“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
770
YASMIQ (LENS CULINARIS) – SIFATLI OQSIL MANBAI.
Raximova Madina Yuldashali qizi
Biologiya mutaxasisligi 1-bosqich magistri.
To`xtaboyeva Feruza Muratovna
Genetika va biotexnologiya kafedrasi dotsenti.
To`ychiyeva Dilfuza Sidiqjonovna
Genetika va biotexnologiya kafedrasi professori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15612753
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yasmiq (Lens culinaris Medik) ekini sifatli oqsil manbai sifatida
yoritiladi. Yasmiq dukkakli o‘simliklar oilasiga mansub bo‘lib, uning doni yuqori sifatli oqsillar va
boshqa o‘ta muhim ozuqaviy moddalarga boydir. Maqolada yasmiqning oziqlanish qiymati, uning
oqsil tarkibi, shuningdek, bu ekinning inson organizmi uchun foydalari haqida ilmiy asoslangan
ma’lumotlar taqdim etiladi. Yasmiqni nafaqat oziq-ovqat, balki agrar va ekologik jihatlardan ham
yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan ekin sifatida ta’riflash mumkin. O‘zbekiston sharoitida yasmiqni
yetishtirish va undan to‘g‘ri foydalanishning iqtisodiy va ekologik ahamiyati ham ko‘rsatilgan.
Kalit so‘zlar:
Yasmiq, dukkakli ekinlar, oqsil, yuqori oqsil manbai, oziqlanish qiymati, oziq-
ovqat xavfsizligi, ekologik toza mahsulot, O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi.
Аннотация
:
В
статье
рассматривается
культура
чечевицы
(Lens culinaris Medik)
как
источник
качественного
белка
.
Чечевица
относится
к
семейству
бобовых
,
ее
зерна
богаты
высококачественными
белками
и
другими
необходимыми
питательными
веществами
.
В
статье
представлена
научно
обоснованная
информация
о
пищевой
ценности
чечевицы
,
содержании
в
ней
белка
,
а
также
пользе
этой
культуры
для
организма
человека
.
Чечевицу
можно
охарактеризовать
как
культуру
,
которая
является
высокопродуктивной
не
только
с
точки
зрения
пищевых
продуктов
,
но
и
с
точки
зрения
сельскохозяйственного
и
экологического
аспектов
.
Также
подчеркивается
экономическое
и
экологическое
значение
выращивания
чечевицы
и
ее
правильное
использование
в
условиях
Узбекистана
.
Ключевые
слова
:
Чечевица
,
бобовые
,
белок
,
источник
высокого
белка
,
пищевая
ценность
,
безопасность
пищевых
продуктов
,
экологически
чистый
продукт
,
сельское
хозяйство
Узбекистана
.
Abstract:
The article discusses the lentil crop (Lens culinaris Medik) as a source of high-quality
protein. Lentils belong to the legume family, its grains are rich in high-quality proteins and other
essential nutrients. The article provides scientifically based information on the nutritional value of
lentils, their protein content, as well as the benefits of this crop for the human div. Lentils can be
characterized as a crop that is highly productive not only in terms of food products, but also in terms
of agricultural and environmental aspects. It also emphasizes the economic and environmental
importance of growing lentils and their proper use in the conditions of Uzbekistan.
Keywords:
Lentils, legumes, protein, high protein source, nutritional value, food safety,
environmentally friendly product, agriculture of Uzbekistan.
Kirish. Yasmiq (Lens culinaris Medik) - yuqori sifatli oqsilga boy, dukkakli o‘simliklar oilasiga
mansub ekin bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab keng tarqalgan va salomatlikni saqlashda muhim o‘rin
tutadi. Yasmiq doni o‘simliklar orasida oqsilga eng boy bo‘lganlardan biridir va uning oqsil tarkibi
20-30% oralig‘ida bo‘lishi mumkin [1]. Bu ekinning boshqa foydali tarkibiy qismlari ham, jumladan,
mineral moddalar, vitaminlar va tolalar, organizm uchun foydali ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun
yasmiqni kiritish nafaqat sog‘lom ovqatlanish, balki uzoq muddatli oziqlanish uchun ham muhimdir.
Ayniqsa, vegetarian yoki vegan ovqatlanish tizimida yasmiq muhim oqsil manbai sifatida ajralib
turadi.
Yasmiqning ekologik jihatlari ham alohida e’tiborga loyiqdir. U tuproqni azot bilan boyitish
xususiyatiga ega bo‘lib, bu uning atrof-muhitga ijobiy ta’sirini ta’minlaydi. Shuningdek, yasmiq
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
771
qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lib, minimal sug‘orish bilan o‘sadi, bu esa qishloq xo‘jaligida suv
resurslarini tejash imkoniyatini yaratadi.
Yasmiqning oqsil tarkibi va foydalari. Yasmiq doni o‘simliklar orasida oqsilga boyligi bilan
ajralib turadi. Uning tarkibidagi oqsilning yuqori sifati nafaqat mushaklar rivojlanishiga, balki
organizmning boshqa fiziologik jarayonlari uchun ham muhimdir. Yasmiqdagi oqsil, asosan, amino
kislotalar to‘liq spektrini o‘z ichiga oladi, ularning orasida organizm uchun zarur bo‘lgan lizin,
treonin va metionin ham bor. Bu o‘simlik, shuningdek, vegetarianlar uchun yaxshi oqsil manbai
hisoblanadi, chunki yasmiq tarkibidagi oqsil hayvonot oqsillari bilan solishtirganda ham yuqori
sifatga ega.
Yasmiqning boshqa foydali tarkibiy qismlari ham uning qiymatini oshiradi. Unda B guruh
vitaminlari (B1, B2, B6, folat), vitamin E, C va K mavjud bo‘lib, ular immun tizimini qo‘llab-
quvvatlashda, metabolizmni tartibga solishda va antioksidant sifatida faoliyat yuritishda yordam
beradi. Yasmiqning yuqori miqdordagi tolalar tarkibi hazm tizimini yaxshilaydi, me’da-ichak
faoliyatini normallashtiradi va qon shakarini barqarorlashtiradi [2].
Yasmiqning mineral tarkibi ham juda boy. Yasmiqda kaliy, temir, fosfor, magniy va sink
mavjud bo‘lib, bu moddalar nerv tizimi, suyaklar va qon tizimi uchun zarurdir. Shuningdek, yasmiqda
mavjud bo‘lgan temir miqdori, anemiya (qonning kamligi)ni oldini olish va davolashda foydalidir
[3].
Yasmiqning ozuqaviy qiymati o‘zgacha bo‘lib, u butunlay ekologik toza mahsulot sifatida
ajralib turadi. Uning tarkibida kimyoviy moddalarning miqdori minimaldir, bu esa yasmiqni sog‘lom
va xavfsiz mahsulot sifatida ajratib turadi.
Yasmiqni O‘zbekiston sharoitida yetishtirish va iqtisodiy samaradorligi.
O‘zbekistonning qurg‘oqchil sharoitlari va tuproq-iqlim xususiyatlariga mos yasmiq
yetishtirish texnologiyasi ishlab chiqilgan. Yasmiq qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lib, oz miqdordagi
suv bilan yaxshi rivojlanadi va tuproqni azot bilan boyitadi. Shuning uchun yasmiqni ekish tuproq
unumdorligini oshirishga yordam beradi, bu esa keyingi ekinlarning hosildorligini yuqori darajada
saqlaydi. Yasmiqni ekishdan keyin tuproqdagi azot miqdori ko‘payib, boshqa ekinlar uchun qulay
sharoitlar yaratadi [4].
Yasmiqni O‘zbekistonda yetishtirishda ayrim hududlarda ekishning ekologik jihatdan foydali
jihatlari ham ko‘rsatiladi. Masalan, tropik va sub-tropik iqlim sharoitlariga moslashtirilgan yasmiq
navlari mavjud bo‘lib, ular qurg‘oqchilik sharoitida yaxshi o‘sadi. Yasmiq yetishtirishni kengaytirish
orqali, bir tomondan, oziq-ovqat xavfsizligi ta’minlanadi, ikkinchi tomondan esa qishloq xo‘jaligini
diversifikatsiya qilish imkoniyatlari yaratiladi.
Iqtisodiy jihatdan yasmiqning samaradorligi ham juda yuqori. O‘rtacha hosildorlik gektariga
1,5–2,0 tonna atrofida bo‘lib, bu boshqa ekinlar bilan solishtirilganda yaxshi ko‘rsatkich hisoblanadi.
Yasmiqdan olinadigan mahsulotlar, asosan, ichki bozor uchun va eksport uchun mosdir. Mahalliy
bozorlar bilan birga, yasmiqning eksporti boshqa davlatlarga, xususan, oziq-ovqat xavfsizligiga
ehtiyoj sezayotgan rivojlanayotgan mamlakatlarga taqdim etilishi mumkin.
Yasmiqni yetishtirishning texnologik jihatlari.
Yasmiqni muvaffaqiyatli yetishtirish uchun bir qancha texnologik jihatlar mavjud. Avvalo,
yasmiqni ekish uchun tuproqni tayyorlash juda muhim. Yasmiqni ekishdan oldin tuproqni chuqur
ishlov berish zarur, chunki bu o‘simlik ildiz tizimining yaxshi rivojlanishiga yordam beradi.
Shuningdek, yasmiqni ekishdan oldin tuproqni zarur miqdorda o‘g‘itlash tavsiya etiladi, lekin
o‘g‘itlar miqdori o‘simlikka zarar yetkazmasligi kerak. O‘g‘itlar miqdori tuproq turlariga va
yasmiqning o‘sish shartlariga qarab belgilanadi.
Yasmiqni ekishning optimal vaqti ham juda muhimdir. Bahorda ekilgan yasmiqlar yuqori hosil
beradi, chunki ular yetishtirish uchun zarur bo‘lgan barcha sharoitlarni erta bahorda qondirish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Yasmiqni ekishdan keyin parvarishlash ham o‘ziga xos texnikalarga ega.
Ekinni vaqtida sug‘orish, begona o‘tlar bilan kurashish va zararkunandalar uchun profilaktik choralar
ko‘rish muhimdir [5].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
772
Xulosa. Yasmiq o‘simligi yuqori sifatli oqsil manbai sifatida nafaqat oziq-ovqat, balki sog‘liqni
saqlash va iqtisodiyot uchun ham katta ahamiyatga ega. Yasmiqning yuqori oqsil tarkibi, shuningdek,
tarkibida mavjud bo‘lgan boshqa ozuqaviy moddalari uning nafaqat vegeteriyanlar, balki keng aholi
qatlamlari uchun muhim oziq-ovqat mahsuloti sifatida qimmatini oshiradi. O‘zbekistonda yasmiqni
yetishtirish texnologiyasining rivojlanishi va qo‘llanilishi ushbu o‘simlikni yanada samarali va
iqtisodiy jihatdan foydali qilishga imkon beradi. Yasmiqni keng miqyosda yetishtirish va uni bozorga
chiqarish qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilishga yordam beradi va iqtisodiy samaradorlikni
oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Atabayeva X.N., Qurbonov A.A. Yasmiq yetishtirish texnologiyasi bo‘yicha tavsiyanoma. –
Navro‘z nashriyoti, 2020.
2. Qodirov A.T., Hamidov B.H. O‘simlikshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘quv qo‘llanma,
2019.
3. FAO (Food and Agriculture Organization). Pulses Production Guidelines. – Rome, 2016.
4. Ibragimov T., Abdullayev A. O‘zbekistonda yasmiq yetishtirishning agrotexnikasi. –
Toshkent, 2021.
5. Qurbonov S.M., Rajabov A.S. Yasmiqning ekin texnologiyasi va samaradorligi. – Toshkent,
2020.
