.
Ushbu protein limfa reaktsiyalarini modulyatsiya qilish qobiliyatiga ega [5,6].
Shuningdek, u yog' kislotalari kabi gidrofobik ligandlar bilan bog'lanish xususiyatiga
ega.
Yaqinda xorijlik olimlar beta-laktoglobulin linoleat va linolein kislotaning
biologik mavjudligini o'zgartiruvchi tashuvchi molekula sifatida harakat qilishini
ko'rsatdi [7]. Shuningdek, u oshqozon va o'n ikki barmoqli ichakdagi hazm qilish
jarayonlariga qarshilik ko'rsatadi. Shuningdek, u oshqozon labil gidrofobik
preparatlarni yyetkazib berish uchun potentsial tashuvchi sifatida xizmat qiladi.
Shunday qilib, u oshqozonda pH-sezgir dorilarni xavfsiz yetkazib berish va himoya
222
qilish uchun haqiqiy protein tashuvchisi sifatida xizmat qilish uchun katta imkoniyatga
ega [8].
Alfa-laktalbumin
Ma'lumotlarga ko'ra, alfa-laktalbumin miqdoriy jihatdan zardobdagi ikkinchi eng
muhim protein bo'lib, u taxminan umumiy zardob oqsilining 20% ini tashkil etadi. U
to'liq sut bezlarida sintezlanadi va inson adenokarsinoma hujayralarida sezilarli anti-
proliferativ ta'sirga ega [9]. Shuningdek, u o'simta hujayralarini o'ldiradi va yuqori
nafas olish tizimlarida bakteritsid ta'sir ko'rsatadi va oshqozon shilliq qavatiga
himoyaviy ta'sir ko'rsatadi. Alfa-laktalbumin ba'zi saraton kasalliklari xavfini
kamaytirishda muhim rol o'ynaydi, chunki u hujayra bo'linishini cheklaydi [10]. Yana
bir tadqiqotda u kognitiv buzilishlarni davolashda ham samarali ekanligi aniqlandi. Bu
alfa-laktalbumindagi yuqori triptofan miqdori bilan bog'liq, bu plazma triptofan-katta
neytral aminokislotalar ratsionini oshiradi [11]).
Qoramol sarum albumini
Sigir suti zardobidagi albumin sut bezlarida ishlab chiqarilmaydi, lekin qon
oqimidan passiv oqib chiqqandan keyin sutda ajralib chiqadi. Qoramol suti zardobi
albuminining eng muhim xususiyati uning turli ligandlar bilan teskari bog'lanish
qobiliyatidir. U yog 'kislotalarining asosiy tashuvchisi bo'lib, erkin yog' kislotalari va
boshqa lipidlar, shuningdek, xushbo'y birikmalar bilan bog'lanishi mumkin [12]. Biroq,
bu xususiyat isitish paytida denaturasiyalanadi. Shuningdek, avtokrin o'sishni tartibga
soluvchi omillarning faolligini modulyatsiya qilish tufayli o'simta o'sishini
sekinlashtiradi [13].
Albumin shuningdek, inson tanasida saqlanadigan yog' kislotalari bilan
bog'lanadi va shuning uchun u lipid sintezida ham ishtirok etadi [14]. Bundan tashqari,
albumin antioksidant faollikka ega [15]. U barcha asosiy muhim aminokislotalarning
manbai bo'lib, ularning terapevtik salohiyati hali ham o'rganilmagan.
Fermentlangan zardobning terapevtik qo'llanilishi
223
Sut zardobining terapevtik salohiyati va funktsional xususiyatlarini
fermentatsiya orqali yaxshilash mumkin [16]. Probiyotik bakteriyalar tomonidan
fermentatsiya jarayonida muhim va hazm bo'ladigan aminokislotalarning ulushi
sezilarli darajada oshadi, shuning uchun bu fermentlangan sut mahsulotlarini diareya
va boshqa kasalliklar uchun ideal ozuqaviy qo'shimchalar qiladi [17]. Ushbu
mikroorganizmlarning metabolik faolligi tufayli turli xil birikmalar, jumladan, lazzat
beruvchi birikmalar va kislotalar ishlab chiqariladi. Bu, shuningdek, fermentlanmagan
mahsulotlarga nisbatan ularning mazali va iste'molchiga maqbulligini oshiradi.
Fermentatsiya jarayonida hosil bo'lgan organik kislotalar sog'liq uchun katta foyda
keltiradi. Ushbu organik kislotalar oqsil va uglevod komponentlarini fermentatsiyalash
jarayonida hosil bo'ladigan sirka, limon va sut kislotasi kabi qisqa zanjirli yog'
kislotalarini o'z ichiga oladi. Organik kislotalar, ayniqsa, ichakdagi bakteriya va
mikroblarga qarshi kurashish xususiyatiga ega. Organik kislotalar ichakning pH
darajasini pasaytirishga yordam beradi, bu esa o't sharbatlarining ajralishiga, ozuqa
moddalarining so'rilishiga yordam beradi, shuningdek, ichakdagi patogen
mikrofloraning kontsentratsiyasini kamaytiradi. U yo'g'on ichakda diareyani davolash
uchun suv va elektrolitlarning so'rilishini rag'batlantirish uchun ishlatiladi [18].
Zardobga asoslangan probiyotik mahsulotlar
So'nggi yillarda butun dunyo bo'ylab iste'molchilar orasida sut mahsulotlarini
iste'mol qilishning samarasi e’tirof etilmoqda. Lactobacillus spp guruhiga mansub
tanlangan shtammlarning probiyotik bakteriyalarini o'z ichiga olgan sut mahsulotlari
odatda afzal bo’ladi. Zardob kabi fermentlangan sut mahsulotlari to'yimli, chanqoqni
bosuvchi, kislotaliligi past va kaloriyasi past bo'lgani uchun ko'proq iste'molchini jalb
224
qiladi. Sut mahsulotlari tez buziladigan bo'lganligi sababli ular saqlash vaqtida
mikroblarning buzilishiga moyil. Hozirgi vaqtda suyuq zardob purkagich bilan quritish
yoki bug'latish, ultrafiltratsiya yoki teskari osmos yo'li bilan konsentrlanadi va shu bilan
ularning saqlash muddati oshiriladi. Bundan tashqari, ushbu zardobli ichimliklar
sog'liqni mustahkamlovchi xususiyatlari uchun probiyotik bakteriyalar bilan yanada
mustahkamlanadi va ularga noyob tuzilish va lazzat beradi [19].
Zardobli ichimliklar ishlab chiqarishning eng keng tarqalgan usuli pishloq ishlab
chiqarish jarayonida ortiqcha zardobni olib tashlashdir. Keyin suyuq zardob filtrlanadi,
pasterizatsiya qilinadi va kerakli probiyotik shtammi bilan fermentlanadi. Odatda shirin
zardob biror shirinlik bilan koagulyatsiyadan so'ng achitqi va sut zardobi qo’shib
aralashtirish orqali tayyorlanadi. Ushbu jarayon orqali olingan zardob tiniqroq bo'ladi
va shuning uchun uzoq muddatli saqlash vaqtida cho'ktirilmaydi. Bu deproteinlangan
zardob deb ataladi. Bunday zardobli ichimliklar alkogolsiz ichimliklarga o'xshash oson
gazlanishi mumkin [20].
Xulosa.
Yuqoridagi muhokamadan kelib chiqqan holda, sut zardobi mikroblarga
qarshi, saratonga qarshi, immunitetni kuchaytiruvchi, prebiyotik xususiyatga ega,
yallig'lanishga qarshi, yurak-qon tomir, oshqozon-ichak salomatligi, jismoniy kuch,
semirishni nazorat qilish va vaznni boshqarish, diabet, ishtahani ochish, qarishga qarshi
vosita, yaralarni davolash va OIV kabi ulkan terapevtik xususiyatlarga ega bo'lishi bilan
juda muhimdir. Bugungi kunda bozorda sog'liq uchun jozibador oziq-ovqat
qo'shimchalari bo'lib xizmat qilishi mumkin bo'lgan bir nechta zardobga asoslangan
probiyotik mahsulotlar mavjud. Kefir, yogurtlar, muzlatilgan yogurtlar va shirinliklar
shular jumlasidan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Yalchin, A.S. Zardob oqsillari va peptidlarning rivojlanayotgan terapevtik
salohiyati. Curr. Farm. Des. 2006, 12, 1637–1643. [CrossRef]
2. Sulton, S.; Inson.; Butt, M.S.; Aleem, M.; Abbos, M. Sut bioaktiv
peptidlarining terapevtik salohiyati: zamonaviy istiqbollar. Krit. Rev. Food Sci. Nutr.
2016. [PubMed]
3. Rognvaldardottir, N. Islandiya taomlari va pazandachilik; Hippokrena
kitoblari: Nyu-York, AQSh, 2001 yil.
4. Gupta, C.; Prakash, D.; Garg, A.P.; Gupta, S. Whey Proteins: Bioceuticalsning
yangi manbai. O'rta. Sharqiy J. Sci. Res. 2012, 12, 365–375.
225
5. Yolken, R.H.; Losonskiy, G.A.; Vonderfext, S.; Leister, F.; Vi, S.B. Sigir
sutida inson rotavirusiga antikor. N. Engl. J. Med. 1985, 312, 605–610. [CrossRef]
6. Le Maux, S.; Giblin, L.; Croguenec, T.; Bouhallab, S.; Brodkorb, A. b-
laktoglobulin linoleatning molekulyar tashuvchisi sifatida: xarakteristikasi va in vitro
ichak epitelial hujayralariga ta'siri. J. Agrik. Oziq-ovqat kimyosi. 2012, 60, 9476–9483.
[CrossRef]
7. Mehrabon, M.H.; Yusuf, R.; Taheri-Kafrani, A.; Panahi, F.; Xalafi-Nezhad,
A. Yangi diabetga qarshi pirimidin birlashtirilgan heterosikllarni b-laktoglobulinga
tashuvchi oqsil sifatida bog'lovchi o'rganish. Koll. Surf. B Biointerfeyslar 2013, 112,
374–379. [CrossRef]
8. Bryuk, V.M.; Gibson, G.R.; Brük, T.B. Proteolizning monomerik alfa-
laktalbumin tomonidan hujayra o'limini qo'zg'atishga ta'siri. Biochimie 2014, 97, 138–
143. [CrossRef]
9. Ganjam, L.S.; Tornton, V.H.; Marshall, R.T.; MakDonald, R.S. Membran
dializ orqali olingan yogurt fraktsiyalarining ekilgan sut emizuvchilar ichak
hujayralariga antiproliferativ ta'siri. J. Sutchilik fanlari. 1997, 80, 2325–2339.
[CrossRef]
10. Markus, C.R.; Olivier, B.; de Xaan, E.H. A-laktalbuminga boy zardob oqsili
plazma triptofanining boshqa yirik neytral aminokislotalar yig'indisiga nisbatini
oshiradi va stressga moyil bo'lgan sub'ektlarning kognitiv faoliyatini yaxshilaydi. Am.
J. Klin. Nutr. 2002, 75, 1051–1056. [PubMed]
11. Huang, B.X.; Kim, X.; Dass, C. Kimyoviy o'zaro bog'lanish va massa
spektrometriyasi orqali sigir zardobi albuminining uch o'lchovli tuzilishini tekshirish.
J. Am. Soc. Massa spektri. 2004, 15, 1237–1247. [PubMed]
12. Laursen, I.; Briand, P.; Lykkesfeldt, A.E. Sarum albumini inson ko'krak
saratoni hujayra liniyasi MCF-7 modulatori sifatida. Antikanser Res. 1990, 10, 343–
352. [PubMed]
13. Choy, J.K.; Xo, J.; Karri, S.; Qin, D.; Bittman, R.; Hamilton, J.A. Juda uzun
zanjirli toʻyingan yogʻ kislotalarining sarum albumini bilan oʻzaro taʼsiri. J. Lipid Res.
2002, 43, 1000–1010. [PubMed]
14. Tong, L.M.; Sasaki, S.; MakKlements, D.J.; Deker, E.A. Zardobning yuqori
molekulyar og'irlikdagi fraktsiyasining antioksidant faolligi mexanizmlari. J. Agrik.
Oziq-ovqat kimyosi. 2000, 48, 1473–1478. [PubMed]
226
15. Pirs, A.; Kolavizza, D.; Benaissa, M.; Meys, P.; Tatar, A.; Montreuil, J.; Spik,
G. Sigir laktotransferrini molekulyar klonlash va ketma-ketlik tahlili. Yevro. J.
Biokimyo. 1991, 196, 177–184. [PubMed]
16. Levay, P.F.; Viljoen, M. Laktoferrin: Umumiy sharh. Haematologica 1995,
80, 252-267. [PubMed]
17. El-Loli, M.M.; Mahfuz, M.B. Laktoferrin biologik funktsiyalar va ilovalar
bilan bog'liq: sharh. Int. J. Sutchilik fanlari. 2011, 6, 79–111. [CrossRef]
18. El-Loli, M.M. Teskari fazali xromatografiya yordamida zardob
immunoglobulinlarini aniqlash va miqdorini aniqlash. Int. J. Sutchilik fanlari. 2007, 2,
268–274.
19. Losso, J.N.; Dhar, J.; Kummer, A.; Li-Chan, E.; Nakai, S. PCFIA yordamida
xom sigir va ona sutining bakterial lipopolisakkaridlarga antikor o'ziga xosligini
aniqlash. Oziq-ovqat qishloq xo'jaligi. Immunol. 1993, 5, 231–239. [CrossRef]
20. Scammell, A.V. Og'iz sutining ishlab chiqarilishi va ishlatilishi. Avst. J.
Dairy Technol. 2001, 56, 74–82.
