“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
762
O`ZBEKISTON IQLIM SHAROITIDA LOVIYA (PHASEOLUS VULGARIS L.)
O`SIMLIGINING YETISHTIRISH
Yunusova Lazokatxon Kimsanboyevna
Genetika va biotexnologiya kafedrasi o`qituvchisi
To`ychiyeva Dilfuza Sidikjanovna
Genetika va biotexnologiya kafedrasi professori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589612
Annotatsiya:
Ushbu maqola O`zbekiston iqlim sharoitida loviya (
Phaseolus vulgaris L
.)
yetishtirishning agrotexnik va texnologik jihatlariga bag`ishlangan. Maqolada mamlakatning
kontinental iqlimi, ya’ni issiq yoz va nisbatan sovuq qish sharoitida loviyaning o`sish xususiyatlari,
optimal navlar, tuproq tayyorlash, ekish, sug`orish, zararkunchilarga qarshi kurashish va hosil yig`ish
usullari ko`rib chiqilgan. Loviyaning azot fiksatsiyasi orqali tuproq unumdorligini oshirishdagi
ahamiyati va iqtisodiy foydasi ta’kidlangan. Zamonaviy usullar, jumladan, tomchilatib sug`orish va
seleksiyadan foydalanish orqali yuqori hosildorlikka erishish imkoniyatlari tahlil qilingan. Maqola
fermerlar, agronomlar va qishloq xo`jaligi mutaxassislari uchun amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so‘zlar:
loviya, agrotexnika, sug`orish, nav tanlash, tuproq tayyorlash, hosildorlik, azot
fiksatsiyasi, eksport potensiali, tomchilatib sug`orish.
Аннотация
:
Статья
посвящена
агротехническим
и
технологическим
аспектам
выращивания
фасоли
обыкновенной
(
Phaseolus vulgaris L
.)
в
климатических
условиях
Узбекистана
.
В
статье
рассматриваются
особенности
выращивания
фасоли
в
условиях
континентального
климата
страны
,
то
есть
жаркого
лета
и
относительно
холодной
зимы
,
оптимальные
сорта
,
подготовка
почвы
,
посадка
,
орошение
,
борьба
с
вредителями
и
методы
уборки
урожая
.
Подчеркиваются
важность
и
экономическая
выгода
бобовых
в
повышении
плодородия
почвы
за
счет
фиксации
азота
.
Проанализирована
возможность
достижения
более
высоких
урожаев
за
счет
использования
современных
методов
,
в
том
числе
капельного
орошения
и
селекции
.
В
статье
даны
практические
рекомендации
для
фермеров
,
агрономов
и
специалистов
сельского
хозяйства
.
Ключевые
слова
:
фасоль
,
агротехника
,
орошение
,
селекция
сортов
,
подготовка
почвы
,
урожайность
,
азотфиксация
,
экспортный
потенциал
,
капельное
орошение
.
Abstract
: The article is devoted to the agrotechnical and technological aspects of growing
common beans (Phaseolus vulgaris L.) in the climatic conditions of Uzbekistan. The article discusses
the peculiarities of growing beans in the countrys continental climate, that is, hot summers and
relatively cold winters, optimal varieties, soil preparation, planting, irrigation, pest control and
harvesting methods. The importance and economic benefits of legumes in increasing soil fertility
through nitrogen fixation are emphasized. The possibility of achieving higher yields through the use
of modern methods, including drip irrigation and selection, is analyzed. The article provides practical
recommendations for farmers, agronomists and agricultural specialists.
Keywords
: beans, agricultural technology, irrigation, variety selection, soil preparation, yield,
nitrogen fixation, export potential, drip irrigation.
Loviya (Phaseolus vulgaris L.) dunyoda eng keng tarqalgan dukkakli ekinlardan biri bo‘lib,
O`zbekistonda ham qishloq xo`jaligida muhim o`rin tutadi. Bu ekin oziq-ovqat va ozuqa sifatida
yuqori qiymatga ega, shuningdek, tuproq unumdorligini oshirishda azot fiksatsiyasi orqali muhim rol
o`ynaydi. O`zbekistonning iklim sharoiti, ya’ni quruq va issiq yoz, qisqa va nisbatan sovuq qish,
loviya yetishtirish uchun muayyan talablar va texnologik yondashuvlarni talab qiladi. Ushbu maqola
O`zbekiston sharoitida loviya yetishtirishning asosiy jihatlari, unga ta’sir qiluvchi omillar va
zamonaviy agrotexnik usullarni ko`rib chiqadi.
O`zbekistonda iqlim kontinental bo`lib, yoz faslida havo harorati 30–40°C gacha ko`tarilishi,
qishda esa -10°C gacha pasayishi mumkin. Yog`ingarchilik miqdori yil davomida nobiron bo`lib,
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
763
asosan bahor va kuz fasllarida kuzatiladi (yiliga o`rtacha 200–400 mm). Loviya yetishtirishda
iqlimning asosiy omillari quyidagilardir:
Harorat: Loviya o`sishi uchun optimal harorat 18–25°C ni tashkil qiladi. 30°C dan yuqori va
10°C dan past haroratlar o`simlik rivojlanishiga salbiy ta’sir ko`rsatadi.
Namlik: Loviya namlikni yaxshi ko`radi, lekin ortiqcha namlik yoki qurg`oqchilik uning
unumdorligini pasaytiradi. Suv sig`imi 60–70% bo`lgan tuproqlar ideal hisoblanadi.
Loviya qisqa kunli o`simlik bo`lib, kun davomiyligi 10–12 soat bo`lgan sharoitda yaxshi
rivojlanadi.
O`zbekistonning Farg`ona, Andijon, Toshkent va Surxondaryo viloyatlari loviya yetishtirish
uchun eng qulay mintaqalardir, chunki bu yerlarda tuproq unumdorligi yuqori va sug`orish
imkoniyatlari mavjud.
O`zbekistonda loviyaning turli xil navlari, xususan, mahalliy va xorijiy seleksiyada ishlab
chiqarilgan navlar qo`llaniladi. Misol uchun: Mahalliy navlar: “Qizil loviya”, “Oq loviya” kabi navlar
qurg`oqchilik va mahalliy iqlimga yaxshi moslashgan.
Xorijiy navlar: “Pinto”, “Bush bin” va “Kidney” navlari yuqori hosildorlik va kasalliklarga
chidamlilik bilan ajralib turadi.
Nav tanlashda iqlim, tuproq turi va bozor talablariga e’tibor berish lozim. Masalan, qumli-
loyli tuproqlarda “Qizil loviya” yaxshi natija beradi, og`ir loyli tuproqlarda esa “Pinto” navi afzaldir.
Loviya yetishtirishda tuproq tayyorlash muhim ahamiyatga ega. O`zbekistonda ko`pincha
sug`oriladigan yerlarda ikkinchi ekin sifatida loviya ekiladi.
O`zbekistonda loviyani bahorda (aprel-may) yoki yozda (iyun-iyul) ekish mumkin. Bahoriy
ekish ko`proq tavsiya etiladi, chunki bu davrda namlik va harorat muvozanati optimal bo`ladi.
Loviya hosili odatda ekishdan keyin 90–120 kun ichida yig`ib olinadi.
Loviya O`zbekistonda oziq-ovqat mahsuloti sifatida talab yuqori bo`lgan ekindir. Uning
eksport potensiali ham yuqori, xususan, yaqin qo`shni davlatlarga (Qozog`iston, Tojikiston) eksport
qilinadi. Bundan tashqari, loviyaning azot fiksatsiya qilish xususiyati tufayli u ekin almashinuvida
muhim o`rin tutadi, bu esa tuproq unumdorligini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Oripov R., Xalilov N. O‘simlikshunoslik // Toshkent, 2008.
2. Xalilov N., Xalilova L., Ravshanova N., Otayarova GU. Angizga ekishga yaroqli loviya navlari
urug‘chiligi va agrotexnikasi (Tavsiyanoma) // Samarkand, 2017.
3. Ravshanova N., Otayarova G Loviya — to‘kin xayot manbai// Samarkand, 2016.
4. Xalilova L., Otayarova G., Ravshanova N. Takroriy ekish uchun loviyaning yangi navlari //, “Agro
ilm”, 1-son, 2018. 5. Salomatlik ensiklopediyasi.
6. Internet saytlari:
